Duyên quan họ "Mười nhớ" phương Nam

Nghệ thuật hát quan họ tiếp tục được nghiên cứu và phát triển cả hình thức diễn xướng dân gian và đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp. Ngày nay, người Bắc Ninh đi làm ăn ở nhiều nơi và đi đến đâu họ cũng mang theo dân ca quan họ đến đấy. Mặt khác, nét duyên tình tứ của các làn điệu quan họ cũng chinh phục được chính người dân các vùng miền khác nhau thưởng thức và diễn xướng.

Người đi tiên phong mang quan họ vào phương Nam và nâng cấp diễn xướng bên các các loại hình nghệ thuật cải lương, đờn ca tài tử Nam Bộ là nghệ sĩ Quý Thăng, quê Mão Điền - Thuận Thành - Bắc Ninh).

Nghệ sĩ Quý Thăng

Năm 1998, theo chủ trương của Hội đồng hương Bắc Ninh tại thành phố Hồ Chí Minh, nghệ sĩ Quý Thăng nhận trách nhiệm đứng ra thành lập Câu lạc bộ Quan họ. Đang băn khoăn việc đặt tên cho câu lạc bộ sao cho thật gợi nhớ quê hương thì nhạc sĩ Văn Bốn, đương chức Trưởng đài huyện Từ Sơn dẫn tốp quan họ vào biểu diễn và anh đã gợi ý lấy tên làn điệu quan họ “Mười nhớ” đặt cho câu lạc bộ.

Thời xưa, các cụ ta có nói đến ba đã là nhiều, nói đến “năm nhớ mười mong” thì là rất rất nhiều rồi. Điệu “Mười nhớ” vừa quan họ vừa hợp tình cảnh những người con Bắc Ninh xa quê luôn rất rất nhớ về quê nhà. Nghệ sĩ Quý Thăng là người truyền dạy hát quan họ cho câu lạc bộ và kiêm luôn đạo diễn chương trình khi đi biểu diễn. Thuộc bài, thuộc lề lối và chỉ hát quan họ là phương châm hoạt động của Câu lạc bộ Quan họ Mười Nhớ.

Trong hơn 20 năm qua, Mười Nhớ ngày càng trưởng thành và phát triển mạnh mẽ hơn. Hiện nay Mười Nhớ có trên 50 hội viên và đã mở rộng ra nhiều tỉnh thành khác. Những “thành viên chân rết” này đủ lông đủ cánh lại tập hợp thành Câu lạc bộ Quan họ Mười Nhớ địa phương mình. Nghệ sĩ Quý Thắng lại thân chinh đến nơi truyền dạy. Thế mới có câu quan họ trên cao nguyên lộng gió, dưới bưng biền bát ngát, nơi đất mới gian nan, nơi hải đảo xa xôi. Đó là cái duyên rất duyên của Mười Nhớ nơi phương Nam, đất của cải lương, ca cổ. Quan họ vẫn miệt mài lan tỏa qua hoạt động “nhớ quê” của Mười Nhớ.

CLB Mười Nhớ biểu diễn buổi ra mắt CLB Quan họ Gia Định

Người đến tham gia câu lạc bộ hoặc đơn giản chỉ học để biết hát ngày càng đông, ngày càng nhiều thành phần, không bó hẹp trong phạm vi đồng hương Kinh Bắc nữa, mà cả những người địa phương, học sinh, cán bộ, bộ đội… Ngay trong buổi giao lưu, mỗi khi thành viên Mười Nhớ lên hát, nghệ sĩ Quý Thăng lại phấn khởi giới thiệu thêm, em này người Hà Tĩnh, em này người Long An, em này người Bạc Liêu, đồng chí này đang là Phó Chủ tịch quận, đồng chí này đang là đại tá, giám đốc kho vận khu vực…

Nói thì mang đậm âm giọng địa phương, nhưng khi hát thì vẫn đặc sệt chất quan họ vang rền nền nẩy. Thế nhưng nghệ sĩ Quý Thăng vẫn luôn đau đáu muốn các thành viên câu lạc bộ được thực sự đắm chìm trong cái nôi quan họ. Ông tự liên lạc, kết nối và đưa Câu lạc bộ về giao lưu học hỏi tại quê Bắc Ninh.

Đầu năm 2017, tỉnh Bắc Ninh tổ chức nhiều hoạt động văn hóa văn nghệ chào mừng sự kiện 185 năm thành lập tỉnh và 20 năm tái lập tỉnh Bắc Ninh. Nhân dịp này, tỉnh đã vinh danh nhiều “công dân Bắc Ninh tiêu biểu”, nghệ sĩ Quý Thăng đã vinh dự được tỉnh tặng Bằng khen vì có công lan tỏa “Quan họ Phương Nam”. Mười Nhớ vinh dự có tiết mục biểu diễn trong chương trình “Về miền Quan họ” và được Đài Phát thanh – Truyền hình tỉnh dựng một chương trình.

Mười Nhớ còn giao lưu tại làng Diềm, nơi thờ Thủy tổ Quan họ, rồi về biểu diễn tại lăng Kinh Dương Vương, nơi thờ Thủy tổ nước Nam, cũng là quê hương nghệ sĩ Quý Thăng. Trong dịp về quê này, nghệ sĩ Quý Thăng sáng tác ba bài hát, trong đó có một bài quan họ lời mới. Và Mười Nhớ biểu diễn được luôn trên chính quê hương quan họ.

Chuyến giao lưu về quê này các thành viên Mười Nhớ vừa học được những lề lối quan họ gốc vừa thêm phần tự tin về hướng hoạt động đã qua. Với tâm huyết lan tỏa quan họ ở phương Nam liên tục nhiều năm qua, nghệ sĩ Quý Thăng đã được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú loại hình dân ca quan họ.

Đại tướng Phạm Văn Trà trao Bằng cho nghệ sĩ Quý Thăng

“Hữu xạ tự nhiên hương”, nét duyên rất riêng của Mười Nhớ ở phương Nam đã có chỗ đứng. Mười Nhớ tham gia nhiều chương trình truyền hình của Đài Truyền hình thành phố Hồ Chí Minh, Đài Truyền hình Việt Nam; các sự kiện có ý nghĩa chính trị lớn như: Chào mừng nghìn năm Thăng Long – Hà Nội; Biểu diễn phục vụ hội nghị APEC năm 2006; Lễ hội Trà Bảo Lộc; Hoa hậu trái đất năm 2010…

Với người Bắc Ninh - Kinh Bắc, quan họ ăn sâu tận máu thịt nên dẫu có đi xa đến mấy thì người Kinh Bắc vẫn không thể nguôi quên những làn điệu quan họ. Có thể nói không ngoa, bất cứ người Bắc Ninh nào cũng có thể hát được vài bài, chí ít là vài câu quan họ. Từ lâu lắm rồi, nhạc sĩ Phó Đức Phương đã viết Trên quê hương Quan họ một ngọn gió cũng mang điệu dân ca kia mà. Thế nên, chẳng có gì lạ khi giữa Sài Gòn lại vang lên câu quan họ mượt mà, nền nã, thêm một chút khắc khoải tâm trạng của người xa quê…

Xa Kinh Bắc ngàn năm văn hiến, sống giữa thành phố Hồ Chí Minh năng động các hoạt động nghệ thuật, ban đầu các liền anh, liền chị chỉ tự hát giúp nhau nỗi nhớ quê hương, vậy mà nay tiếng hát quan họ ấy  còn làm say đắm bao tâm hồn sinh ra trên mảnh đất phương Nam trù phú hôm nay. Đó là nét duyên Mười Nhớ.