Sắc thái tỏ tình trong ca dao Nam bộ

24/01/2022 21:04

Theo dõi trên

Có người thích thú với những lời tỏ tình ngọt ngào bóng bẩy, với những câu trách cứ nhẹ nhàng mà đau, với những lời hứa thanh tao đằm thắm của những đôi trai tài gái sắc, qua ca dao Bắc bộ và Trung bộ. Có người lại thích ca dao trữ tình Nam bộ ở sự mộc mạc, chân chất thẳng tuột. Cái câu của miệng: “Miền Nam muối mặn nước phèn như hai với hai là bốn” là để diễn tả cái bản tính chân chất, thiệt thà của dân Nam bộ, hễ nghĩ làm sao là nói ra làm vậy. Còn cái chuyện tỏ tình hứa hẹn, thề bồi, trách cứ, hờn giận trong tình yêu thể hiện ở ca dao thì sao?

 

 
Tỏ tình mạnh bạo

Phong cảnh Nam bộ nói lên hết thảy tâm tình người dân nơi này: sông sâu nước chảy, gió thổi hiu hiu, lục bình trôi riu ríu, dừa quỳ lả ngọn rọi bóng bờ kinh, bần gie đóm đậu… Và từ từ chiêm ngưỡng cảnh trời biển bằng cái giọng tâm tình thủ thỉ, có duyên đáo để:

Trên trời có mây hóa kiểng

Dưới biển có cá hóa long

Con cá lòng tong nó còn ẩn bóng ăn rong

Anh đi lục tỉnh giáp vòng

Tới đây trời khiến đem lòng thương em

Chàng trai trong câu ca dao thương sao mà thương bất nhơn làm vậy, mới gặp mặt đã thương liền? Bụng nghĩ làm sao, miệng nói làm vậy, đâu có gì phải e dè, môi mép. Có sỗ sàng, bặm trợn một chút cũng đâu có sao, trai “yêng hùng” đâu có cần rao nam rao bắc đẩy đưa!

9-1643032760.jpeg
 

Nếu như ai đã biết tài đối đáp của cô Lài cùng các cô bạn mình trong tuồng cải lương “Tiếng hò sông Hậu” với cánh bạn anh Chơn thì sẽ không ngạc nhiên khi nghe gái “thuyền quyên” trả lời:

Trầu Bà Điểm xé ra nửa lá

Thuốc Gò Vấp hút đã một hơi

Buồn tình, gả ngãi mà chơi

Hay là anh quyết ở đời với em?

Tán thì tán trắng trợn, hỏi thì hỏi sàn sạt vậy đó, nhưng khoan vội kết luận rằng cuộc tình của những đôi trai gái Nam bộ không thơ mộng. Có phải đôi nam nữ trên tiến quá nhanh, quá mạnh, như muốn cướp thời gian “cho màu đừng nhạt mất” (Xuân Diệu). Vì có nhiều chàng trai còn mau mắn hơn: 

Đi qua nhà nhỏ

Thấy đôi liễn đỏ có bốn chữ vàng

Thạnh suy anh chưa biết

Thấy nàng anh vội thương

Đã “vội thương” rồi thì chàng hỏi liền:

Đổng Kim Lân hồi còn nhỏ

Đi bán giỏ nuôi mẹ già

Anh gặp em đây không cửa không nhà

Muốn vô gả ngãi biết là đặng chăng?

Thường thì nghe vậy, cô gái hoặc phải trả lời:

Nhà em cao, hàng rào em kín

Nhà em tám, chín mười từng

Con ong bay vô không lọt

Biểu con bướm đừng xôn xao

Anh về sắm lễ cho cao

Cậy mai dong cho giỏi

Mới bước chưn vô nhà hỏi em

Thảng hoặc cũng có cô gái trả lời theo kiểu khác:

Quân vi thần cang

Phụ vi tử cang

Phu vi thê cang

Giả tam cang tối thiện

Anh giữ trọn ba giềng, em nguyện gởi thân

Nhiều khi thấy anh chàng có vẻ bạt mạng quá, cô nàng cũng phải kéo dài thời gian, để lửa tình không phải là lửa ngọn:

Đèn Sài Gòn ngọn xanh ngọn đỏ

Đèn Mỹ Tho ngọn tỏ ngọn lu

Em biểu anh về học lấy chữ nhu

Chín trăng em đợi, mười thu em chờ

Nghe tới chữ “đợi”, chữ “chờ” là chàng thắc mắc liền một khi:

Đèn treo trong quán

Tỏ rạng bờ kinh

Em có thương anh thì ăn nói cho thiệt tình

Đừng để cho anh lên xuống một mình bơ vơ

Tội chàng trai yêu thiệt yêu thà là thế, nên nàng phải hứa chắc để cho chàng yên lòng, có thì giờ mà tu tâm dưỡng tánh:

Bên nầy sông

Em lập cái cầu mười hai tấm ván

Bên kia sông

Em lập cái quán mười hai tầng

Bán buôn nuôi mẹ cầm chừng đợi anh

Thiệt ra đâu có nhiều chàng trai mau mắn tới mức “sỗ sàng” như vậy đâu! Có nhiều chàng cũng e ấp, thẹn thùng cho mối tình đầu lắm chớ, cũng phải nhờ cánh thư hồng để trao lời vàng lời đá. Đây là một lối gởi thơ đặc biệt:

Giấy hồng đơn bán mấy

Cho anh mua lấy một tờ

Viết thơ quốc ngữ

Dán trên trái bưởi

Thả xuống giang hà

Bớ cô gái gánh nước trên bờ

Xuống sông vớt bưởi để mà xem thơ

Có cái kiểu gởi thơ nào mà lãng mạn, nên thơ như vầy không? Chàng ta đâu có cần phải:

Tờ thơ đo đỏ

Anh dán con cò đen

Gởi về thăm bạn có tên em trong nầy

Cái lối “mượn dòng lá thắm, chỉ đường chim xanh” của chàng khiến cho nàng phải cảm động mà kêu lên:

Con chim nho nhỏ

Đỏ mỏ xanh lông

Đỏ mồng xanh kiếng

Nó kêu xao xuyến

Nhiều tiếng lạ lùng

Kêu sao cho quân tử nghe cùng

Phải duyên thì kết, phải lòng thì thương

Được lời như cởi tấc lòng, chàng phải nói lên tình yêu của mình cho nàng biết:

Anh thương em trầu hết lá lươn

Cau hết nửa vườn, cha với mẹ nào hay

Dầu mà cha mẹ có hay

Nhứt đánh nhì đày, hai lẽ mà thôi

Chết thì chịu chết, lìa đôi anh không lìa

Nghĩa là tình đôi ta quá nặng, quá sâu, quá mùi. Hình ảnh “trầu hết lá lươn” thiệt là ý nghĩa! Dây trầu khi đâm nhánh mới, thì cái nhánh mới đó được kêu bằng “nọc lươn”. Những lá trầu ở trên nọc lươn không ai dám hái, vì người ta phải dưỡng cho mọc cứng cáp để trở thành dây. Vậy mà chàng trai nầy dám hái hết lá trên nọc lươn, kể cũng thiệt liều mạng vì tình. Càng liều mạng hơn nữa là “chết thì chịu chết, lìa đôi không lìa”.

Mới tỏ tình sơ sơ mà ca dao Nam bộ đã bộc trực gay cấn rồi, còn nói chi tới chuyện hò hẹn, tâm sự, thề bồi.

Hò hẹn, thề bồi

Có một danh ngôn viết: “Đối với những người đang yêu nhau, thời gian trở nên ngắn ngủi vô cùng”. Gặp nhau, mừng nhau, rồi than thở nói lên nỗi niềm nhớ thương trong những lúc xa cách, không thấy mặt nhau. Đã nhớ đã thương, dầu cơm có dưng tận miệng, cao lương mỹ vị dẫu có ê hề, cũng đâu lấy làm ngon:

Có mặt mình ăn muối cũng vui

Vắng mình một bữa không vui chút nào

Đó là tâm trạng của nàng. Về phần chàng, chàng cũng quên ăn biếng ngủ đâu có kém:

Mâm thau chùi sáng

Để nằm trên ván

Bóng lộn thấy hình

Cháo đậu xanh kia, đường cát nọ

Nhớ mình quên ăn

Cô gái như muốn tranh thua đủ cùng chàng trong cái sự đau thương buồn khổ vì những ngày xa cách nên mạnh dạn thổ lộ:

Đêm khuya nguyệt lặn sao tàn

Đồng hồ điểm nhặt nhớ chàng không quên

Nàng còn muốn nói lên cái cảnh canh khuya, bấc lụn dầu hao, nỗi nhớ thương dằn vặt mà nàng không dám hé môi cho ai được biết:

Anh buồn có chốn thở than

Em buồn như lọn nhang tàn thắp khuya

Nàng đã lên tiếng rứt ruột gan thế kia, chàng cũng phải nói lên nỗi lòng của chàng đi chớ, đâu có biết “ai buồn hơn ai”:

Bậu buồn, qua dễ chẳng buồn

Cá dưới sông biếng lội

Chim trên nguồn biếng bay

Nội cái chuyện thở than cho những ngày không gặp mặt, cũng đủ hết ngày hết giờ rồi, chẳng trách sao:

Cây đa tróc gốc thợ mộc đang cưa

Anh gặp em hồi đứng bóng đang trưa

Trách trời sao vội tối, anh phân chưa cạn lời

Nói gì mà nói dữ thần vậy, gặp nhau hồi giữa trưa, nói tới tối cũng chưa hết chuyện? Trách như vậy cũng tội nghiệp cho đôi lứa yêu nhau. Nhà thơ Huy Cận từng kể chuyện tình hồi trai trẻ của nhà thơ: cùng người yêu mình đạp xe đạp song song từ nội thành ra tới ngoại vi Hà Nội, ngồi tựa lưng nhau trên một quả đồi suốt một ngày chủ nhật mà có nói với nhau câu nào cho ra nhẽ đâu?! Nói vậy để thấy nội cái sự gặp mặt nhau, mừng nhau, cầm lấy tay nhau cũng có biết bao nhiêu chuyện cho đôi lứa yêu nhau nói rồi, có thể bằng lời, bằng mắt, bằng tai...

Bây giờ chàng trai bắt đầu nhập đề:

Nước chanh giấy rưới vô mắm mực

Rau mũi viết trộn lẫn giấm son

Bốn mùi họp lại càng ngon

Cũng như qua gần bậu, chẳng còn chờ trông

Lấn tới bước nữa, chàng trai lẻo mép thấy thương:

Cầm tay em như ăn bì nem gỏi cuốn

Dựa lưng nàng như uống chén rượu ngon

Bởi chàng “lẻo mép thấy thương” nàng cũng phải nói đẩy đưa cho vừa lòng bạn:

Thương sao thương quá bất nhơn

Bữa nay gặp mặt, thương hơn bữa nào

Nàng sốt sắng quá nên chàng phải sanh nghi:

Mình có thương

Mình chặt tóc mình thề

Chỉ trời, vạch đất chớ hề bỏ nhau

Nàng, dĩ nhiên, tuy không “chặt tóc” để thề như chàng đòi hỏi, nhưng cũng một dạ bộc bạch nỗi lòng cho chàng yên lòng:

Thuyền tôm kia nói có

Ghe cá nọ nói không

Phải chi miếu ở gần sông

Em chỉ tay thề lại kẻo lòng anh nghi

Tâm sự thở than tới như vậy mà cũng đã hết chuyện đâu! Trai gái thương nhau, yêu nhau còn phải nhắc đi nhắc lại cái tình yêu “chặt không đứt, bứt không rời” khăng khắng trong lòng họ nữa.

Chàng thì chăm bẳm liều mạng:

Cha mẹ anh có đánh quằn đánh quại

Bắt anh ra treo tại nhành dương

Biểu từ ai, anh từ đặng

Chớ biểu anh từ người thương, anh không từ

Nàng thì dịu dàng hơn, nhưng cũng cương quyết không kém:

Một nong tầm bằng năm nong kén

Một nong kén bằng chín nong tơ

Em thương anh tháng đợi năm chờ

Lòng nào dứt mối lìa tơ cho đành.

 

Kết cỏ ngậm vành

Những cuộc tình quyết liệt trong ca dao Nam bộ như vậy không biết có bền vững chăng? Có khi nào gặp phải cảnh ngang trái cách chia không?! Lẽ dĩ nhiên là phải có rồi. Nếu không làm sao người đọc nghe được giọng hò não ruột đang lan dài trên mặt trường giang bát ngát kia:

Bùn xa bèo, bùn khô bùn héo

Lựu xa đào, lựu xéo đào nghiêng

Vàng cầm trên tay rớt xuống không phiền

Chỉ phiền cho một nỗi nợ với duyên không tròn

Đã có cái cảnh “nợ với duyên không tròn” ắt là có than có thở, có nước mắt, có hờn, có trách.

Bước xuống ruộng sâu, em mảng sầu tấc dạ

Tay em ôm bó mạ, lệ em ứa đôi hàng

Ai làm cho lỡ chuyến đò ngang

Cho loan với phượng đôi đàng biệt ly

Chàng thì ôm nỗi ngậm ngùi héo ruột mà hát:

Bên kia sông, qua lập cái kiểng chùa Tân Thiện

Bên nầy sông, qua lập cái huyện Hà Đông

Cái huyện Hà Đông để cho ông Bao Công xử kiện

Cái chùa Tân Thiện nhiều kẻ tu hành

Chim kêu dưới suối trên cành

Qua không bỏ bậu, sao bậu đành bỏ qua

Hỏi còn có cái cảnh nào thảm thiết cho bằng cái cảnh bị phụ phàng rẻ rúng như một cô gái đã gặp phải:

Nhứt nhựt chi mã tiến tề văn

Tưởng anh có ngãi, mấy trăng em cũng chờ

Chạy theo anh té xấp ngang bờ

Biểu anh một đợi, hai chờ, anh cũng không

Và, thiệt cũng không có cái cảnh nào bẽ bàng cho bằng:

Đường trơn trợt gượng đi kẻo té

Áo còn nguyên ai nỡ xé vá quàng

Hồi sớm mai, gặp em sao anh không hỏi

Hay dạ của chàng đã hết thương?

Thiệt là thảm thiết, bẽ bàng quá! Đối diện với nhau, đã làm mặt lạ, vậy mà cô gái còn phải hỏi ra miệng là “hay dạ của chàng đã hết thương?” Thì hết thương rồi mới ngoảnh mặt làm ngơ như vậy chứ?! Nếu không thì đã vồ vập, săn đón từ đàng xa như ngày nảo ngày nào rồi.

Thất tình lỡ duyên

Lẽ thường, có gặp, phải duyên mới thương, mới nhớ, mới để sầu trong dạ. Khi duyên nợ không tròn, thì phản ứng của chàng trai và cô gái ra sao? Đây là tâm sự của một kẻ thất tình:

Ngày nào anh nói em đành

Cuốc đất trồng hành, gieo cải, vãi kê

Bây giờ, anh nói em chê

Để cải anh héo, cho kê anh tàn

Lúc yêu nhau thắm thiết, chàng đã mang nhiều mộng ước, và cố gắng xây dựng một tương lai. Nhưng, tương lai đó đã kết thúc trong buồn đau. Chàng còn toan tính nhiều nữa kia và vì vậy cũng ngẩn ngơ tiếc nuối nhiều nữa kìa:

Ngày nào anh nói em đành

Bụi tre trước ngõ để dành đan nôi

Bây giờ anh nói em thôi

Bụi tre trước ngõ đan nôi ai nằm?

Có những chàng trai, khi nghe người yêu lên thuyền hoa về nhà người khác, đã gần như là tuyệt vọng:

Đờn cò lên trục kêu vang

Qua còn thương bậu, bậu khoan có chồng

Muốn cho nhơn ngãi đạo đồng

Qua đây thương bậu như chồng bậu thương

Chiều nay qua phản bạn hồi hương

Nghe bậu ở lại, vầy duôn nơi nào

Ghe lui tới chỗ cấm sào

Nghe bậu có chốn muốn nhào xuống sông

Nếu bước vào yêu càng cố liều mạng, thì phản ứng khi bị tình phụ không dễ nhận ra càng liều mạng hơn:

Đèn cầu tàu ngọn lu ngọn tỏ

Anh trông không rõ, anh ngỡ đèn màu

Rút gươm đâm họng máu trào

Để em ở lại, em kiếm thằng nào hơn anh

Tỏ tình của trai gái Nam bộ là vậy: bạo dạn, thẳng tuột, quyết liệt đôi khi đến mức độ liều lĩnh thiếu kiềm chế. Kìa, một câu hò lê thê vừa cất lên giữa trời cao đất rộng, trải dài trên cánh đồng “cò bay thẳng kiếng, chó chạy ngay đuôi” dưới ánh trăng vàng vằng vặc:

Ai phụ tôi có đất trời chứng giám

Phận tôi nghèo, tôi không dám phụ ai

Tưởng giếng sâu tôi nối sợi dây dài

Ai hay giếng cạn, tôi tíếc hoài sợi dây…

 

 

 

Nguyễn Văn Hiếu
Bạn đang đọc bài viết "Sắc thái tỏ tình trong ca dao Nam bộ" tại chuyên mục PHÊ BÌNH - LÝ LUẬN. Mọi bài vở cộng tác xin gọi hotline 024 66 839 235 hoặc gửi về địa chỉ email toasoan.vhnt@gmail.com.  

Bạn đọc đặt Thời báo Văn học Nghệ thuật dài hạn vui lòng để lại thông tin