Mỹ đạo trong chân dung nàng Shunkin của Tanizaki Junichiro

Chân dung nàng Shunkin, nguyên tác tiếng Nhật là Shunkinsho, được viết năm 1933, thời kì được coi là đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của Tanizaki, khi mà ông liên tiếp cho ra đời hàng loạt tác phẩm truyền cảm hứng về cái đẹp độc đáo mang tính Nhật Bản nhưng hết sức mãnh liệt. Đây có thể được coi là một tiểu thuyết viết dưới dạng hồi kí về tình yêu, tình dục, về lòng khát khao cái đẹp và cả sự cô đơn trong cuộc sống của con người bị cái đẹp chi phối và ám ảnh. 

Shunkin (Xuân Cầm) là nhân vật lịch sử, mang nhiều dấu ấn huyền thoại. Shunkin trong Shunkinsho là người con gái đẹp, con nhà khá giả ở Osaka, giỏi đàn koto, nhưng bất hạnh thay, nàng bị mù khi lên chín tuổi. Sasuke, người hơn nàng bốn tuổi, là người học việc trong gia đình nàng, đã tình nguyện hầu hạ nàng. Vì lòng yêu và cũng vì sở thích, anh nhân đó xin nàng làm thầy dạy đàn. Shunkin là một trang giai nhân tuyệt sắc, từ vóc dáng, khuôn mặt tới làn da trắng sứ của nàng đều đượm vẻ quý tộc, thanh tao. Dưới con mắt của Sasuke, dù bị mù, nhưng vẻ đẹp của nàng thật hoàn hảo, anh chưa bao giờ coi đó là một khiếm khuyết, bởi “Chính bọn người trần mắt thịt như ta và các người mới là kẻ tật nguyền”.

Hình ảnh trong phim chuyển thể Shunkinsho. Ảnh: W.K.

Nàng chắc cũng yêu Sasuke, có cả con với anh ta, nhưng vì bản tính kiêu hãnh, không bao giờ chịu thừa nhận điều này. Thậm chí, còn đối xử với anh tàn ác như nô lệ, có khi đánh cho chảy máu mà anh vẫn không một lời oán thán. Khi nàng bị kẻ thù ghét tạt nước sôi, phỏng nặng, khuôn mặt bị tàn phá, người duy nhất nàng không muốn gặp lại là Sasuke - chứng tỏ, từ trong sâu thẳm, nàng rất coi trọng người đàn ông này. Sasuke, sau đó - đã tự làm mù mắt mình bằng một cây kim, để giữ trong tâm khảm vẻ đẹp bất diệt của nàng và để từ đây “thế giới chỉ còn là của hai người”.

Câu chuyện hết sức cuốn hút không bởi chỉ đơn thuần là sự ngang trái của tình yêu, sự độc đoán đến độc ác của cái đẹp được tôn thờ mà là những chân xác trong biến chuyển nội tâm, sự vi tế khó nắm bắt, gọi tên trong tâm lí nhân vật cùng với lối hành văn độc đáo mang dấu ấn của dòng nội tâm độc thoại,… Tanizaki lại khiến cho độc giả có thể “cảm” được nhan sắc thần thánh - đẹp và độc của một phụ nữ mù.

Cái đẹp gắn với nỗi buồn và niềm cô đơn

Mono no aware là niềm bi cảm, là cảm xúc trào dâng trước cái đẹp đã đạt đến đỉnh cao, nhưng cái đẹp ấy thường gắn với nỗi buồn.

Trong bài báo Ý thức thẩm mỹ của Tanizaki Junichiro, nghiên cứu trường hợp Chân dung nàng Shunkin (Tanizaki Junichiro's Aesthetic Consciousness: A Case Study of Shunkinsho), các tác giả Dai Yujin và Wu Guanghui cho rằng tác phẩm là “một sự trở lại với ý thức thẩm mỹ truyền thống của Nhật Bản” và “sử dụng tính thẩm mỹ và nữ lưu thuần túy vĩnh cửu trong chủ đề như là một tiêu chuẩn cơ bản cốt yếu, tác phẩm này cho thấy sự quyến rũ độc đáo của văn chương Tanizaki và ý nghĩa văn hóa của sự trở lại ấy”.

Đây có thể coi là những nhận xét khá thấu đáo, tinh tế về Shunkinsho, nơi mà cái đẹp, thấm đẫm tinh thần truyền thống thời Heian, gắn liền với nỗi buồn và niềm cô đơn tuyệt thế.

Shunkin đẹp, con nhà gia thế, nhưng hồng nhan rồi bạc mệnh, nàng bất ngờ bị mù từ khi lên chín. Thử hỏi có nỗi đau nào khủng khiếp hơn là bị tước đi vĩnh viễn ánh sáng để cảm nhận cuộc sống này trong sự chân xác bằng sắc màu của chính nó? Người khác có thể là tai, là mắt cho nàng, nhưng chỉ chính nàng, không ai khác, mới là người thụ hưởng cuộc sống này.

Shunkin đẹp, có tài, và nàng bị mù, nội chỉ một trong ba yếu tố trên đã có thể đẩy nàng đến gần với niềm cô đơn, trong khi nàng sở hữu cả ba yếu tố ấy, thì chẳng phải niềm cô đơn của nàng trở nên tuyệt thế hay sao?

Cái đẹp thường hay bị đố kị, “hồng nhan bạc mệnh”.

Tài năng cũng thường bị đố kị, “tài tình chi lắm cho trời đất ghen”!

Còn mù lòa, đương nhiên là bất hạnh!

Bởi vậy, ngay từ nhỏ, cuộc sống của Shunkin đã gắn liền với nỗi buồn và niềm cô đơn. 

Ai cũng cho rằng vì mù lòa mà Shunkin ngang ngược, nên cố chịu đựng và xoa xuê nàng, như một sự đền bù bất hạnh mà ông trời giáng xuống. Nhưng mấy ai thấu được lòng nàng, vì quá đau đớn, nên nàng sinh ra hống hách như một biểu hiện của bản năng tự vệ và tự khẳng định mình. Nỗi buồn đã tự tạo cho mình một lớp vỏ bọc xù xì, gai góc, nên sự cô đơn càng nhân lên gấp bội. Trừ song thân, vì niềm thương yêu vô bờ bến, chứ còn lại, anh em, người ăn kẻ ở trong nhà,… ít ai muốn gần nàng - một khối phiền phức và mệt mỏi.

Shunkin là người có tính cách trầm tư, ít nói, nhưng mỗi lời nói của nàng đều sắc lạnh như dao. Khi còn đi học, gặp hôm trời oi bức, nàng chỉ nói: “nóng”, là Sasuke phải biết ý quạt ngay, nếu lơ là tay quạt, nàng cũng chẳng quát nạt gì, chỉ tiếp tục kêu “nóng”. Hay nếu nàng phải tự đi vệ sinh, rồi loay hoay tự rửa tay mà không có người múc nước, đến khi Sasuke biết được chạy tới, thì Shunkin sẽ lạnh lùng: “Đừng bận tâm”, làm cậu toát mồ hôi hột!

Tất cả những điều này, cho thấy Shunkin đang tự thu mình vào vỏ ốc và hờn giận với cả cuộc sống này. Nàng biết mình đẹp, nhưng sự tự ý thức này càng đau đớn gấp bội với một kẻ mù lòa, nếu cha mẹ không cho nàng nhan sắc, hẳn nhiên nàng sẽ chấp nhận nỗi đau trời giáng một cách dễ dàng hơn. Chính bởi không cam tâm, nên niềm đau của nàng càng nhân lên gấp bội. Hàng ngày, nàng vẫn chải tóc, điểm phấn, thoa son, vẫn biết thiên hạ trầm trồ về vẻ đẹp vô song, tài năng trác tuyệt cũng như sự ngang ngược hống hách của mình, như một niềm đau, chỉ mình nàng hiểu được! Tự ý thức về cái đẹp cũng chính là tự ý thức về nỗi đau và niềm cô đơn bất hạnh mà nàng đang phải chịu đựng.

Cái đẹp xứng đáng được tôn thờ, thậm chí là sùng bái

Donald Keen từng cho rằng “Chủ nghĩa sùng bái ma quỷ” (Akuma shugi), “Chủ nghĩa phi đạo đức” (Fudotoku shugi) và “Chủ nghĩa bái vật giáo” (Busshin suhai) có ảnh hưởng rất lớn  trong các sáng tác của Tanizaki. Vậy nên, cái đẹp, hay những “chi tiết” mang vẻ đẹp người phụ nữ luôn được sùng bái, tôn thờ. 

Theo quy chuẩn đương thời, Shunkin đẹp mảnh mai, nhỏ nhắn. Shunkin và Sasuke gặp nhau khi Sasuke 12 tuổi, và nàng 9 tuổi, thời điểm bắt đầu bị mù, và khi ấy, cậu đã thấy nàng có một vẻ đẹp thật hoàn mĩ, cho rằng mình may mắn không nhìn thấy nàng khi mắt sáng. “Cậu hạnh phúc vì chưa bao giờ phải nhìn ra một khiếm khuyết nào trên dung mạo Shunkin. Ngay từ đầu, gương mặt cô bé đã hoàn mĩ rồi”. Như vậy, với Sasuke, Shunkin mù lòa mới là chuẩn mực của vẻ đẹp! Thế mới hiểu hết được câu nói của thánh nhân: vẻ đẹp không nằm ở má hồng người thiếu nữ mà nằm ở đôi mắt của kẻ tình si! Sasuke coi nàng là “tạo vật phi thường của hóa công” và “chính bọn người trần mắt thịt… mới là những kẻ tật nguyền”. Thậm chí khi mới tập đàn, Sasuke còn tập ban đêm trong tủ quần áo, cảm nhận cây đàn hoàn toàn bằng xúc giác trong bóng tối, “bởi cậu muốn cảm nhận mọi thứ giống như Shunkin”.

Không dưới một lần, Tanizaki, coi các nữ nhân vật của mình như Bồ Tát, vị thánh nữ mang vẻ đẹp cứu rỗi. Shunkin đẹp nhưng mù lòa, với người khác, đó là một khuyết tật, nhưng với Sasuke, đôi mắt mở hé của nàng lại chứa đựng sự thanh cao bí ẩn: “Vậy đi một nhẽ, nhưng khi chúng ta đã quen với việc nhìn vào đôi mắt mở hờ đầy từ bi mà Đức Phật và các vị Bồ Tát dùng để quan sát chúng sinh thì những đôi mắt ấy không chỉ bao dung mà còn hấp dẫn hơn những đôi mắt mở to. Và trước gương mặt hiền hậu, dịu dàng của Shunkin mà nói, tưởng như người ta có thể cảm nhận lòng trắc ẩn trong đôi mắt lim dim tựa Quan Âm Bồ Tát của nàng”.

Sự tôn thờ của Sasuke với Shunkin trở nên đỉnh điểm khi nàng lạnh lùng tàn nhẫn chối bỏ cả đứa con mình sinh năm mười sáu tuổi, phủ nhận mối tình bất diệt với Sasuke dù ông có thể làm mọi thứ vì nàng, kể cả chối bỏ ánh sáng đôi mắt để cảm nhận thế giới bằng cảm nhận của nàng.

Có thể thấy, lòng tôn thờ của Sasuke quá lớn, cả thế giới, với ông, chỉ mỗi Shunkin là phụ nữ, và là phụ nữ đẹp. Từ khi còn là một cậu bé, ông đã thấy đôi mắt nhắm của Shunkin “dường  như xinh đẹp sống động hơn đôi mắt của chị và em gái cô, cậu thấy gương mặt cô bé mặc nhiên là cân đối hoàn hảo, không chệch một li” với làn da “trắng sáng, trong vắt, lung linh”.

Người thầy của Shunkin là Shunsho khó tính nổi tiếng cũng coi nàng là một biệt lệ, vừa bởi nhan sắc, vừa bởi tài năng. Ông còn lí giải một cách rất có lí với đám đệ tử hay ghen tị về lối cư xử quá trìu mến của mình với Shunkin, rằng bởi Shunkin quá tài năng, nên: “ta mà cho nó vào khuôn khổ, nó lại chẳng làm cho các ngươi phải cúi đầu nhục nhã!”.

Trở lại với vẻ đẹp là “tạo vật phi thường của hóa công” của nàng Shunkin - vẻ đẹp đã làm trái tim Sasuke trở lên mù lòa vĩnh cửu, và Sasuke hành động theo sự dẫn lối của con tim ấy. Sau khi Shunkin bị bỏng mặt, Sasuke quyết định tự làm mù mắt mình để giữ mãi vẹn nguyên hình ảnh nữ thần trong tim. Và từ đó, “chỉ có gương mặt trắng đẹp tuyệt trần của Shunkin - vẹn nguyên như hai tháng trước - đang tỏa sáng lung linh trước ông như vầng hào quang rạng ngời của Đức Phật”. Một lần nữa vẻ đẹp người nữ lại được thần thánh hóa, tôn thờ như đấng siêu nhiên.

Không chỉ được tôn thờ, thần thánh hóa, cái đẹp còn được sùng bái. Nhân đây, cũng nên nhắc đến vai trò của bà Nezu Matsuko, người vợ cuối cùng (thứ 3) và người mẹ Seki, những người phụ nữ, đã góp phần không nhỏ trong việc xây dựng hình tượng của Shunkin (hay bất kì mĩ nhân nào khác trong tác phẩm của Tanizaki).

Với tình yêu, có lẽ người Nhật luôn là những người tận hiến. Yêu không toan tính và tôn trọng, nuôi dưỡng cảm xúc bản thân là điều chúng ta dễ nhận thấy trong tình yêu của họ qua các kiệt tác văn chương.Nếu đem tình yêu ra suy xét và lựa chọn giữa yêu hay được yêu, đa số loài người thông thường đều chọn "được yêu". Được yêu mang lại cảm giác hạnh phúc, an toàn và không đau khổ!

Yêu, đôi khi khoác trên mình tấm áo đau đớn đến lộng lẫy huy hoàng, vì, yêu, chắc gì đã được yêu. Nhưng yêu, luôn mang lại vị thế chủ động, và người có lòng yêu không toan tính, chỉ cần người mình yêu hạnh phúc, an toàn, thường luôn là người độ lượng. Vẻ đẹp của họ là vẻ đẹp của người hành khất mang trên lưng cây thánh giá đi trên sa mạc đầy cát bỏng!Một câu hỏi đặt ra là, yêu và được yêu có luôn là trạng thái đồng sở hữu của các lứa đôi? Nếu yêu và được yêu lại, thì còn gì tuyệt bằng? Nhưng cuộc đời vốn trớ trêu, yêu đắm say đến tôn thờ, nhưng không phải người có lòng yêu nào cũng được đáp đền. Sasuke là một ví dụ điển hình.

Anh yêu Shunkin, ngay từ năm 12 tuổi, bị quyến rũ bởi vẻ đẹp lộng lẫy, khác thường của nữ nhạc sĩ mù, Sasuke yêu và tôn sùng nàng không khác nào thánh nữ! Từ nhỏ thì đi theo dắt đường, rửa tay, lớn lên chải tóc giũa móng, luôn ngắm nhìn, chăm sóc với tình cảm vô cùng trìu mến, còn hơn cả một tình yêu! Ngược lại, Shunkin, đối xử với anh chẳng khác nào một kẻ tôi tớ!

Bàn chân, và làn da là hai bộ phận cơ thể hay được Tanizaki ưu ái hơn cả khi miêu tả các mĩ nhân của mình. Chân lạnh nên quanh năm Shunkin ngủ trong áo lụa hoặc satin nhồi bông đuôi áo rất dài bọc lấy chân, khi nào chân Shunkin lạnh quá, Sasuke phải ủ chân nàng vào ngực mình dù lạnh thấu xương, có khi thấy chân nàng lạnh quá, ông còn đưa chân nàng lên cái má nóng sốt của mình vì đang sưng mộng răng, dù chỉ để nhận về một cú đạp điếng người!

Với Sasuke, “bàn chân Shunkin nhỏ xinh nhỏ xíu nằm gọn trong lòng bàn tay tôi, gót chân nàng còn mịn màng hơn má tôi!, chính là thứ đáng để yêu thương trân trọng. Và lòng yêu của anh, đôi khi, đã khiến anh mù quáng, khiến Shunkin, người đàn bà đẹp c xử với anh chẳng khác nào một ác nhân!

Cho dù Cái đẹp bất thường cả về nội tâm và hình thức

Còn Shunkin - Bồ Tát của Sasuke, lại tàn nhẫn đánh đập học trò không thương tiếc, nhưng người đời vẫn một mực ngợi ca nàng, học trò kéo đàn tới vấn an sư phụ. Có thể nói không quá, sự tôn vinh cái đẹp đôi khi vượt quá cả tôn vinh tài năng đã khiến danh tiếng Shunkin ngày càng lẫy lừng trong giới đàn ca.

Tất cả những sở thích cầu kì, quái đản của Shunkin dường như là để hành hạ Sasuke, đôi khi sự hành hạ đến mức đau đớn, nhưng ông vẫn phục vụ nàng với lòng yêu thương, tôn kính vô bờ bến. 

Shunkin có vóc dáng nhỏ nhắn nhưng khi trút bỏ xiêm y thì lại rất nở nang đầy đặn với làn da lúc nào cũng trắng mịn, tươi tắn, mỡ màng tới khi chết. Tất cả là nhờ vào các sở thích xa hoa, tốn kém về ẩm thực. Những sở thích luôn phải được thỏa mãn dù kẻ hầu người hạ và chính Sasuke đang phải sống một cuộc sống vất vả. Nàng thích cá và gà, nhất là cá vền phi lê, uống một chút sake vào bữa tối. Nàng là người có khẩu vị tinh tế và sang trọng trong ẩm thực. Shunkin cực kì sạch sẽ và khắt khe, tinh tế trong trang phục và nhiều sở thích cầu kì khác như: nuôi chim chiền chiện, sơn ca, luyện hót, tẩy da chết bằng cám gạo trộn phân chim chiền chiện và làm đẹp da bằng nước ép quả bầu, tỉa dũa móng chân tay ba ngày một lần, trang điểm tóc tai quần áo kĩ càng…

Có thể thấy, Shunkin mang mô típ người phụ nữ được sùng bái nhưng vô tình và tàn ngược đối với kẻ yêu mình. Mô típ này đã được Tanizaki sử dụng trong một số tác phẩm như Shisei (Xăm mình) và Ashikari (Người cắt lau). Bạo ngược và mù lòa, nhưng vì nàng đẹp, và vì nàng có một người tình tận hiến, nên cho đến khi chết, nàng vẫn sống cuộc đời của một nữ hoàng. 

Nhìn lại niềm tôn thờ của Tanizaki với cái đẹp, nhất là vẻ đẹp đã gần như được thần thánh hóa, các nhà nghiên cứu cho rằng, chính sự ngưỡng mộ chân thành của ông nội Tanizaki với Thiên Chúa giáo đã phần nào bồi đắp nên lòng ngưỡng vọng sâu sắc của tác giả với cái đẹp và chủ nghĩa bái vật giáo của ông. Bên cạnh đó, người đọc cũng không thể phủ nhận ảnh hưởng của phân tâm học Samuel Freud trong văn chương Tanizaki khi hình ảnh người mẹ - tình nhân gần như hòa trộn làm một, trở thành một ám thị về cái đẹp chi phối hầu hết các sáng tác về cái đẹp của ông.

 Có thể thấy Tanizaki, trong dòng chảy văn học Nhật Bản đương thời, đi một con đường rất riêng của loài cá chép vượt Vũ môn để hóa rồng. Cú ngược dòng ngoạn mục của ông lúc đầu có thể vấp phải sự la ó của đám đông độc giả thông thường, nhưng cùng với thời gian và những luận giải đông tây mang tầm triết học, có thể thấy, niềm đam mĩ của ông, là niềm đam mê cháy bỏng với những vẻ đẹp rất đỗi con người. Cuộc sống luôn có những Shunkin, Naomi, Ikuko, Mitsuko,… với niềm ham sống mãnh liệt, chỉ là qua ngòi bút Tanizaki, những tấm chân dung ấy được đẩy lên đỉnh điểm của mọi chiều kích thân phận con người.

Đào Thị Thu Hằng

Đọc tranh Ngô Hải Yến

Năm 2012, Ngô Hải Yến quyết định rời bục giảng trường Đại học Sư phạm để chuyên tâm vào sáng tác. Sự lựa chọn...