Khoa học về khoảnh khắc chúng ta đang sống

Đó là những câu hỏi được nhà báo khoa học Jo Marchant theo đuổi trong “Đi tìm hiện tại: Khoa học về khoảnh khắc chúng ta đang sống”. Kết nối nhiều lĩnh vực từ vật lý, vũ trụ học đến khoa học thần kinh, tâm lý học và triết học, cuốn sách đưa người đọc khám phá một trong những trải nghiệm quen thuộc nhưng cũng khó lý giải nhất của con người: cảm giác mình đang sống trong hiện tại.

Trong đời sống thường ngày, “hiện tại” dường như là một khái niệm hiển nhiên. Đó có thể là khoảnh khắc một giai điệu vừa vang lên, khi ta nhận ra một gương mặt quen thuộc giữa đám đông hay khi một ý nghĩ bất chợt xuất hiện trong tâm trí. Nhưng dưới góc nhìn khoa học, việc xác định chính xác đâu là “bây giờ” lại dẫn đến những vấn đề phức tạp về bản chất của thời gian và cách con người nhận biết thực tại.

Từ thế giới vật lý đến hoạt động của bộ não, Jo Marchant cho thấy hiện tại không đơn giản là một lát cắt nằm giữa quá khứ và tương lai. Trải nghiệm về khoảnh khắc đang sống được hình thành từ sự tương tác liên tục giữa ký ức, giác quan, sự chú ý và kỳ vọng. Bộ não không chỉ tiếp nhận những tín hiệu đang xảy ra mà còn kết nối chúng với điều vừa diễn ra và dự đoán điều sắp tới, từ đó tạo nên cảm giác về một thực tại liên tục.

Cách tiếp cận này cũng mở ra lời giải cho một trải nghiệm quen thuộc: tại sao cùng một khoảng thời gian đo bằng đồng hồ nhưng cảm nhận của mỗi người lại có thể hoàn toàn khác nhau? Một phút chờ đợi có thể trở nên dài đằng đẵng, trong khi hàng giờ chìm đắm trong một công việc yêu thích dường như trôi qua rất nhanh. Sự sợ hãi, tập trung, chờ đợi hay trạng thái nhập tâm đều có khả năng tác động đến cách con người cảm nhận thời gian.

Tuy nhiên, hành trình của “Đi tìm hiện tại” không dừng lại ở câu hỏi về thời gian. Từ việc tìm hiểu cách não bộ tạo nên cảm giác về “bây giờ”, Jo Marchant tiếp tục đi sâu vào những vấn đề về ý thức, bản ngã và thực tại. Nếu trải nghiệm hiện tại được tâm trí liên tục kiến tạo, vậy cảm giác về một cái “tôi” đang quan sát thế giới được hình thành ra sao? Và đâu là ranh giới giữa thế giới tồn tại bên ngoài với thế giới mà mỗi người thực sự trải nghiệm?

Một điểm đáng chú ý của cuốn sách là cách tác giả kết nối những vấn đề khoa học và triết học với những trải nghiệm rất gần gũi trong đời sống. Thay vì trình bày dưới hình thức một khảo luận thuần túy hàn lâm, Jo Marchant kết hợp các nghiên cứu khoa học, những cuộc gặp gỡ và trao đổi với chuyên gia cùng trải nghiệm cá nhân để dẫn dắt người đọc qua từng lớp của câu hỏi “hiện tại là gì?”.

Qua đó, “Đi tìm hiện tại” không chỉ khảo sát bản chất của thời gian, mà còn đặt vấn đề về cách con người nhận biết thế giới và trải nghiệm sự tồn tại của chính mình. Bởi nếu quá khứ chỉ còn trong ký ức và tương lai vẫn chưa xảy ra, thì khoảnh khắc ngắn ngủi mà chúng ta gọi là hiện tại chính là nơi mọi trải nghiệm của đời sống diễn ra.

Cuốn sách vì thế khép lại không chỉ bằng một câu hỏi khoa học, mà còn gợi mở một suy tư gần gũi hơn: “hiện tại” rốt cuộc nằm ở đâu – trong cấu trúc của vũ trụ, trong hoạt động của bộ não, hay trong chính ý thức của mỗi con người?

“Đi tìm hiện tại: Khoa học về khoảnh khắc chúng ta đang sống” hướng đến độc giả quan tâm đến khoa học phổ thông, vật lý, khoa học thần kinh, tâm lý học và triết học, cũng như những người muốn tìm hiểu sâu hơn về thời gian, ý thức và bản chất của thực tại. Sách thuộc Tủ sách Khoa học của Omega Plus.

Là nhà báo khoa học, từng làm biên tập viên cao cấp của New Scientist và Nature; đồng thời là nhà khoa học với bằng tiến sĩ về di truyền và vi sinh y học tại St Bartholomew’s Hospital Medical College ở London. Các tác phẩm và bài viết của bà hướng đến khám phá bản chất của loài người và vũ trụ, từ mối liên hệ giữa tâm trí và cơ thể cho đến những bí ẩn của các nền văn minh xa xưa. Nhiều bài viết được đăng tải trên các ấn phẩm như The New York Times, The Washington Post, The Guardian và tạp chí Smithsonian.