Thị trấn, một miền viết của Đinh Phương

Trước hết, nói về thị trấn, đó là cái không gian đặc thù với những con người đặc thù cứ trở lại trở lại suốt tất cả các truyện trong tập Thị trấn cá bông của Đinh Phương, khi đậm khi nhạt, khi gần khi xa, thậm chí cả khi tưởng đã cách biệt hẳn với nó thì, như theo một tiếng gọi định mệnh, những con người của nó bỗng lại quay trở về, bằng những lý do khá mơ hồ. Thị trấn, chỉ là thị trấn thôi, không phải một làng quê hay một thành phố. Thị trấn ấy tên là Mạo Khê, từng xuất hiện trong cuốn sách đầu tay của Đinh Phương, tiểu thuyết Nhụy khúc, nơi có những vùng sương mù bỗng dưng nở ra, nuốt gọn cả toán quân Việt Nam Quốc dân đảng và kể từ đó thì không ai còn thấy họ đâu nữa. Đinh Phương cũng cho thị trấn Mạo Khê ấy xuất hiện trong cuốn tiểu thuyết tiếp theo, Nắng Thổ Tang, nơi có cái hầm mỏ bỏ hoang bị biến thành nấm mộ chôn sống mười ba người dân phu, đúng vào thời điểm năm 1930, khi thủ cấp của mười ba lãnh tụ Việt Nam Quốc dân đảng bị chém rụng trên pháp trường Yên Bái. Và bây giờ là tập Thị trấn cá bông.

"Thị trấn cá bông” là tập truyện ngắn của nhà văn Đinh Phương, do NXB Phụ nữ và Công ty cổ phần sách Tao Đàn phát hành.

Có khá nhiều điểm ở cái thị trấn Mạo Khê trong truyện ngắn Đinh Phương khiến người đọc, nhất là những người quen tìm mối liên hệ giữa không gian bên trong và không gian bên ngoài văn bản, phải nghĩ đến một Mạo Khê như là quê hương của tác giả, một Mạo Khê có thật trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh. Một thị trấn nhỏ và là thị trấn mỏ, nơi đa phần người dân, thế hệ nối tiếp thế hệ, lấy công việc lao động trong hầm khai thác than làm kế sinh nhai, để rồi đến năm mươi, sáu mươi tuổi thì rất nhiều người đã chết vì ung thư phổi hoặc các bệnh hô hấp khác. Một thị trấn với những con đường lồi lõm khấp khểnh, cả ngày ầm ào tiếng xe than chạy qua và mù mịt trong những đám bụi lớn nhỏ, đến nỗi người dân chẳng mấy khi được nhìn thấy rõ dãy núi Đông Triều ở phía xa xa. Một thị trấn mà loại cây được trồng nhiều nhất, đâu cũng có, là cây bàng, cái ổ phát sinh những trận mưa sâu róm và những cơn ngứa ngáy kinh người khiến ai nấy đều phải khiếp sợ.

Đinh Phương đã kể tất cả những điều đó, như là những dấu chỉ để xác nhận tính có thật và để gây “ảo tưởng về hiện thực” cho cái thị trấn Mạo Khê trong các truyện ngắn của mình. Nhưng không chỉ có vậy, xuyên qua mười bốn truyện ngắn trong tập Thị trấn cá bông, xuyên qua những nhân vật người kể chuyện xưng “tôi”, trẻ tuổi mà đầy u uẩn, Mạo Khê còn là nơi chốn đã thiết lập giữa nó với những con người của nó một thứ quan hệ khá phức tạp. Một mặt, nó cho người ta sự cảm nhận về cái không gian sống đóng kín, quẩn quanh, tù túng, tẻ nhạt và mục rữa ra đến không sao tránh khỏi: “Ngày tháng này nối sang ngày tháng kia buồn bã tẻ nhạt đến phù thũng. Tuổi già lên, bệnh tật thêm, cuộc sống cũng vẫn ngần ấy việc làm, ngần ấy khung cảnh, khuôn mặt và bốn mùa kế nhau chẳng thay đổi. Thị trấn là cái hộp vuông đóng kín, mỗi kiếp người là kiến bò bốn xung quanh rồi chết” (Dịch ngứa).

Nhưng mặt khác, thị trấn lại là nơi neo giữ ký ức tuổi thơ của con người, là nẻo về của tuổi trung niên và tuổi già, cả trong đời sống thực tế cũng như trong mộng tưởng: “Kỷ niệm là thứ khó mà dứt được khi xa nơi mình vẫn sống. Tôi đã có gia đình riêng, sắp tới thêm cả con cái, nhưng sao những điều đã có ở thị trấn lúc nhỏ cứ cù cưa níu giữ, như ngó sen dẫu đứt mà tơ vẫn còn vương lại. Thế mới biết mỗi con người sinh ra chỉ có cho mình một vùng đất tâm tưởng cho riêng bản thân, không hơn” (Trong lúc chờ bố).

Vùng đất ấy gọi là quê hương, dẫu giàu nghèo sướng khổ, dẫu đắng ngọt cay bùi đến đâu thì cũng vẫn cứ là quê hương. Tôi đang nói về quê hương của những nhân vật người kể chuyện xưng “tôi” trong tập truyện ngắn Thị trấn cá bông chứ không nói về thị trấn mỏ Mạo Khê, quê hương đứt ruột của nhà văn Đinh Phương. Thật ra ở tất cả các truyện trong tập truyện ngắn này, cái “cù cưa níu giữ”, cái tạo nên “vùng đất tâm tưởng cho riêng bản thân” mà quê hương ấn định trong ký ức của những nhân vật “tôi”/ người kể chuyện, hầu hết đều không phải là cái đẹp, cái thơ mộng hay những khoảng trời xanh đầy mơ ước. Mà là hình ảnh về những gia đình lủng củng lục đục, những ông bố bà mẹ mỗi người nhìn về một hướng, những đứa trẻ lớn lên trong lo sợ và hoang mang, những anh chị em mỗi người một phận đời tan tác, những mặt người im lặng che giấu biết bao điều không khi nào được nói ra, những cái chết tức tưởi theo nhiều cách khác nhau bất kể họ là nạn nhân hay thủ phạm; và cả hình ảnh của những nghĩa địa giữa lòng thị trấn nữa, rờn rợn, thê lương.

Kể những câu chuyện ấy, các nhân vật người kể chuyện xưng “tôi” - cũng chính là những kẻ dự phần vào diễn tiến của hành động truyện - dường như đang nỗ lực chọc mũi khoan xuống địa tầng ký ức mờ mịt để tìm kiếm cái cốt lõi của vấn đề, đặng có được sự an ủi cho hiện tại. “Tôi bị đặt vào hiện tại, buộc phải nhìn hiện tại từ các dữ liệu quá khứ chất chồng. Mơ hay không? Tôi bị các ảo giác đánh lừa hay chính tôi đang cố đánh lừa mình về một ngôi nhà và ánh lửa chơ vơ nơi sườn núi xám?” (Dịch ngứa). Nhưng dường như nỗ lực ấy thất bại. Bằng chứng là sự xuất hiện của khá nhiều nhân vật dị thường với những hành động dị thường mà không có cách nào lý giải được. Truyện Cá bông có đoạn kể về ông bố của nhân vật “tôi”: “Ông giết người bạn cùng đứa con trai chín tuổi của ông ta bằng một con dao quắm sắc lẹm, trên chuyến xe khách về thị trấn chỉ vì họ nói ông là con hoang của chó lợn đẻ ra... Ông sống trong khoảnh khắc điên rồ ấy đầy tỉnh táo. Hai nhát chém dứt khoát trong lúc xe vẫn rì rì chạy”. Truyện Những buổi chiều màu cam có những hồi ức đứt đoạn về nhân vật Hòa, chàng sinh viên bạn của “tôi”, kẻ giàu nhất trong đám bạn bởi có nhà trên Hà Nội - được ông bố vượt biên thành công cho tiền mua - đang hai mươi lăm tuổi rực rỡ, sau khi hỏi: “Từ tầng bảy gieo xuống chết không?” thì đã nhảy cầu tự tử, chẳng ai biết là vì sao? Truyện Chú Phù kể về cuộc đời của chú Phù, người đàn ông vì dị tật mà bao lần đăng ký đi bộ đội cũng đều bị loại. Chú khao khát vào lính - không hiểu lý do gì mà lại khao khát đến thế? - tới mức thành ra chán đời, bán nhà lên núi ở một mình, tránh gặp mặt người, quanh năm suốt tháng đánh bộ quân phục dù chẳng một ngày vào lính.

Vài truyện ngắn trong tập - thuộc vào số những truyện hay nhất - như Cá bông, Người một nhà, Quỷ ngắm trăng... đều có sự vang vọng của những biến cố lớn trong hiện thực lịch sử đất nước thế kỷ XX, và đều được Đinh Phương xử lý theo cách rất dị biệt. Ở truyện Quỷ ngắm trăng, mạch tự sự chủ yếu, tạm gọi là “mạch kỳ lạ”, kể về nhân vật “tôi” từ Mạo Khê lưu lạc vào miền Nam, sống trong chùa, làm biên tập cho một tạp chí Phật giáo; nhưng mạch tự sự phụ của nó mới thực đáng gọi là “mạch rùng rợn”. Ấy là hồi ức về chuyện quân Khmer Đỏ đánh sang thị trấn Ba Chúc, tỉnh An Giang suốt mười hai ngày của năm 1978, giết hại 3.157 mạng người Việt Nam. Vụ thảm sát khủng khiếp đến mức kể từ đó, những người còn sống - tức người nhà hoặc con cháu của những người đã chết - chỉ sống với quá khứ: “Ba Chúc có cộng thêm bao nhiêu năm tháng vào phía sau vẫn chỉ là Ba Chúc thảm sát”. Chính điều đó đã khiến cho nhân vật thiếu nữ tên Giao phải chạy trốn thật xa, ra Bắc học, gặp “tôi” và khởi động cho việc vào Nam của nhân vật này.

Truyện Người một nhà thì khơi lại cái biến cố về đường phân giới năm 1954 qua sự trở về Mạo Khê của người bác gái nhân vật “tôi”. Bà vào Nam một cách ngẫu nhiên, khi đang thiếu nữ; lúc từ Nam quay về Bắc thì đã là một bà già tàn tạ, không có gì trong tay: chồng biệt tích, hai con trai thì chỉ còn là hai bức ảnh lính mặc quân phục rằn ri, ôm súng AR-15, đội mũ nồi đỏ. Hai bức ảnh tươi cười viền đen: người chết luôn trẻ, chỉ có người sống là già đi và chết dần dần.

Riêng truyện Cá bông thì... một mình một cõi. Một mặt, “cá bông” ghép với “thị trấn” để trở thành Thị trấn cá bông, như cái nhan đề của tập truyện. Mặt khác, Cá bông mở thêm ra một khía cạnh trong lịch sử của cái thị trấn Mạo Khê (như một giả định nghệ thuật) kia. Ấy là chuyện người Mạo Khê vượt biên sang Hongkong. Liên hệ với thực tế đời sống: sau năm 1975, việc người Việt Nam vượt biên bằng đường biển đã trở thành một trong những vấn đề thu hút sự quan tâm mạnh mẽ của dư luận quốc tế. Đến mức cái từ “thuyền nhân” (boat people) ra đời chỉ để chỉ/trỏ hiện tượng “đặc hữu” này. Thuyền nhân Việt Nam đông nhất là ở miền Nam, một số lớn trong đó ra đi là vì những bất đồng về quan điểm chính trị.

Tập truyện ngắn “Thị trấn cá bông” vừa được trao Giải thưởng Văn học 2025 của Hội Nhà văn Hà Nội hạng mục văn xuôi.

Còn ở miền Bắc ít hơn, và chủ yếu là để kiếm lối thoát khỏi một đời sống vô cùng khó khăn thiếu thốn thời hậu chiến. Vượt biên bằng đường biển (tàu, thuyền) chứa đựng rất nhiều nguy hiểm. Với thuyền nhân miền Nam, đáng sợ nhất là họ phải đi qua vịnh Thái Lan để đến các trại tị nạn ở Philippines hoặc Malaysia, nơi cướp biển hoành hành như chốn không người (điều này đã được tác giả Nguyễn Đức Tùng, một cựu thuyền nhân, viết trong tiểu thuyết Thuyền, cuốn sách phát hành ở Việt Nam gần như cùng lúc với tập truyện ngắn của Đinh Phương). Còn với thuyền nhân miền Bắc thì đỡ hơn: vòng qua bán đảo Lôi Châu (Trung Quốc) là họ có thể cập bến các trại tị nạn Hongkong, từ đó chờ cơ hội sang cư trú ở một nước thứ ba.

Truyện Cá bông kể chính là câu chuyện về cuộc vượt biển sang Hongkong của nhân vật “tôi”, con trai của ông bố lạnh lùng xuống dao đoạt hai mạng người chỉ bởi một câu thóa mạ đã nhắc ở trên. Không có gì đáng nói nếu thuyền vượt biên không vớ phải một tài công chưa từng đi biển, không hề biết gì về hải trình. Con thuyền bị lạc, lênh đênh nhiều ngày trên biển. Mọi người bị đói, bị cái nắng nóng thiêu đốt và bị rơi vào nỗi hoảng sợ không kiểm soát được. Con cá bông - như nhan đề của truyện - là con cá bằng bông, một món đồ chơi của trẻ con, xuất hiện trong chập chờn mê tỉnh, nhập nhòa xáo lộn các hình ảnh ảo giác của nhân vật “tôi”, lúc đã vô cùng rã rời kiệt quệ. Trong truyện, Đinh Phương đã bỏ ra cả 5 trang kín đặc chữ để bám vào cái dòng chảy hình ảnh đậm chất siêu thực này: “Con cá mơ hồ đổ vào ngày lửa. Nắng trưa, nắng chiều, nắng tối. Nắng từ đâu đến như tiếng thở dài. Tôi thở theo nhịp cá, nhịp một nhịp hai, tôi là cá... Là cá vẫn cứ phải mơ và ngày vẫn cứ phải lửa... Con bướm ma đen đen bay qua đậu vào mõm con chó đốm. Chó đốm đớp hụt, tôi là cá, tôi ngủ giấc ngủ của chó đốm. Ăn xương gà, xương lợn, xương bò như mồm chó đốm. Làm chó đốm chán tôi lại thành cá bông...”.

Đinh Phương sinh năm 1989, vừa qua tuổi được/bị gọi là “nhà văn trẻ” chưa lâu. Nhưng thật ra từ lâu, xét từ những truyện ngắn và tiểu thuyết đã xuất bản, văn của anh đã không trẻ. Đó là một thứ văn đủ “già câng” để sục sạo, chất vấn, moi móc và kể lại những bí mật đáng giật mình của đời sống nhân sinh. Bằng tập truyện ngắn Cá bông này, có thể thêm: đó là thứ văn đủ lực để từ một miền viết - cái thị trấn Mạo Khê nhỏ và mù than bụi ấy – mà kể được không ít chuyện về thế giới của người sống và người chết.

Nguyễn Hoài Nam

Cao Ngọc Thắng "Điệu mùa - Điệu thơ"

Trước khi thành danh ở làng văn, Cao Ngọc Thắng là nhà báo với gần bốn mươi năm làm nghề, từ lúc ở các tạp chí đến...