Thuận theo tự nhiên để thích ứng

Tại thượng nguồn sông, những đợt lũ ngày càng khó dự đoán, khiến người dân buộc phải thay đổi mô hình sinh kế để thích ứng. Cùng với biến đổi khí hậu, tình hình ngày càng trở nên khó khăn, nếu không có các giải pháp kịp thời. Trước nhiều thách thức phải đối mặt, nhất là về môi trường và biến đổi khí hậu, việc nhân rộng các chương trình hỗ trợ nông dân ngày càng  trở nên cấp thiết.

Hệ sinh thái rừng ngập mặn tiêu biểu của Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau. Ảnh: Vũ Duy

Theo nhiều nghiên cứu, do tình trạng khai thác nước ngầm quá mức, đồng bằng sông Cửu Long bị lún trung bình khoảng 1,1 cm mỗi năm. Nạn khai thác cát thiếu quy hoạch đã gây suy giảm phù sa, đe dọa sự sống của Đồng bằng bởi nước biển dâng cao ngày càng trầm trọng. Báo cáo Khí hậu và Phát triển Quốc gia Việt Nam của Ngân hàng Thế giới (WB) đã cảnh báo, gần một nửa diện tích đồng bằng sông Cửu Long có thể bị nhấn chìm nếu mực nước biển dâng 75–100 cm so với mức nước của những năm 1980–1999.

Mặt khác, Đồng bằng sông Cửu Long đang phải đối mặt với thay đổi thời tiết ngày càng khắc nghiệt, cực đoan hơn. Ở các vùng ven biển, thông qua hệ thống kênh rạch nội đồng chằng chịt, nước biển đã tiến sâu vào đất liền. Trước đây, khi dòng Mekong chảy xuống hạ lưu còn mạnh, nước sông về có thể đẩy nước mặn ngược trở lại biển. Gần đây, dòng chảy trong mùa khô giảm mạnh đã đẩy nhanh quá trình xâm nhập mặn, xu hướng này ngày càng rõ rệt trong các đợt hạn hán mà điển hình là đợt hạn lịch sử của năm 2020.

Nghiên cứu thực trạng trong vùng, chúng tôi được biết, hình thái thời tiết hai mùa (mùa mưa và mùa khô) không còn rõ ràng; hạn hán và lũ lụt cực đoan xảy ra thường xuyên hơn với cường độ lớn. Với thực trạng này, người dân phải gánh chịu nhiều tổn thất, chỉ một vài ngày nước mặn xâm nhập, có thể phá hủy hoàn toàn những vườn cây mà người dân phải đầu tư tốn kém trong nhiều năm và đẩy họ vào cảnh phá sản.

Một khó khăn khác là, do nhiều năm nông dân thực hành canh tác và sử dụng tài nguyên đất, nước thiếu bền vững, nhất là lạm dụng phân hóa học và thuốc phòng trừ dịch bệnh để thâm canh, đã dẫn đến suy thoái môi trường ngày càng nghiêm trọng.

Các dự án trợ giúp nông dân ổn định sản xuất tại các khu vực canh tác như gia cố đê bao bảo vệ sản xuất, đồng thời cho phép người dân tận dụng lợi thế nước lũ để nuôi trồng thủy sản và đánh bắt cá tự nhiên đã mang lại nhiều lợi ích rõ rệt.

Năm 2017, Chính phủ Việt Nam đã thông qua một nghị quyết quan trọng, thể hiện tư duy  “thuận thiên”. Nhờ đó, quỹ đạo phát triển của Đồng bằng sông Cửu Long đã có chuyển hướng rõ ràng. Có thể hiểu về chủ trương “thuận thiên” như thế nào là vấn đề lớn đặt ra.

Ở thượng nguồn của đồng bằng, những năm gần đây, người dân địa phương đã đắp đê ngăn lũ, để chuyên canh cây lúa quanh năm. Cách làm này không còn mang lại giá trị kinh tế cao, cũng như thiếu bền vững về môi trường sinh thái.

Các nhà phân tích nhận thấy, người dân có thể tận dụng nước lũ thượng nguồn, thay vì ngăn lũ. Mùa nước nổi, người dân để nước tràn đồng, tạo thành môi trường hoàn hảo để nuôi trồng thủy sản. Khi nước rút vào mùa khô, phân thuỷ sản và phù sa lại bồi đắp đất đai, tạo màu mỡ cho những vụ sau. Hình thức canh tác này minh chứng mang lại thu nhập cao hơn so với trồng lúa vụ ba.

Người dân vùng đầu nguồn của tỉnh Đồng Tháp tranh thủ bắt cá trong những ngày cá từ đồng ruộng bơi ra các nhánh sông. (Ảnh: Nhựt An/TTXVN)

Cùng với nuôi trồng thủy sản, người dân Đồng bằng sông Cửu Long cũng đã nhận ra lợi ích của rừng ngập mặn, họ đã góp phần quan trọng làm chậm quá trình phá rừng ồ ạt  Thay vì phá rừng, người dân đã tận dụng nuôi tôm dưới tán cây, tạo sản phẩm có giá trị kinh tế cao và được thị trường quốc tế ưa chuộng.

Tại nhiều nơi trong vùng, người dân đã và đang thích ứng với biến đổi khí hậu bằng những cách làm đúng đắn, họ đã góp phần quan trọng vào chuyển đổi đồng bằng sang phát triển những mô hình sinh kế bền vững.

Do các vấn đề nảy sinh không dừng trong một địa giới hành chính nhất định nên các chính sách và hành động cũng phải mang tính liên tỉnh và đa ngành. Việc nhân rộng các giải pháp bảo vệ cộng đồng thoát khỏi những đe dọa về môi trường, phát triển kinh tế xã hội là không đơn giản và không tránh khỏi những khó khăn, thách thức.

Tháng 2 năm 2023, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt quy hoạch tích hợp dài hạn cho vùng Đồng bằng Cửu Long nhằm giải quyết những thách thức phát triển ngày càng phức tạp. Quy hoạch nhấn mạnh tầm quan trọng của cách tiếp cận theo vùng và sự cần thiết phải hợp tác thay vì cạnh tranh giữa các địa phương và các Bộ, ngành để giải quyết vấn đề trong bối cảnh nguồn lực còn nhiều hạn chế. Nhận thức rõ ràng về định hướng phát triển của vùng đồng bằng trong tương lai giúp các bên liên quan, những người cũng quan tâm đến Đồng bằng sông Cửu Long, đưa ra những chương trình, sáng kiến mang lại nhiều tác động tích cực hơn 

Hy vọng hành động và đầu tư sắp tới sẽ tương xứng với quy hoạch vùng cả về phạm vi và quy mô của các dự án.

Lê Thành Ý

Nguyên nhân của thiên tai

Nói một cách tổng quát, với những dự án nhất thiết triển khai thì phải chịu tốn phí để tạo ra sự CÂN BẰNG...