Nâng cao lý luận phê bình văn học nghệ thuật để phát triển tác phẩm đỉnh cao

Nghị quyết định hướng chiến lược phát triển văn hoá Việt Nam

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị do Tổng Bí thư Tô Lâm ký ngày 07/01/2026 về phát triển văn hoá Việt Nam trong đó có đặt ra mục tiêu phát triển văn học, nghệ thuật xứng tầm với lịch sử văn hoá dân tộc và tầm vóc đất nước trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết đề cập đến nhiều vấn đề về phát triển văn hoá, trong đó có chiến lược phát triển văn học nghệ thuật, đặc biệt là thiết lập cơ chế đặt hàng sáng tạo và phổ biến các công trình, tác phẩm văn hóa, văn học, nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng, nội dung và nghệ thuật để văn nghệ sĩ sáng tạo và phổ biến các các tác phẩm đỉnh cao, đồng thời đề ra chế độ tôn vinh, đãi ngộ, trọng dụng tài năng văn học nghệ thuật.

Nội dung cốt lõi của Nghị quyết 80-NQ/TW bao gồm cơ chế đầu tư tài chính nhà nước, đột phá “đặt hàng” cho các tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng và nghệ thuật, tập trung tạo ra các tác phẩm đỉnh cao có khả năng cạnh tranh quốc tế và quảng bá hình ảnh đất nước, tạo điều kiện thúc đẩy, hỗ trợ nghệ sĩ tham gia, đạt giải thưởng lớn tại các cuộc thi, triển lãm uy tín, danh giá về nghệ thuật của thế giới.

Ảnh minh họa. Nguồn: Pinterest

Thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW, Chính phủ đã ra Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/02/2026 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ về phát triển văn hoá Việt Nam. Chương trình hành động nhấn mạnh việc hoàn thiện thể chế tạo đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực phát triển văn hoá, trong đó có văn học nghệ thuật. Cụ thể, Chính phủ xây dựng Nghị quyết của Quốc hội khoá XVI về một số giải pháp phát triển văn hóa Việt Nam, xây dựng nghị định về tài chính trong ba lĩnh vực đột phá, bao gồm: đào tạo và đãi ngộ nhân tài trong lĩnh vực văn hóa, trong đó có văn học nghệ thuật; ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa; đặt hàng sáng tạo và phổ biến các tác phẩm, công trình nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng, nội dung và thẩm mỹ, xứng tầm với nền văn hoá Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Nghị quyết của Chính phủ chú trọng triển khai “Chương trình Tài năng Việt Nam” trong lĩnh vực văn hoá - nghệ thuật giai đoạn 2026 - 2035, phát triển các thương hiệu văn hoá chất lượng cao, mang bản sắc Việt Nam, có sức cạnh tranh trên thế giới, trong đó có điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, nghệ thuật biểu diễn...

Như vậy, điểm mới của Nghị quyết của Bộ Chính trị và Chính phủ là đề cao vai trò phát triển văn hoá, trong đó có văn học nghệ thuật, lấy nhân tài làm tiền đề cho khát vọng vươn lên của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, xem đây là lực lượng quan trọng trong sự nghiệp của văn hoá dân tộc trong thời đại mới. Yêu cầu phát triển tác phẩm văn học nghệ thuật đỉnh cao

Sáng tạo tác phẩm có giá trị không chỉ là yêu cầu của thời đại mà đó là nhu cầu, khát vọng chính đáng của văn nghệ sĩ. Để thực hiện ước mơ kiến tạo tuyệt tác, người nghệ sĩ cần sống sâu với cuộc đời, quan sát tinh tế cuộc sống, hoà nhập vào đời sống nhân dân, đổi mới tư duy sáng tạo. Cổ Thủ tướng Phạm Văn Đồng có nói: “Làm văn nghệ phải có khiếu, có tài. Nhưng dù có khiếu thế nào đi nữa, nếu không cố gắng trau dồi bản thân thì cũng không thể phát triển thành tài năng, làm nảy nở tác phẩm tốt được. Cho nên tài năng phải đi đôi với công phu mới làm nên sự nghiệp.”

Văn nghệ sĩ thuộc các dân tộc thiểu số Việt Nam càng có lợi thế trong việc phát triển bản sắc văn hoá trong quá trình sáng tác. Mỗi nghệ sĩ là cầu nối trực tiếp và tích cực giữa văn hoá và tác phẩm, nhất là về phong tục tập quán, tín ngưỡng, tư duy, hình tượng, ngôn ngữ... Điều này giúp tạo ra tác phẩm vừa chân thực vừa đậm bản sắc văn hóa vùng miền, tạo ra được những tác phẩm độc đáo, có giá trị lưu giữ, tôn vinh và lan tỏa bản sắc văn hoá. Trong bối cảnh hiện nay, tác phẩm đỉnh cao là nguồn lực góp phần phát triển các ngành công nghiệp văn hoá.

Muốn phát triển tác phẩm đỉnh cao, thiết nghĩ, vấn đề đầu tiên và tiên quyết nằm ở chủ thể sáng tạo. Văn nghệ sĩ cần phát huy tài năng và khát vọng sáng tạo, ý thức luôn luôn làm mới bản thân, không lặp lại người đi trước và không lặp lại chính mình, đổi mới bút pháp, cách tân sáng tạo trên nền tảng tự học, tự nghiên cứu là chính.

Nghị quyết 80-NQ/TW và Nghị quyết 30-NQ/CP đã mở ra yêu cầu và cơ chế trân trọng nhân tài, mở ra bước ngoặt mang tính cách mạng về tư duy quản trị nguồn nhân lực tinh hoa, tạo điều kiện cho tài năng sáng tạo. Tuy vậy, Bộ Chính trị và Chính phủ rất cần cân đối phát triển, đầu tư giữa lực lượng văn nghệ sĩ tên tuổi đỉnh cao với phát huy, phát triển tài năng trẻ.

Phát triển văn hoá, rất cần chú ý sự cân đối, hài hoà giữa các vùng miền, phân bổ nguồn kinh phí, cơ cấu giải thưởng cho các nghệ nhân dân gian là người dân tộc thiểu số để kích thích sáng tạo, tinh thần dấn thân cho sự nghiệp gìn giữ, bảo vệ và phát triển bản sắc văn hoá dân tộc.

Nâng cao lý luận, phê bình văn học nghệ thuật để phát triển tác phẩm đỉnh cao

Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật giữ vai trò là kim chỉ nam để định hình, thúc đẩy sự ra đời của các tác phẩm đỉnh cao. Lý luận cung cấp nền tảng tư tưởng và phương pháp luận, còn phê bình góp phần đánh giá, định hướng thẩm mỹ cho cả người sáng tác lẫn công chúng tiếp nhận.

Vai trò của lý luận, phê bình trong sáng tác đỉnh cao trước tiên là định hướng tư tưởng - thẩm mỹ cho sáng tạo, giúp văn nghệ sĩ định hình thế giới quan khoa học, có cái nhìn sâu, rộng để tạo ra cái mới và cái độc đáo. Lý luận giúp nhìn nhận các xu hướng văn nghệ tiên tiến trên thế giới, gợi mở phương pháp sáng tác phù hợp, bắt kịp xu thế thời đại, để không tụt hậu, lạc thời. Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật còn có vai trò định hướng tiếp nhận, xác lập tiêu chí đánh giá, kịp thời bổ sung thiếu sót hoặc chấn chỉnh lệch lạc trong hoạt động tiếp nhận. Lý luận, phê bình là “bộ lọc” để gọi tên, đánh giá, tôn vinh tác giả, tác phẩm đỉnh cao, đưa văn hoá, trong đó có văn học nghệ thuật, của dân tộc nhanh chóng được khẳng định, nâng cao vị thế của đất nước trên trường quốc tế.

Lâu nay, chúng ta vẫn cho rằng lý luận, phê bình văn học nghệ thuật đang đi sau sáng tác, trong khi vị trí cần có và phải có của lý luận, phê bình là đi hàng đầu, dẫn dắt, định hướng sáng tác. Lý luận cung cấp lý thuyết, công cụ sáng tạo, giúp văn nghệ sĩ tránh lối cũ, lối mòn; phê bình xác lập tiêu chí đánh giá, xác lập tầm vóc tác phẩm đỉnh cao, kích thích sáng tạo. 

Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 kiến tạo một thế giới phẳng không biên giới, một mạng lưới toàn cầu trên mọi phương diện. Cần gắn liền lý luận, phê bình văn học nghệ thuật với thành tựu chuyển đổi số. Việc ứng dụng công nghệ và mở rộng không gian phê bình trên các diễn đàn trực tuyến giúp tác phẩm dễ dàng tiếp cận công chúng đa chiều, đa phương, tạo ra những phản biện xã hội phong phú, kịp thời, thậm chí có thể điều hướng, điều chỉnh sáng tác.

Các hội nghị tập huấn, hội thảo, tọa đàm, trại sáng tác và những chuyến đi thực tế do các hội văn học nghệ thuật tổ chức trong thời gian qua đã tạo điều kiện để văn nghệ sĩ giao lưu, trao đổi kinh nghiệm, tiếp cận thực tiễn đời sống, mở rộng vốn hiểu biết và tìm kiếm chất liệu sáng tạo. Những hoạt động này không chỉ góp phần gắn kết đội ngũ văn nghệ sĩ mà còn thúc đẩy sự tìm tòi, đổi mới trong sáng tác, nghiên cứu và phê bình văn học nghệ thuật.

Trong thời gian tới, các hội văn học nghệ thuật cần tiếp tục quan tâm phát triển đội ngũ nghiên cứu, lý luận, phê bình ở các lĩnh vực, địa phương và khu vực; tăng cường giao lưu học thuật, trao đổi chuyên môn, phát hiện và tôn vinh những tác giả, tác phẩm có giá trị, đồng thời đẩy mạnh giới thiệu, phổ biến các thành tựu văn học nghệ thuật đến công chúng. Đặc biệt, cần chú trọng bồi dưỡng, tạo điều kiện cho lực lượng trẻ tham gia sáng tác, nghiên cứu và phê bình, có những hình thức hỗ trợ, động viên phù hợp để văn nghệ sĩ yên tâm theo đuổi hoạt động nghề nghiệp, nhất là trong bối cảnh áp lực kinh tế và yêu cầu nâng cao chất lượng sáng tạo ngày càng lớn.

Sáng tạo những tác phẩm, công trình xứng tầm với kỷ nguyên phát triển mới của đất nước vừa là khát vọng, vừa là trách nhiệm của đội ngũ văn nghệ sĩ. Để góp phần hiện thực hóa mục tiêu ấy, lý luận, phê bình văn học nghệ thuật cần phát huy vai trò đi trước mở đường, định hướng tư tưởng, thẩm mỹ, gợi mở phương pháp sáng tạo, đồng thời nâng cao năng lực cảm thụ, đánh giá nghệ thuật của công chúng, qua đó góp phần thúc đẩy sự ra đời và lan tỏa những tác phẩm có giá trị cao về tư tưởng và nghệ thuật.