"Bạn văn của tuổi thơ" - Bức tranh toàn cảnh văn học thiếu nhi

Nói “Bức tranh toàn cảnh về văn học thiếu nhi” là chỉ cái nhìn bao quát, tổng hợp về diện mạo của nền văn học dành cho thiếu nhi trong giai đoạn vừa qua và hiện nay. Điều đó thể hiện qua nhiều bài viết về các tác giả và tác phẩm tiêu biểu, những đề tài, cảm hứng và hình tượng nghệ thuật nổi bật cùng những đóng góp với đời sống văn học, cả những hạn chế cùng xu hướng phát triển văn học thiếu nhi. Cuốn sách tập hợp hơn 50 bài viết thể hiện cái nhìn đa chiều của một nhà văn giàu tâm huyết.

Cái nhìn khái quát và hệ thống về văn học thiếu nhi

Với dung lượng hơn 400 trang, cấu trúc ba phần gồm: Tổng quan, Văn học thiếu nhi Việt Nam - Gặp gỡ tác phẩm và tác giả thế giới. Trong đó, mỗi phần có những giá trị riêng song các phần có quan hệ mật thiết với nhau. Cuốn sách như là một “pho sử” của nền văn học thiếu nhi Việt Nam.

Cuốn sách đã trả lời những câu hỏi như: Quá trình hình thành văn học thiếu nhi Việt Nam diễn ra như thế nào? Những tác giả đầu tiên và tiêu biểu là những ai? Các đề tài, cảm hứng sáng tác nổi bật là gì?

Trong cuốn sách, người viết không chỉ mô tả hiện trạng mà còn lý giải: Do đâu văn học thiếu nhi có diện mạo như hiện nay; những yếu tố xã hội, văn hóa, giáo dục nào đã tác động đến văn học thiếu nhi. Đây là một cách nhìn vừa rộng về phạm vi, vừa sâu về bản chất.

Điểm nổi bật đầu tiên trong Bạn văn của tuổi thơ là giá trị tư liệu phong phú và hệ thống. Ngay ở phần mở đầu với các bài như: Những chặng đường văn học thiếu nhi Việt Nam; Hãy lắng nghe tiếng trẻ; Nghĩ về chuyện cổ tích, Lê Phương Liên đã đặt nền tảng lý luận cho toàn bộ cuốn sách. Bà nhìn văn học thiếu nhi như một bộ phận quan trọng không thể tách rời của đời sống tinh thần dân tộc, của nền văn học nước nhà. Tác giả nhấn mạnh: “Sự thẩm định đánh giá văn học thiếu nhi luôn gắn liền với tâm lý lứa tuổi thiếu niên nhi đồng. Người viết cho trẻ em không chỉ là nhà văn mà còn là người bạn, người thầy của các em” (tr12).

Người viết sách đánh giá rất đúng vai trò bạn đọc thiếu nhi: trẻ em là chủ thể tiếp nhận đặc biệt. Vì vậy văn học thiếu nhi là nơi góp phần hình thành nhân cách, trí tưởng tượng và năng lực cảm xúc cho trẻ thơ rất tự nhiên. Để đạt được điều đó, nhà văn viết cho thiếu nhi phải có “tâm hồn thứ hai” - tâm hồn trẻ thơ. 

Cuốn sách dựng lại gần như đầy đủ diện mạo nhiều thế hệ nhà văn viết cho thiếu nhi Việt Nam từ trước cách mạng, thời kỳ kháng chiến đến thời kỳ đổi mới sau này. Những nhà văn tiên phong và có nhiều đóng góp với nền văn học thiếu nhi được nhà văn tái hiện qua các bài viết chân dung sắc sảo về các cây bút gạo cội, những người công đầu xây dựng và phát triển văn học thiếu nhi cả ở lĩnh vực văn xuôi và thơ ca. Đó là những tên tuổi sáng chói như: Tô Hoài, Nguyên Hồng, Nguyễn Huy Tưởng, Võ Quảng, Phạm Hổ, Đoàn Giỏi, Xuân Quỳnh, Phong Thu, Viết Linh, Sơn Tùng, Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Thuần… Các bài viết của nhà văn là sự nỗ lực “lưu giữ ký ức văn học”, đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nghiên cứu văn học thiếu nhi ở Việt Nam chưa được đầu tư tương xứng.

Giá trị đáng chú ý khác là sự dung hòa giữa nghiên cứu học thuật, tùy bút hồi ức, phê bình cảm thụ. Nhà văn không dùng lý thuyết phức tạp nhưng vẫn thể hiện tư duy phê bình sắc sảo. Ví dụ, khi bàn về cổ tích, tác giả đặt ra vấn đề: Vì sao trẻ em cần truyện cổ tích? Cổ tích giúp hình thành đạo đức và năng lực tưởng tượng như thế nào? Cái thiện trong văn học thiếu nhi có vai trò gì trước đời sống hiện đại? Đó là những câu hỏi mang tính mỹ học và giáo dục học sâu sắc. Giọng văn trong ấn phẩm mềm mại, giàu nữ tính, đôi khi mang chất trò chuyện tâm tình. Chính điều này giúp cuốn sách dễ đọc, giàu sức lan tỏa, gần gũi với đông đảo bạn đọc.

Một trong những nét nổi bật nhất của Bạn văn của tuổi thơ là nghệ thuật dựng chân dung văn học. Lê Phương Liên không viết tiểu sử đơn thuần mà khắc họa “thần thái sáng tạo” của từng tác giả với lối viết giàu cảm xúc, đặc biệt trong các bài như: Đoàn Giỏi - Người văn của “Đất rừng Phương Nam”; Nguyễn Kiên và những ánh nhìn vạn vật hữu linh, Nhà văn Sơn Tùng - Một người có trí mệnh; Xuân Quỳnh - Thơ cho con; Kỷ niệm về bộ sách “Kính vạn hoa”; Nhà văn Xuân Sách với tuổi thơ; Nhà văn Vũ Hùng - trải thăng trầm để lại yêu thương; Nhà văn Lê Minh với thiếu nhi; Định Hải - “Mùa xuân bao điều lạ”;  Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn vấn vương một nỗi “Hương thầm”…

Nhà văn Lê Phương Liên (bìa trái) và tác giả bài viết - nhà văn Nguyễn Thị Thiện

  Giá trị nhân văn sâu sắc từ điểm nhìn trẻ thơ

Giá trị đặc biệt của cuốn sách là tinh thần nhân văn thấm đẫm trong từng áng văn, qua toàn bộ các bài viết. Lê Phương Liên không nghiên cứu văn học theo lối hàn lâm khô cứng mà tiếp cận bằng ký ức, bằng tình yêu trẻ nhỏ và sự đồng cảm sâu sắc với các cây bút viết cho tuổi thơ. Ở đây, tuổi thiếu niên nhi đồng hiện lên như một “vùng thiêng” của đời người. Nhà văn đặc biệt hào hứng khi viết về tác phẩm Dế mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài; Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi; Doraemon của Fujiko Fujio; Hai vạn dặm dưới biển của Jules Verne...

Chị không chỉ phân tích nghệ thuật mà còn nhấn mạnh năng lực nuôi dưỡng tâm hồn, trí tưởng tượng, lòng can đảm, tình yêu thiên nhiên, yêu quê hương đất nước và con người... Đó là những thông điệp căn cốt các tác giả truyền tải qua các tác phẩm. Nhà văn Lê Phương Liên luôn xem văn học thiếu nhi như “một cách bảo vệ phần người trong con người”. Đó là quan niệm giàu chiều sâu nhân bản. Trong nhiều bài viết, bà đặc biệt đề cao lòng nhân hậu, trí tưởng tượng, sự tử tế, khả năng mơ mộng của trẻ em. Điều này tạo nên âm hưởng ấm áp, giàu xúc cảm cho toàn bộ cuốn sách. 

Văn học Thiếu nhi Việt hòa chung thế giới 

Tác phẩm còn cho thấy tư duy đối thoại văn hóa đáng quý. Lê Phương Liên đặt văn học thiếu nhi Việt Nam trong tương quan với các tác giả và tác phẩm thế giới: Hoạ sĩ Noriko Matsui - một tình yêu Việt Nam; Nhớ mãi họa sĩ Fujiko Fujio - người cha Doraemon; Luis Sepúlveda với chú mèo Zorba độc đáo; Gặp gỡ Hwang Sunmi; Hãy học hỏi và cùng sáng tạo; Robinson Crusoe; Oliver Twist; Victor Hugo; Jules Verne; Tove Jansson… Điều này chứng tỏ: Văn học Thiếu nhi Việt Nam không tách biệt mà luôn nằm trong dòng chảy văn học nhân loại, tiếp thu một phần tinh hoa của văn học nhân loại, đặc biệt là tinh thần nhân văn phổ quát, khát vọng tự do, trí tưởng tượng, tình yêu con người và thiên nhiên.

Qua đó, cuốn sách góp phần khơi mở ý thức hội nhập văn hóa cho văn học thiếu nhi Việt Nam. Cuốn sách nhắc nhở xã hội về vai trò của văn học trong việc nuôi dưỡng tâm hồn trẻ nhỏ giữa thời đại công nghệ và truyền thông internet và rồi tới thời trí tuệ nhân tạo AI. Thông điệp xuyên suốt của Lê Phương Liên là: Muốn có một thế hệ nhân ái, cần bảo vệ đời sống tinh thần của trẻ em bằng văn học. 

Đây là tư tưởng của một tập sách có giá trị lâu dài bởi công trình nghiên cứu giàu giá trị tư liệu, một tập chân dung văn học đặc sắc; một cuốn hồi ký văn hóa đầy xúc động.

Tóm lại, Bạn văn của tuổi thơ là cuốn sách có giá trị nhiều mặt, không chỉ dành cho giới nghiên cứu mà còn có ý nghĩa lớn với đội ngũ giáo viên, phụ huynh, người viết cho thiếu nhi, sinh viên văn học, những người làm giáo dục. Trên hết, tác phẩm là một tuyên ngôn tha thiết về quyền được sống trong thế giới tưởng tượng và nhân ái của trẻ thơ. Thành công lớn nhất của Lê Phương Liên là đã viết về văn học thiếu nhi bằng tri thức của người nghiên cứu, trải nghiệm của người trong cuộc, và trái tim của một người suốt đời yêu trẻ nhỏ. Cuốn sách không chỉ giúp người đọc hiểu văn học thiếu nhi Việt Nam mà còn giúp họ hiểu sâu hơn giá trị của tuổi thơ trong đời sống con người.