Những người lưu giữ ký ức Ngày Giải phóng Thủ đô qua ống kính 

Số phóng viên, nhiếp ảnh gia trực tiếp tác nghiệp ghi lại Ngày Giải phóng Thủ đô không nhiều, gồm những nhà báo từ chiến khu trở về, các nhiếp ảnh gia tại Hà Nội và một số phóng viên nước ngoài. Tác phẩm của họ sau đó được đăng tải trên báo chí trong nước và quốc tế. Bên cạnh những người tác nghiệp chuyên nghiệp, còn có những người yêu nhiếp ảnh mang máy ảnh đứng trên ban công, dọc các tuyến phố nơi đoàn quân đi qua để ghi lại khoảnh khắc lịch sử, họ bấm máy với cảm xúc tinh sương... Nhưng những bức ảnh đó ít được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng. Nhưng tôi tin chắc, số ảnh đó không phải là ít, trong đó có nhiều tác phẩm rất sinh động, bởi họ chụp “lén”, tự nhiên, không bố trí dàn dựng, với một tình cảm chân thành xúc động thật sự.

Với những tác phẩm ảnh được công bố lâu nay do các phóng viên chụp, trước hết phải kể đến hai bức ảnh tư liệu mang tính thời sự nóng hổi (vào thời điểm đó) là: Những tên lính Pháp rút khỏi bốt Hàng Đậu và Những tên lính Pháp cuối cùng rút khỏi Hà Nội qua cầu Long Biên, của phóng viên ảnh Quân đội Nhân dân Việt Nam Triệu Đại, người mà trước đó không lâu đã gặt hái được bộ ảnh chiến thắng Điện Biên Phủ “chấn động địa cầu” với trên 56 tác phẩm, là một bộ ảnh có nội dung phong phú, mang tính sử thi hoành tráng, có giá trị lịch sử lớn, có sức lan tỏa rộng và sống mãi với thời gian.

Những tên lính Pháp rút khỏi bốt Hàng Đậu. Ảnh Triệu Đại

Những tên lính Pháp cuối cùng rút khỏi Hà Nội qua cầu Long Biên. Ảnh Triệu Đại, nguồn TTXVN

Trong lúc đó, nhiếp ảnh gia Vũ Minh ở ngay Hà Nội, phấn khởi trước sự kiện lịch sử có một không hai, chỉ có thể sánh với chiến thắng Đống Đa - Ngọc Hồi đánh tan 29 vạn quân Thanh, giải phóng hoàn toàn Thăng Long, đã nhanh chóng ghi được cảnh Nhân dân thủ đô tràn ra đường nồng nhiệt đón chào đoàn quân chiến thắng trở về thủ đô và hình ảnh Chủ tịch Trần Duy Hưng đứng trên xe mui trần vào tiếp quản thủ đô, vẫy tay  chào đồng bào Hà Nội.

Bác sĩ Trần Duy Hưng - Chủ tịch Ủy ban hành chính Hà Nội đứng trên xe mui trần vào tiếp quản thủ đô, vẫy tay chào đồng bào Hà Nội. Ảnh Vũ Minh, nguồn TTXVN

Không khí của thủ đô ngày ấy, như nghệ sĩ Quang Phùng (làm việc cho Ủy ban Quốc tế về Giám sát và Kiểm soát tại Việt Nam) kể: khi các đơn vị quân đội của Trung đoàn Thủ đô, Đại đoàn 308 từ năm cửa ô tiến vào trung tâm thành phố, từ mờ sáng ngày 10/10/1954, người Hà Nội trong những bộ trang phục đẹp, đầy màu sắc, mang cờ hoa và ảnh Bác Hồ kính yêu đứng dọc hai bên phố, vẫy tay chào đoàn quân chiến thắng vào tiếp quản thủ đô. Trên cổng các công sở, trường học, bệnh viện... và khắp các phố phường đều được trang hoàng cờ hoa rực rỡ và ảnh Bác Hồ.

Đoàn quân chiến thắng vào tiếp quản thủ đô

Trong niềm vui hân hoan chờ đợi, đoàn xe đầu tiên tiến vào thành phố là của Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Tư lệnh Đại đoàn 308, Chủ tịch Ủy ban Quân chính Thủ đô và Bác sĩ Trần Duy Hưng, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính Hà Nội đi qua phố Hàng Đào để vào trung tâm thành phố với nụ cười rạng rỡ, vẫy tay chào bà con Hà Nội thân yêu đã 9 năm xa cách, mà lòng vẫn canh cánh nhớ nhung... Tiếp đó là các cánh quân: bộ binh, pháo binh, cơ giới của Trung đoàn Thủ đô, Đại đoàn 308, từ 5 cửa ô tiến vào thành phố, trước sự chào mừng nhiệt liệt của đồng bào Hà Nội.

Cảnh bộ binh của Trung đoàn Thủ đô Đại đoàn 308 tiến vào khu vực Cửa Nam sáng ngày 10/10/1954

Đến 15 giờ cùng ngày, còi Nhà Hát lớn Hà Nội nổi lên một hồi còi dài, báo hiệu thủ đô hoàn toàn giải phóng, đông đảo các tầng lớp nhân dân Hà Nội ăn mặc chỉnh tề cùng nhau đến dự lễ chào cờ lịch sử tại sân vận động Cột Cờ, Thăng Long - Hà Nội cổ kính.

Bác sĩ Trần Duy Hưng, Thiếu tướng Vương Thừa Vũ tại Lễ chào cờ

Tác nghiệp tại hiện trường sự kiện đặc biệt này, ngoài một số phóng viên quân đội như Triệu Đại, Đinh Ngọc Thông, Nguyễn Đình Ưu... còn có nghệ sĩ Hữu Cấy và một số nhà báo của tạp chí Life. Hữu Cấy với bức ảnh Một đơn vị của Trung đoàn Thủ đô; Đại đoàn 308, dương cao lá cờ “Quyết chiến Quyết thắng” do Chủ tịch Hồ Chí Minh trao tặng tham dự lễ chào cờ và tác phẩm Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Tư lệnh Đại đoàn 308, Chủ tịch Ủy ban Quân chính Hà Nội đọc lời kêu gọi của Hồ Chủ tịch gửi đồng bào tại lễ chào cờ đầu tiên trong ngày giải phóng thủ đô.

Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Tư lệnh Đại đoàn 308, Chủ tịch Ủy ban Quân chính Hà Nội đọc lời kêu gọi của Hồ Chủ tịch gửi đồng bào tại lễ chào cờ đầu tiên trong ngày giải phóng thủ đô. Nguồn TTXVN

Đặc biệt bộ ảnh quý của nghệ sĩ Nguyễn Duy Kiên là hình ảnh những ngày bộ đội ta vào tiếp quản Hà Nội. Trong đó đáng quan tâm nhất  là tác phẩm Ngày giải phóng thủ đô từ góc độ trên cao, Nguyễn Duy Kiên đã thu được toàn cảnh Đại đoàn 308, đi đầu là Trung đoàn Thủ đô đang tiến vào Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, cả biển người cuồn cuộn như sóng dậy đón mừng ngày giải phóng, tràn đầy khí thế và niềm vui rạng ngời của người chiến thắng với đầy đủ gương mặt nam phụ lão ấu. Bức ảnh bố cục chắc, làm nổi bật chủ đề. Nét hoành tráng của tác phẩm gợi mở sự liên tưởng người Hà Nội như đang ôm ấp đoàn quân thân yêu vào tiếp quản thủ đô. Bộ ảnh kết thúc bằng một đêm “tiệc pháo hoa” tại Hồ Gươm mừng ngày chiến thắng. 

Toàn cảnh các đơn vị của Đại đoàn 308 tiến hành nghi lễ chào cờ.

Phóng viên tạp chí Life có bộ ảnh ngày giải phóng thủ đô rất có giá trị tư liệu lịch sử, nhưng đáng nhớ nhất là tác phẩm Toàn cảnh các đơn vị của Đại đoàn 308 tiến hành nghi lễ chào cờ.

Chụp ảnh ngày giải phóng thủ đô còn có nghệ sĩ, nhà báo Nguyễn Bá Khoản, người nổi tiếng với tác phẩm Đoàn quân Nam tiến và bộ ảnh Những ngày đầu kháng chiến của quân dân Sài Gòn - Gia Định chống thực dân Pháp quay lại xâm lược nước ta một lần nữa

Sáng 10/10/1954, nhiếp ảnh gia Nguyễn Bá Khoản đứng chờ trước chợ Hàng Da, Hà Nội. Khi đoàn quân vào tiếp quản Thủ đô đi qua, giữa những cánh tay vẫy chào của người dân Hà Nội, ông đã kịp ghi lại một “khoảnh khắc vàng”: một số nam nữ thanh niên ùa ra ôm chầm lấy những người lính trẻ vừa từ chiến trường trở về, thân tình như đón người thân sau nhiều năm xa cách.

72 năm đã trôi qua (1954 - 2026), những ai từng chứng kiến đoàn quân chiến thắng tiến về giải phóng Thủ đô ngày 10/10/1954 hẳn còn nhớ bức ảnh của Lê Sửu - một người dân bình thường, một người chụp ảnh nghiệp dư nhưng say mê nhiếp ảnh. Khi ấy mới 17 tuổi, sống ở phố Hàng Đào, Hà Nội, Lê Sửu đã ghi lại khoảnh khắc đoàn quân đầu tiên tiến vào tiếp quản Thủ đô đi qua con phố này.

Bức ảnh có chú thích giản dị: Phố Hàng Đào trong ngày tiếp quản. Trong ảnh là một cậu bé khoảng 6-7 tuổi, em ruột của Lê Sửu, với khuôn mặt bầu bĩnh, ngây thơ, tay cầm cờ đỏ sao vàng vẫy chào những người lính pháo binh đang hành quân qua phố.

Sẽ là một thiếu sót khi nhắc đến những hình ảnh gắn với ngày Thủ đô giải phóng mà không nói tới những khuôn hình của nghệ sĩ Đinh Đăng Định - một nhiếp ảnh gia nổi tiếng, chuyên trách chụp ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh - ghi lại hành trình Bác trở về Thủ đô. Trên đường về Hà Nội, Bác đến thăm Đền Hùng. Tại đây, Người nói chuyện với bộ đội và căn dặn: “Các Vua Hùng có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.

Cùng với hình ảnh trên, nghệ sĩ Đinh Đăng Định còn có một loạt tác phẩm ghi lại cuộc mít tinh của nhân dân Hà Nội chào đón Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Thủ đô sau 9 năm kháng chiến.

72 năm đã trôi qua, nhiều người cầm máy trong ngày 10/10/1954 nay đã không còn. Nhưng những khuôn hình họ để lại vẫn giúp các thế hệ sau hình dung một Hà Nội trong ngày lịch sử: những đoàn quân tiến vào thành phố, những lá cờ tung bay và những gương mặt người dân rạng rỡ đứng kín hai bên đường. Qua ống kính của những phóng viên, nghệ sĩ nhiếp ảnh và cả những người chụp ảnh nghiệp dư, những khoảnh khắc của Ngày Giải phóng Thủ đô đã trở thành một phần ký ức bằng hình ảnh của Hà Nội.