"Trí tuệ nhân tạo và công nghệ số: Hướng tới ứng dụng có đạo đức và trách nhiệm"

Trong bối cảnh AI đang làm thay đổi sâu sắc cách con người học tập, làm việc và quản trị xã hội, các chuyên gia nhận định sự phát triển của AI không đơn thuần là cuộc cách mạng về công nghệ mà còn là sự chuyển dịch về kỹ năng, tư duy và trách nhiệm của mỗi cá nhân. AI có thể hỗ trợ con người nghiên cứu, tổng hợp, phân tích, sáng tạo nội dung và tự động hóa nhiều công việc lặp lại, song không thể thay thế khả năng tư duy độc lập, phán đoán, trách nhiệm và các giá trị đạo đức của con người.

Đối với thị trường lao động, dữ liệu của UNDP cho thấy 61% lao động Việt Nam lo ngại nguy cơ mất việc làm do AI – mức cao nhất trong khu vực. Tuy nhiên, đằng sau những lo ngại đó là nhu cầu ngày càng lớn về nguồn nhân lực có khả năng làm chủ công nghệ. Thống kê từ LinkedIn cho thấy số lượng tin tuyển dụng trong lĩnh vực AI tại Việt Nam tăng khoảng 60%, trong khi tỷ lệ ứng viên đáp ứng yêu cầu thực tế vẫn còn rất thấp.

Theo các chuyên gia, AI không chỉ thay đổi cơ cấu việc làm mà còn làm thay đổi chính bản chất của công việc. Khi AI đảm nhận ngày càng nhiều tác vụ kỹ thuật và lặp lại, giá trị của người lao động sẽ chuyển dịch sang khả năng phân tích, đánh giá, xác minh thông tin, đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm đối với kết quả do AI hỗ trợ tạo ra. Trong giai đoạn 2026–2031, nhiều vị trí nghề nghiệp mới sẽ tiếp tục hình thành như quản lý chuyển đổi số, quản trị dữ liệu công, kiểm toán viên thuật toán trong các quyết định công, chuyên gia đạo đức AI, chuyên gia thiết kế chương trình học tích hợp AI hay chuyên gia đào tạo sử dụng AI có trách nhiệm.

Trong lĩnh vực giáo dục, các chuyên gia đặc biệt cảnh báo nguy cơ hình thành "lười biếng nhận thức" khi người học quá phụ thuộc vào AI. Việc sử dụng chatbot để tạo ra câu trả lời sẵn có hoặc hoàn thành bài tập mà không trải qua quá trình suy nghĩ, phân tích sẽ làm suy giảm tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và năng lực tự học của người học.

Các chuyên gia nhấn mạnh, AI chỉ thực sự phát huy giá trị khi đóng vai trò là "tutor" (người hướng dẫn) thay vì "pilot tự động". AI tốt không phải là AI suy nghĩ thay con người, mà là AI giúp con người suy nghĩ tốt hơn, đặt câu hỏi tốt hơn và tìm ra lời giải phù hợp hơn. Việc hoàn thành một nhiệm vụ với sự hỗ trợ của AI không đồng nghĩa người học đã thực sự tiếp thu kiến thức hoặc phát triển năng lực của bản thân.

Để làm chủ AI, hội thảo giới thiệu ba năng lực cốt lõi mà mỗi người học, người lao động và cán bộ quản lý cần trang bị gồm: hiểu rõ khả năng và giới hạn của AI; biết xây dựng câu lệnh (Prompt) theo tư duy có cấu trúc với đầy đủ vai trò, nhiệm vụ, định dạng và ngữ cảnh; đồng thời luôn xác minh, phản biện, đối chiếu chéo thông tin và minh bạch về nguồn dữ liệu trước khi sử dụng kết quả do AI tạo ra.

Chia sẻ kinh nghiệm từ mô hình chuyển đổi số của Pháp, các chuyên gia giới thiệu nhiều ứng dụng AI đang được triển khai trong khu vực công như hỗ trợ tổng hợp tài liệu, phân tích văn bản pháp luật, tổng hợp ý kiến người dân, xây dựng báo cáo và hỗ trợ xử lý công việc hành chính. Tuy nhiên, nguyên tắc xuyên suốt là AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ chuyên môn, còn trách nhiệm cuối cùng đối với mọi quyết định vẫn thuộc về con người.

Các chuyên gia cũng giới thiệu kinh nghiệm của Pháp về minh bạch trong sử dụng AI đối với khu vực công. Theo đó, những nội dung có sự hỗ trợ của AI cần được công khai để người dân biết, đồng thời phải được cán bộ chuyên môn kiểm tra, xác minh trước khi công bố nhằm bảo đảm tính chính xác, trách nhiệm giải trình và niềm tin của xã hội.

Theo các chuyên gia, việc ứng dụng AI trong khu vực công cần hướng tới mục tiêu hỗ trợ nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan hành chính và cải thiện chất lượng phục vụ người dân. AI có thể hỗ trợ xử lý, tổng hợp thông tin và thực hiện nhiều tác vụ hành chính, tuy nhiên chỉ đóng vai trò là công cụ hỗ trợ. Mọi quyết định liên quan đến quyền và lợi ích của người dân vẫn phải có sự xem xét, giám sát và chịu trách nhiệm của con người.

Bên cạnh những cơ hội to lớn, hội thảo cũng chỉ ra ba rủi ro nổi bật của AI gồm hiện tượng "ảo giác" (AI tạo ra thông tin sai nhưng có vẻ rất thuyết phục), thiên kiến thuật toán do dữ liệu huấn luyện không cân bằng và nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân khi sử dụng các nền tảng AI công cộng. Các chuyên gia khuyến nghị người dùng không nên tuyệt đối tin tưởng mọi kết quả do AI tạo ra, cần thường xuyên kiểm chứng thông tin và hạn chế đưa dữ liệu nhạy cảm lên các hệ thống AI không được kiểm soát.

Hội thảo cũng phân tích Luật Trí tuệ nhân tạo (2025) của Việt Nam trong mối tương quan với các Nguyên tắc Hiroshima của G7, nhấn mạnh yêu cầu phân loại rủi ro, bảo đảm minh bạch, tăng cường giám sát của con người đối với các hệ thống AI rủi ro cao, đặc biệt trong các lĩnh vực giáo dục, tuyển sinh, tuyển dụng, phân bổ nguồn lực và quản lý hành chính công.

Cuối cùng, các chuyên gia thống nhất rằng AI không phải là mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số mà là công cụ phục vụ con người. Thành công của AI sẽ không được đo bằng số lượng công nghệ được triển khai, mà bằng khả năng nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, cải thiện hiệu quả quản trị công, thúc đẩy giáo dục và phát triển nguồn nhân lực, đồng thời bảo đảm mọi ứng dụng AI đều hướng tới các giá trị đạo đức, minh bạch và trách nhiệm xã hội.