Văn học Việt Nam từ Đổi mới đến nay: Thành tựu và những vấn đề đặt ra

Hội thảo diễn ra trong dịp tròn 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới, tạo cơ hội để giới nghiên cứu nhìn nhận một chặng đường phát triển quan trọng của văn học Việt Nam, đánh giá những thành tựu đã đạt được, chỉ ra các hạn chế và tìm kiếm những hướng đi tiếp theo.

Phát biểu chào mừng hội thảo, GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhấn mạnh trong 40 năm Đổi mới, văn học Việt Nam đã có những chuyển biến quan trọng trong tư duy nghệ thuật, nhận thức về con người, phương thức biểu đạt, sự đa dạng của các thể loại văn học, cũng như trong các hoạt động lý luận, phê bình, tiếp thu và vận dụng sáng tạo các lý thuyết nước ngoài, góp phần làm phong phú diện mạo và thành tựu văn học Việt Nam đương đại.

GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phát biểu khai mạc Hội Thảo

Theo GS.TS Lê Văn Lợi, quá trình vận động ấy diễn ra trong sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại; giữa việc gìn giữ bản sắc dân tộc với việc mở rộng giao lưu quốc tế; giữa giá trị cộng đồng với nhu cầu khẳng định cá tính sáng tạo của chủ thể nghệ thuật.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, văn học Việt Nam vẫn đứng trước nhiều hạn chế và thách thức liên quan đến chất lượng sáng tạo, hoạt động lý luận, phê bình, phương thức tiếp nhận và quảng bá tác phẩm, cơ chế quản lý văn học nghệ thuật, cũng như những tác động của kinh tế thị trường, truyền thông số và toàn cầu hóa văn hóa.

Đặt hội thảo trong bối cảnh triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, GS.TS. Lê Văn Lợi cho rằng việc nghiên cứu văn học cần gắn với những biến đổi của đời sống xã hội, văn hóa, sự thay đổi của công chúng nghệ thuật và sự phát triển của truyền thông, mạng xã hội. Qua đó, hội thảo góp phần bổ sung những luận cứ khoa học phục vụ việc hoạch định chủ trương, chính sách phát triển văn hóa, văn học trong giai đoạn mới.

Những chuyển biến trong tư duy nghệ thuật và đời sống văn học

Phát biểu đề dẫn tại Hội thảo, TS Nguyễn Huy Bỉnh, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học, khẳng định những thành tựu của văn học 40 năm Đổi mới là kết quả từ nỗ lực của đội ngũ nhà văn, nhà nghiên cứu và phê bình văn học; đồng thời gắn với sự đổi mới trong chính sách văn hóa, văn nghệ, quá trình hội nhập quốc tế và ý thức trách nhiệm, năng lực sáng tạo của người nghệ sĩ.

“Môi trường sáng tạo thông thoáng hơn đã góp phần khơi dậy tư duy nghệ thuật, tạo nên sự đa dạng về khuynh hướng, phong cách, giọng điệu, ngôn ngữ và thi pháp. Cùng với đó, việc tiếp nhận tinh hoa văn hóa nhân loại đã thúc đẩy quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc” - theo TS Nguyễn Huy Bỉnh.

TS Nguyễn Huy Bỉnh, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học phát biểu đề dẫn Hội thảo

Từ những thành tựu đó, ông cũng đặt ra những câu hỏi về khả năng khám phá con người ngày càng sâu sắc hơn, gìn giữ chiều sâu văn hóa dân tộc trong hội nhập và bảo đảm những tìm tòi về hình thức thực sự góp phần làm mới nhận thức, cảm xúc.

Theo TS. Nguyễn Huy Bỉnh, tương lai văn học không chỉ phụ thuộc vào khả năng tạo ra tác phẩm mới mà còn gắn với chất lượng môi trường sáng tạo, năng lực nghiên cứu và phê bình, sự phát triển của văn hóa đọc, hiệu quả dịch thuật và khả năng đối thoại bình đẳng với thế giới. Những điều kiện ấy đòi hỏi sự hợp tác lâu dài giữa nhà văn, nhà nghiên cứu, cơ sở đào tạo, cơ quan văn hóa, nhà xuất bản và cộng đồng học thuật trong nước, quốc tế.

Các tác giả trình bày tham luận tại Hội thảo

Nhìn lại 40 năm văn học đổi mới từ nhiều hướng tiếp cận

Hội thảo nhận được gần 120 tham luận của các nhà nghiên cứu đến từ 40 cơ quan, đơn vị, viện nghiên cứu, trường đại học và cơ sở giáo dục trong và ngoài nước, trong đó có các học giả thuộc những cơ sở nghiên cứu, đào tạo tại Thái Lan, Singapore, Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Hội thảo tổ chức sáu tiểu ban chuyên đề, chia thành hai phiên làm việc, tập trung vào những vấn đề từ sự kết nối và mở rộng của văn học thời kỳ Đổi mới; nghiên cứu văn học dân gian, cổ, trung đại và địa phương; lý luận, phê bình và dịch thuật; chủ thể sáng tạo và cách tân nghệ thuật; sự đa dạng thể loại và những hướng tiếp cận mở; đến vị trí của văn học trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Các tác giả trình bày tham luận tại Hội thảo

Tại tiểu ban “Văn học thời kỳ Đổi mới: Kết nối và mở rộng”, các tham luận đặt văn học Việt Nam trong mối quan hệ với những biến đổi của đời sống văn hóa, xã hội và quá trình giao lưu quốc tế. Trong đó, PGS.TS Phạm Phương Chi (Viện Văn học) trình bày tham luận về sự tiếp nhận phê bình Marxist ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay; TS Trần Khoa Nguyên (Đại học Chulalongkorn, Thái Lan) tiếp cận vấn đề không gian đô thị và cái chết trong hai tác phẩm của Prabda Yoon và Phan Hồn Nhiên; NCS Jay Cameron Lamey (Đại học Mahidol, Thái Lan) nghiên cứu sự tái kiến tạo hình ảnh Việt Nam trong tác phẩm Thang máy Sài Gòn của nhà văn Thuận.

Ở tiểu ban “Nghiên cứu văn học dân gian, cổ, trung đại và địa phương: Thành tựu và những hướng tiếp cận”, các nhà nghiên cứu tập trung nhìn lại những kết quả nghiên cứu, sưu tầm và biên soạn văn học trong 40 năm qua. Đáng chú ý có tham luận “Thành tựu nghiên cứu đặc điểm tiểu thuyết chương hồi trung đại Việt Nam” của PGS.TS Vũ Thanh (Viện Văn học) và tham luận “Sưu tầm, biên soạn và nghiên cứu văn học dân gian Nam Bộ từ Đổi mới đến nay (1986–2026)” của TS Đặng Thị Thu Hà (Viện Văn học). Những nghiên cứu này góp phần nhận diện sự vận động của hoạt động nghiên cứu văn học truyền thống trong bối cảnh đổi mới phương pháp và mở rộng đối tượng khảo sát.

Tiểu ban “Lý luận, phê bình và dịch thuật văn học: Đổi mới và hội nhập” đề cập đến những chuyển biến trong tư duy nghiên cứu, sự tiếp nhận các lý thuyết văn học và hoạt động dịch thuật. Trong đó, PGS.TS Trịnh Bá Đĩnh (Viện Văn học) trình bày tham luận về hành trình bốn mươi năm đổi mới và hiện đại hóa lý luận văn học; TS Lê Ngọc Phương (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM) nghiên cứu dịch thuật văn học trong công cuộc Đổi mới dưới tác động của toàn cầu hóa và sự biến chuyển của đời sống dịch thuật. Các tham luận góp phần làm rõ vai trò của lý luận, phê bình và dịch thuật trong quá trình đổi mới, hội nhập của văn học Việt Nam...

Tại tiểu ban “Văn học thời kỳ Đổi mới: Chủ thể sáng tạo và cách tân nghệ thuật”, những vấn đề về sự thay đổi của lực lượng viết văn, ý thức sáng tạo, kinh nghiệm cá nhân và căn tính văn hóa được quan tâm. Nhà phê bình Ngô Thảo và TS Nguyễn Thanh Tâm trình bày tham luận “Lực lượng viết văn 40 năm Đổi mới (1986–2026): Từ ‘đội ngũ’ đến ‘hệ sinh thái’ và bài toán kiến tạo giá trị”, đề cập đến sự vận động của lực lượng sáng tác trong bối cảnh các thiết chế văn học và môi trường truyền thông có nhiều biến đổi. Bên cạnh đó, TS Nguyễn Thị Năm Hoàng (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) nghiên cứu motif chủ thể xuyên văn hóa và vấn đề căn tính trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI; PGS.TS Hạ Lộ (Đại học Bắc Kinh, Trung Quốc) tiếp cận kinh nghiệm nữ tính và không gian biển qua truyện ngắn Đảo của Nguyễn Ngọc Tư.

Ở tiểu ban “Văn học thời kỳ Đổi mới: Đa dạng thể loại và những hướng tiếp cận mở”, các tham luận tập trung vào sự vận động của thể loại và những phương pháp nghiên cứu mới. TS Lê Thị Hương Thủy (Viện Văn học) trình bày tham luận “Văn học Việt Nam đầu thế kỷ XXI: Cơ chế vận động của thể loại văn học”; NCS. ThS Bùi Điền Nguyên và tác giả Nguyễn Văn Nhượng nghiên cứu tản văn Việt Nam như một không gian liên văn bản, từ đó xem xét tính năng động của thể loại trước những biến chuyển xã hội từ năm 1986 đến nay. Các nghiên cứu khác tiếp tục mở rộng việc khảo sát văn học đương đại từ những vấn đề về ký ức, bản thể và sự đổi mới trong phương thức biểu đạt.

Đáng chú ý, tiểu ban “Văn học Đổi mới trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa” mở rộng thảo luận sang mối quan hệ giữa văn học với điện ảnh, sân khấu, truyền thông và công nghệ số. Trong đó, TS Lê Thị Dương (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) trình bày tham luận “Chuyển thể điện ảnh và sự vận động xã hội của tác phẩm văn học: Tiếp cận từ xã hội học văn bản”, khảo sát hai trường hợp Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Mắt biếc của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh được đạo diễn Victor Vũ chuyển thể thành phim. PGS.TS Lê Trà My và TS Nguyễn Thị Phương Thảo nghiên cứu xu hướng tiểu thuyết hóa trong kịch bản phim truyện điện ảnh Việt Nam sau năm 1986 qua trường hợp các kịch bản phim của đạo diễn Đặng Nhật Minh...

Các đại biểu dự Hội thảo khoa học quốc tế “Văn học Việt Nam từ Đổi mới đến nay (1986–2026)”

Những tham luận này góp phần nhận diện sự tương tác giữa văn học và các loại hình nghệ thuật, cũng như khả năng mở rộng đời sống của tác phẩm trong môi trường văn hóa đương đại.

Trong khuôn khổ hội thảo, sau các phần trình bày tại từng tiểu ban, các nhà nghiên cứu tham gia nhận xét, đóng góp ý kiến và trao đổi, thảo luận. Hoạt động này góp phần làm rõ những vấn đề được đặt ra trong các tham luận, đồng thời mở rộng các góc tiếp cận đối với văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới.

Phát biểu tổng kết hội thảo, TS Nguyễn Thị Thanh Nga, Phó Viện trưởng Viện Văn học, đánh giá những thành tựu và giá trị nghiên cứu văn học Việt Nam 40 năm Đổi mới được thể hiện trên nhiều phương diện: hiện đại hóa lý luận, phê bình và dịch thuật văn học; đổi mới hướng tiếp cận văn học dân gian và cổ, trung đại; nhận thức mới về chủ thể sáng tạo và lực lượng viết văn; đa dạng hóa thể loại, ứng dụng các lý thuyết nghiên cứu hiện đại và mở rộng nghiên cứu văn học trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Bà cũng cho biết, những ý kiến đóng góp tại hội thảo sẽ được Viện Văn học ghi nhận, làm nguồn dữ liệu khoa học quan trọng phục vụ định hướng nghiên cứu văn học Việt Nam trong tương lai.

Nhìn lại 40 năm Văn học Việt Nam từ Đổi mới đến nay vì thế không chỉ là dịp tổng kết một chặng đường sáng tác và nghiên cứu, mà còn mở ra những trao đổi về các điều kiện cần thiết để văn học tiếp tục phát triển, hội nhập.