Phật giáo và Islam trên Con đường Tơ lụa: Khi những khác biệt gặp nhau

Trong Phật giáo và Islam trên Con đường Tơ lụa, Johan Elverskog đưa người đọc trở lại không gian rộng lớn của Con đường Tơ lụa và Nội Á – nơi trong hơn một thiên niên kỷ, các cộng đồng Phật tử và Muslim đã gặp gỡ, giao thương, cạnh tranh, tranh luận và ảnh hưởng lẫn nhau. Từ đó, tác giả mở ra một cách tiếp cận khác về hơn một nghìn năm tương tác giữa Phật giáo và Islam.

Lịch sử ấy diễn ra trên những tuyến thương mại nối liền nhiều vùng đất và nền văn minh: từ các tu viện Phật giáo trên dãy Himalaya đến những đoàn thương nhân Muslim vượt qua thảo nguyên Trung Á; từ những biến động dưới thời Đế chế Mông Cổ đến các chuyển dịch chính trị và tôn giáo dưới triều Thanh. Trên những con đường này, không chỉ hàng hóa được trao đổi, mà cả tư tưởng, tín ngưỡng, tập quán, nghệ thuật và những cách nhìn khác nhau về thế giới cũng liên tục dịch chuyển.

Từ thương mại, nghệ thuật đến xung đột và đời sống thường nhật

Thay vì đặt Phật giáo và Islam vào hai khối văn minh biệt lập, Johan Elverskog tập trung vào chính những vùng tiếp xúc giữa hai truyền thống. Qua năm chương, cuốn sách lần lượt khảo sát quá trình gặp gỡ, nhận thức và tác động qua lại giữa các cộng đồng Phật giáo và Muslim trong những bối cảnh lịch sử khác nhau.

Thông qua những chủ đề từ thương mại, thờ ngẫu tượng, nghệ thuật, thánh chiến, luật pháp và chính danh cho tới những tranh luận tưởng như nhỏ bé quanh việc ăn uống, tác giả cho thấy sự tương tác giữa Phật giáo và Islam không diễn ra theo một chiều duy nhất. Đó vừa là lịch sử của khác biệt và xung đột, vừa là lịch sử của trao đổi, thích nghi và biến đổi.

Tinh thần giao thoa này cũng được thể hiện trên bìa sách, với hình ảnh được lấy từ một minh họa Ba Tư thế kỷ XIV về Đức Phật trong bộ sử Jāmiʿ al-Tawārīkh của Rashid al-Din. Chi tiết này đồng thời là một minh chứng trực quan cho sự dịch chuyển của hình ảnh, tư tưởng và tri thức giữa các cộng đồng tôn giáo, văn hóa trong thế giới Á – Âu.

Khi những thế giới khác biệt gặp nhau

Bởi vậy, Phật giáo và Islam trên Con đường Tơ lụa không chỉ kể lại lịch sử của hai tôn giáo. Từ những trường hợp cụ thể kéo dài hơn một thiên niên kỷ, cuốn sách đặt ra một vấn đề rộng hơn: Điều gì xảy ra khi những thế giới tưởng như khác biệt gặp nhau? Những cuộc tiếp xúc ấy chỉ dẫn tới đối đầu và loại trừ, hay cũng có thể trở thành động lực khiến các cộng đồng và nền văn hóa thay đổi?

Qua việc khảo sát những vùng giao thoa thay vì nhìn các nền văn minh như những thực thể biệt lập, Johan Elverskog gợi mở một cách tiếp cận về quá khứ trong đó lịch sử Á – Âu được hình thành không chỉ bởi những đường biên, mà còn bởi những mạng lưới kết nối, trao đổi và ảnh hưởng lẫn nhau.

Phật giáo và Islam trên Con đường Tơ lụa hướng tới độc giả quan tâm đến lịch sử, tôn giáo, Phật giáo, Islam, Con đường Tơ lụa và văn hóa Á – Âu, đồng thời cung cấp thêm một góc nhìn để tiếp cận lịch sử quan hệ giữa các cộng đồng tôn giáo vượt ra ngoài những hình dung quen thuộc về sự biệt lập hay đối đầu.

Johan Elverskog hiện là Giáo sư Danh dự Dedman Family tại Đại học Southern Methodist. Ông là tác giả và chủ biên của mười một cuốn sách. Tác phẩm gần đây nhất của ông, A History of Uyghur Buddhism, đã được trao nhiều giải thưởng. 

Tác phẩm “Phật giáo và Islam trên Con đường Tơ lụa” (Nhà xuất bản Đại học Pennsylvania, 2010) được Viện Hàn lâm Tôn giáo Hoa Kỳ trao Giải thưởng Xuất sắc ở hạng mục Nghiên cứu Lịch sử Tôn giáo vào năm 2011.