“Chuyện bây giờ mới kể” - Một bài thơ nhắc nhở muôn đời

Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta giành thắng lợi vẻ vang và đã lùi xa nửa thế kỷ. Nhưng Tổ quốc và Nhân dân vẫn mãi mãi biết ơn hàng triệu thương binh liệt sĩ đã hy sinh cho độc lập tự do cho non sông đất Việt hôm nay. Vì thế, trong những ngày này, trời như nắng thiêu lửa đốt trên khắp mọi miền, Đảng và Nhà nước vẫn chỉ đạo cấp tập “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Đây là chiến dịch tri ân lớn chưa từng có, là mệnh lệnh trái tim trong hành trình đi tìm đồng đội, đưa các liệt sĩ trở về với gia đình. Đã có hàng ngàn hài cốt liệt sĩ được tìm thấy. Dù biết tên hoặc chưa biết tên thì nắm xương của họ cũng được đón rước trân trọng với nghi lễ uy nghiêm tôn kính.

Nhưng còn biết bao người ngã xuống kiên cường và bất khuất, đẹp như những tượng đài kỳ vĩ trong hoàn cảnh đặc biệt bi thương nhưng không thể nào và không bao giờ tìm được xương cốt họ. Ấy là trường hợp các cô gái bộ đội và thanh niên xung phong trong bài thơ Chuyện bây giờ mới kể của nhà thơ Nguyễn Khoái.

Những cô thanh niên xung phòng phá đá, mở đường. Ảnh: Trung tâm lưu trữ Quốc gia III

“Đến bờ sông cởi quần áo đội đầu

Để khô ráo khi vào vùng tranh chấp

Gạo cạn kiệt, lính đói quay, đói quắt

Sau Mậu Thân, kho bãi trống trơn rồi

Các em chỉ tầm mười tám, đôi mươi

Nhưng đã dạn dày với con đường lầy lội

Cứ lặng lẽ, trườn qua sông rất vội

Ở hai đầu, đồn địch bắn cầm canh

Lần ấy các em không về

những cái chết thật thương tâm

Giặc phục kích ở hai đầu trận địa

Đạn xối xả dọc sông, pháo sáng dù từ bốn phía

Bao gạo ngoắc vai, xác nổi lập lờ

Có em trôi đi, em nằm lại trên bờ

Giặc hốt hoảng với đội quân kỳ lạ

Không quần áo trên người, gạo trộn vào máu ứa

Các em nằm, mắt vẫn mở hồn nhiên

Dưới đáy sông, hóa thành mộ không tên

Cũng chưa có sách báo nào kể lại

Rằng: Có những đội quân tóc thề con gái

Đi nghiêng đêm, chuyển sự sống lên rừng

Các em ơi! Mãi trinh trắng chưa chồng

Tan về đất các em thành TIÊN NỮ

Dòng sông cứ trôi, thời gian bụi phủ

Ai đưa các em làm sáng khúc sông này…”

Bài thơ viết về trận lấy gạo có thật, xảy ra vào khoảng tháng bảy năm Mậu Thân 1968 mà tác giả Nguyễn Khoái bấy giờ ở Đơn vị E9, Quân khu Trị Thiên - Huế (do Thượng tướng Lê Khả Phiêu làm Chính ủy) đã trực tiếp tham gia và chứng kiến và còn sống sót. Nhưng câu chuyện có thật ấy đã đi vào thơ, thành thi ca bởi đó là lời kể nhiều hình ảnh xúc động, nhiều cung bậc cảm xúc về sự hy sinh đầy bi tráng, khiến ai đọc cũng thương xót nghẹn ngào.

“Bờ sông” được nhắc đến trong bài thơ là bờ sông Bồ ở Huế năm 1968. Bạn đọc không thể tưởng tượng nổi tại sao lại có sự hi sinh tập thể mà ai cũng “Không quần áo trên người, gạo trộn vào máu ứa”, đến nỗi kẻ giết họ phải “hốt hoảng với đội quân kỳ lạ”. Kỳ lạ sao? Kỳ lạ vì họ là những cô gái còn rất trẻ “Tầm mười tám đôi mươi”, họ hi sinh trong lúc không có mảnh vải che thân, ho sinh trong lúc vẫn “Bao gạo ngoắc vai, xác nổi lập lờ” và chết rồi “mắt vẫn mở hồn nhiên”… Chỉ những hình ảnh ám ảnh ấy, tôi tin rằng giặc không chỉ hốt hoảng mà còn kinh hoàng, còn run sợ và bị dày vò tâm can. 

Bằng phương pháp kể và tả là chính, tác giả làm sống lại một chuyến vượt sông Bồ (Huế) về miền Hương Trà đi chuyển gạo cho bộ đội trên rừng đang “đói quay đói quắt” của đoàn chiến sĩ thuộc nhiều đơn vị. Nhưng họ đã bị giặc phục kích nên hy sinh quá nhiều, quá thương tâm.

Tuy nhiên với tài dùng ngôn ngữ cô đọng, hàm súc, tác giả không tả tỉ mỉ trận phục kích mà chú trọng tập trung vào hình ảnh các nữ chiến sĩ hi sinh bi thương. Nhưng vẫn đủ cho ta hình dung một không gian cuộc chiến vô cùng nguy nan mà các chiến sĩ lúc đó phải quần áo đội đầu băng qua sông để sang bờ có quần áo khô ráo mặc rồi mang gạo đi.

Đồng thời thấy rõ sự thật ác nghiệt, bởi những tưởng nơi chiến trường bom đạn chết chóc chỉ dành cho trai tráng, ngờ đâu những cô gái “mười tám đôi mươi” đang đẹp như tiên nữ, đang trinh trắng vô ngần, đang phơi phới tuổi xuân mà phải chết bi thương thì ai ai cũng nghẹn lòng, tiếc thương vô hạn. Có lẽ kẻ thù cũng bị ám ảnh nặng nề về hành động dã man đã bắn giết họ. 

Bài thơ mang giá trị sâu sắc ở chỗ, ngoài việc thể hiện lòng biết ơn những đồng đội đã hi sinh cho mình sống sót, tác giả còn tâm sự: “Nếu không kể ra, câu chuyện về những người chiến sĩ hi sinh quả cảm trong cuộc chuyển gạo ấy sẽ tan vào cát bụi, thì mình thêm mắc nợ”. 

Vì thế, kết thúc bài thơ, tác giả dùng lời vinh danh thiêng liêng nhưng cũng là lời gọi thiết tha đầy thương xót trong sâu thẳm cõi lòng mình:  

 “Các em ơi! Mãi trinh trắng chưa chồng

 Tan về đất các em thành TIÊN NỮ”

Đến hôm nay, “Dòng sông cứ trôi, thời gian bụi phủ”, có mấy ai biết được chuyện này? Có mấy ai biết dưới đáy sông Bồ một ngày hè năm Mậu Thân ấy, có bao người con gái trinh nguyên nằm lại, xương cốt họ không bao giờ tìm kiếm được?

Và thêm một điều gửi gắm, làm nên giá trị bài thơ, đó là lời nhắc nhở đời sau ghi nhớ, lời trăn trở lo toan sợ họ bị bỏ quên vì biết “Cũng chưa có sách báo nào kể lại …Ai đưa các em làm sáng khúc sông này…?”. Và chúng ta, bổn phận của bạn đọc bài thơ, chúng ta không chỉ thương xót, biết ơn mà còn phải kể lại cho đời sau về một câu chuyện ám ảnh bi thương đã qua rồi dù bây giờ mới kể

Rằng:

“Có những đội quân tóc thề con gái

Đi nghiêng đêm, chuyển sự sống lên rừng”.