Một kỷ niệm không bao giờ quên

Sau ngày đất nước thống nhất, đặc biệt sau khi Đảng và Nhà nước ta  chủ trương đổi mới, cùng lúc đó tôi đã đến tuổi nghỉ hưu, thời gian dành cho cá nhân nhiều hơn, tôi tiến hành ngay điều mong ước bấy lâu nay của mình. Song điều làm tôi băn khoăn  nhất rằng sách viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh kể cả trong nước và nước ngoài, với nhiều ngôn ngữ khác nhau đã có đến hàng trăm cuốn, riêng sách ảnh về Người  đã có hàng tá: nào Bác Hồ với thiếu nhi, Bác Hồ với lực lượng vũ trang, Bác Hồ với thanh niên, Bác Hồ với các nhà báo… So đi tính lại, cuối cùng tôi đã tìm thấy lối đi riêng cho mình. Đó là công tác ngoại giao của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chưa thấy một ai làm, không đụng hàng với ai. Đây cũng là một đề tài hấp dẫn, mang ý nghĩa chính trị lớn lao, sâu sắc. 

Nội dung cuốn sách về đường lối ngoại giao của Bác Hồ tôi đã nhìn thấy rõ ràng qua các giai đoạn lịch sử trong từng chương mục, nhưng việc thực hiện thu thập tài liệu cho cuốn sách vấp phải vô vàn khó khăn. Bởi công tác ngoại giao của Bác không chỉ  trải dài trong một thời gian dài từ khi chàng thanh niên Nguyễn Tất Thành - Anh Ba, rời Tổ quốc ra đi tìm đường cứu nước (1911), rồi trở thành vị Chủ tịch của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam) cho đến ngày Bác đi xa (1969), mà còn trải rộng trên một không gian lớn từ Á sang Âu, từ Phi châu đến Mỹ La Tinh.

Để làm sáng rõ hơn và sinh động hơn, tăng tính hấp dẫn của cuốn sách, bằng mọi cách tôi đã tìm đến những nơi Bác đã dừng chân trong những năm tháng Bác bôn ba ở nước ngoài tìm đường cứu nước cứu dân tộc.

Vượt lên khó khăn, năm 2008, lần theo dấu chân Bác tôi đã đến Boston (bang Massachusetts, Hoa Kỳ), nơi Nguyễn Tất Thành làm nghề nướng bánh mì tại khách sạn Omni Parker House, từ 1911 đến 1912, để tìm hiểu xem tại sao lần đầu tiên ra nước ngoài tìm đường cứu nước, Nguyễn Tất Thành đến ngay thành phố Boston, nước Mỹ xa xôi tận bên kia bán cầu.

Một sử gia người Mỹ giải thích với tôi rằng: Nguyễn Tất Thành đến ngay nước Mỹ, bởi nước Mỹ lúc bấy giờ cùng cảnh ngộ như Việt Nam, bị thực dân Anh đô hộ, vừa giành được độc lập từ tay thực dân Anh. Nguyễn Tất Thành đến Mỹ là để tìm hiểu tình hình của một nước thuộc địa đã chiến đấu như thế nào để thoát khỏi sự thống trị của ngoại bang, giành độc lập cho dân tộc. Nhà sử học còn cho biết thêm, Nguyễn Tất Thành sang Mỹ không đến thủ đô Washington DC, mà đến ngay Boston, bởi Boston, nơi nổi ra cuộc chiến đấu chống thực dân Anh đầu tiên. Hơn nữa Boston là thành phố trí thức, có trên 60 trường đại học, trong đó có Đại học Harvard nổi tiếng. Đặc biệt Nguyễn Tất Thành chọn nơi làm việc là khách sạn Omni Parker House, bởi khách sạn này là nơi hội tụ của các chính khách, các danh nhân Mỹ và là nơi diễn ra nhiều cuộc hội đàm, các cuộc gặp tay đôi của các chính trị gia đến từ nhiều quốc gia trên thế giới.

Cuốn sách "Chủ tịch Hồ Chí Minh với nền ngoại giao cách mạng Việt Nam".

Sang năm 2009, tôi lại lên đường sang London, Anh quốc, đến tận khách sạn Carlton, nơi Nguyễn Tất Thành làm nghề quét tuyết và rửa chén bát, từ năm 1913 đến 1927. Tại đây, tôi hiểu ra một điều rằng Nguyễn Tất Thành đến London ngoài việc để học  tiếng Anh, nơi đây còn là quê hương của F. Angels, lãnh tụ thiên tài của giai cấp vô sản quốc tế, người cùng Karl Marx sáng lập Chủ nghĩa Cộng sản khoa học. Tiếp đó Người rời London sang Pháp, nơi có nhiều Việt kiều làm ăn sinh sống.

Theo dấu chân Người, năm 2010 tôi đến Paris, ngắm nhìn và chụp ảnh ngôi nhà số 9, ngõ Compoint, nơi Nguyễn Ái Quốc sống và hoạt động cách mạng, làm nghề ảnh để sinh sống và ra tờ báo Người cùng khổ (Le Paria). Tôi lần đến Berlin, nơi Bác từng là phóng viên cho tờ Thế giới (Die Welt). Tiếp đó, tôi bay sang Matxcova, thủ đô Liên Xô (cũ), nơi Nguyễn Ái Quốc học tập và hoạt động trong một thời gian khá dài. Tại đây Nguyễn Ái Quốc tham dự Đại hội V (1924) và Đại hội VII (1935) của Quốc tế Cộng sản.

Đặc biệt nhân chuyến đi với Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam sang thăm Lào, tôi đã tranh thủ đến Udon Thani, Thái Lan, nơi ông già Thầu Chín - Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh hoạt động tích cực trong phong trào Việt kiều yêu nước và tôi đã chụp ngôi nhà Thầu Chín đã ở và làm việc (1929)...

Thế là trong tay tôi đã có một số tư liệu ảnh về các hoạt động trong 30 năm bôn ba hải ngoại khắp các chân trời, góc bể tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành - Nguyễn Ái Quốc.

Việc cuối cùng là phải sưu tầm hình ảnh ngoại giao của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ ngày về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam cho đến ngày Bác đi xa (1969). Trong đó hình ảnh chủ yếu là cuộc đi thăm các nước xã hội chủ nghĩa và một số nước bạn bè anh em như Ấn Độ, Indonesia... của Bác, sau chiến thắng Điện Biên Phủ.

Để có được những hình ảnh ấy, tôi tập trung khai thác nguồn tư liệu ảnh ở Bảo tàng Hồ Chí Minh, TTXVN, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam... Kết quả, tôi đã thu được trên 700 ảnh tư liệu quý. Trong đó có những bức ảnh lần đầu tiên được công bố.

Ảnh đã có, các chương mục đã dàn trang, vấn đề đặt ra là chọn tên sách. Suy đi tính lại, rồi tham khảo ý kiến một số đồng nghiệp cuối cùng quyết định lấy tên: Chủ tịch Hồ Chí Minh với nền ngoại giao cách mạng Việt Nam.

Để có một “Lời tựa” xứng tầm với nội dung cuốn sách, tôi chợt nhớ tới nhà báo Vũ Huyến, người cùng học Đại học Tổng hợp với Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng. Tôi gặp ngay Vũ Huyến và bày tỏ ý muốn nhờ Vũ Huyến làm cầu nối để Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng viết “Lời tựa” cho cuốn sách. Tổng Bí thư vui vẻ nhận lời và nói với Vũ Huyến: “Mình học văn và chuyên nghiên cứu về chính trị, Huyến từng học ảnh ở Liên Xô, có nhiều năm làm ở báo Ảnh Việt Nam theo ông, nội dung nên viết như thế nào cho phù hợp và xứng tầm với cuốn sách?”. Vũ Huyến nói: “Theo tôi, với những hình ảnh sưu tầm được, có nhiều hình ảnh mới, mang tính hiện thực cao, lần đầu tiên được công bố, cuốn sách đã thể hiện được ý chí độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội của nền ngoại giao hòa bình, hợp tác và hữu nghị trên thế giới”.

Bản viết tay lời tựa của cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng.

Theo lời kể của thư ký riêng của Tổng Bí thư: Mặc dù đã tham khảo ý kiến rất đáng tin cậy của đồng môn nghệ sĩ Vũ Huyến, nhưng Tổng Bí thư  vẫn miệt mài lật xem từng trang, ngắm nhìn từng ảnh một. Sau xem xong, Tổng Bí thư mới bắt đầu đặt bút viết. Thời gian viết không lâu, nhưng thời gian dành cho suy nghĩ trên từng bức ảnh, trên từng trang bản thảo kéo dài khá lâu.

Sự cẩn trọng đó, khiến tôi ngộ ra một điều: Trước khi viết, Tổng Bí thư không chỉ đơn thuần coi đây là một cuốn sách đặc biệt quan trọng, mà đó còn là một dòng tư tưởng chủ đạo Hồ Chí Minh về ngoại giao “dĩ bất biến, ứng vạn biến”. Sự cẩn trọng đó còn thể hiện sự tôn kính Bác Hồ của đồng chí Nguyễn Phú Trọng.

Được tin Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhận lời, tôi vui mừng khôn xiết và nhắn lại với Vũ Huyến: Đề nghị Tổng Bí thư viết tay (không đánh vi tính), tôi sẽ cho in nguyên “bút tích”. Và chỉ sau hơn một tuần tôi đã nhận được bản viết tay “Lời tựa”.

Sau khi quyển sách ra mắt bạn đọc, tôi trịnh trọng mang tặng Tổng Bí thư. Đó là lần đầu tiên tôi gặp trực tiếp Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng. Bẵng đi một thời gian, nhân Tết Nguyên đán năm 2018, vào 10 giờ, thứ 4 ngày 7/2, Tổng Bí thư gặp mặt thân mật văn nghệ sỹ và trí thức tiêu biểu cả nước. Giới nhiếp ảnh có Vũ Huyến, Trương Hoàng Thêm và tôi. Khi chúng tôi vào Hội trường, trụ sở Trung ương Đảng, thấy Vũ Huyến, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đến bắt tay và nắm chặt tay tôi, rồi tươi cười hỏi: “Đồng chí là người biên soạn cuốn sách Chủ tịch Hồ Chí Minh với nền ngoại giao cách mạng Việt Nam”.

Quá vui mừng, tôi líu tíu trả lời: Vâng ạ! Và rất ngạc nhiên về trí nhớ của Tổng Bí thư. Bởi tôi chỉ gặp Tổng Bí thư chỉ một lần trong thời gian không quá 10 phút khi tôi đến tặng sách vào năm 2013, cách lần đó hơn 5 năm, thế mà Tổng Bí thư vẫn còn nhớ tới. Một trí nhớ tuyệt vời.

Đó là một kỷ niệm không bao giờ quên.

Trần Mạnh Thường

Tết trồng cây nhớ Bác

"Mùa xuân là Tết trồng cây/ Làm cho đất nước càng ngày càng xuân". Đây là hai câu thơ Bác Hồ, khi phát động "Tết...