Táy Pú Xấc - Ký ức lịch sử, bản sắc văn hóa và vẻ đẹp sử thi của người Thái Tây Bắc

Táy Pú Xấc là một tác phẩm sử thi đặc sắc của người Thái không chỉ kể chuyện chinh chiến của các thế hệ thủ lĩnh mà còn mở ra một thế giới rộng lớn về lịch sử hình thành cộng đồng, tổ chức xã hội, đời sống kinh tế, phong tục, tín ngưỡng và quan niệm về quê hương, bản mường. Được lưu truyền bằng hình thức diễn xướng, Táy Pú Xấc còn cho thấy sức sống đặc biệt của văn học dân gian. Đó là lịch sử đi vào lời hát, văn hóa đi vào hình tượng và ký ức cộng đồng trở thành nghệ thuật.

Táy pú xấc của Lường Vương Trung, Nhà xuất bản Lao động, tác phẩm tái hiện một trường lịch sử - văn hóa rộng lớn, trải qua nhiều thế hệ

Táy Pú Xấc trong không gian văn hóa Thái Tây Bắc

Người Thái là một trong những cộng đồng cư dân có vai trò quan trọng trong quá trình kiến tạo không gian văn hóa Tây Bắc. Trải qua lịch sử cư trú lâu dài, người Thái đã hình thành một hệ thống văn hóa phong phú, thể hiện từ phương thức tổ chức bản mường, nhà sàn, trang phục, nghề thủ công, sản xuất nông nghiệp đến phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, dân ca, dân vũ và kho tàng truyện kể. Đặc biệt, văn hóa Thái có truyền thống văn tự và văn học khá phong phú. Những văn bản cổ như Quam tô mương, Phiết mương cùng nhiều truyện thơ, dân ca, khắp, mo và các hình thức diễn xướng khác đã góp phần lưu giữ ký ức lịch sử và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Trong hệ thống ấy, Táy Pú Xấc chiếm một vị trí đáng chú ý. Tác phẩm được lưu truyền ở nhiều địa phương  với những dị bản gắn với các trung tâm cư trú của người Thái như Mường Tấc, Mường Muổi, Mường Lò, Mường Sang, Mường Mụa… Mỗi vùng có thể có cách kể, cách diễn xướng và những chi tiết riêng, nhưng đều gặp nhau ở mạch lớn: hành trình của các thế hệ thủ lĩnh trong việc chinh phục, khai phá, xác lập và bảo vệ không gian bản mường.

Theo tư liệu được sưu tầm, biên dịch và công bố trong công trình Táy pú xấc của Lường Vương Trung, tác phẩm tái hiện một trường lịch sử - văn hóa rộng lớn, trải qua nhiều thế hệ. Chính quy mô ấy làm cho Táy Pú Xấc  từ  một câu chuyện chiến trận trở thành một thiên sử thi về quá trình hình thành cộng đồng và không gian sinh tồn của người Thái Tây Bắc.

Giá trị trước hết của Táy Pú Xấc nằm ở phương diện lịch sử. Tuy nhiên, cần tiếp cận tác phẩm với một cách nhìn thích hợp. Đây là lịch sử trong ký ức cộng đồng chứ không phải một bộ sử biên niên theo quan niệm hiện đại.

Trong tác phẩm, các thế hệ Tạo nối tiếp nhau xuất hiện trong một chuỗi sự kiện gắn với di cư, khai phá đất đai, lập bản, dựng mường, tranh giành và bảo vệ lãnh địa. Những cuộc chiến được kể lại không đơn thuần nhằm tái hiện chiến thắng của một cá nhân hay một dòng họ. Đằng sau các trận chiến là vấn đề lớn hơn. Đó là quyền được sống, được cư trú và được bảo vệ không gian sinh tồn của cộng đồng. Bởi vậy, ký ức lịch sử trong Táy Pú Xấc luôn gắn với địa danh và địa hình. Núi, sông, thung lũng, ruộng đồng, đầu nguồn, cuối sông… trở thành những dấu mốc của lịch sử.

Câu: “Lả te tiếng pua Keo/ Hua te tiếng Tạo Lay” có thể hiểu là: “Cuối sông Đà có Vua Kinh/ Đầu sông Đà có Tạo Lay”. Không gian địa lý ở đây đồng thời là không gian lịch sử và không gian quyền lực. Con sông là một thực thể tự nhiên đã trở thành đường biên của ký ức, nơi cộng đồng xác định vị trí của mình trong thế giới rộng lớn. Đặc biệt, sự xuất hiện của Tạo Ngần và câu chuyện về quá trình tập hợp, thống nhất các mường cho thấy một ý thức cộng đồng đáng chú ý. Những gì lịch sử hiện đại có thể gọi là quá trình tổ chức xã hội, mở rộng địa bàn cư trú hay xác lập quyền lực, trong sử thi đã được chuyển hóa thành câu chuyện về những người anh hùng có công với bản mường. Chính sự chuyển hóa đó tạo nên đặc điểm quan trọng của lịch sử trong sử thi: sự kiện được cộng đồng lựa chọn, ghi nhớ và trao cho ý nghĩa tinh thần.

Vì thế, khi sử dụng Táy Pú Xấc như một nguồn tư liệu lịch sử, cần đặt tác phẩm trong quan hệ đối chiếu với các nguồn tư liệu khác. Nhưng ngay cả khi không thể xem mọi chi tiết của sử thi như sự kiện lịch sử theo nghĩa chặt chẽ, tác phẩm vẫn có giá trị đặc biệt trong việc nhận diện cách cộng đồng Thái hình dung về nguồn gốc, quá trình cư trú và lịch sử hình thành bản mường của mình.

Một điểm đáng chú ý trong Táy Pú Xấc là chiến tranh không phải đích đến cuối cùng của câu chuyện. Những cuộc chinh chiến, xét trong logic của sử thi, luôn hướng về việc tìm đất, giữ đất, bảo vệ cộng đồng và xây dựng cuộc sống.

Đây là điểm giúp tác phẩm vượt ra ngoài khuôn khổ của một thiên anh hùng ca chiến trận.

Không gian mà các nhân vật sử thi hướng tới cuối cùng vẫn là bản mường, nơi con người có ruộng nương, có nhà sàn, có dòng nước, có rừng núi và có cộng đồng cùng chung sống. Bởi thế, hình tượng người anh hùng trong Táy Pú Xấc vừa là người chiến thắng trên chiến trường vừa là người mở đường cho sự ổn định của đời sống. Quan niệm: “Bảo vệ đất nước là bảo vệ tổ tiên/ Bảo vệ bản mường là bảo vệ chính mình” cho thấy mối quan hệ sâu sắc giữa đất - người - tổ tiên - cộng đồng trong thế giới quan của người Thái. Đất là tài sản, là nơi lưu giữ dấu chân tổ tiên, là không gian sống của hiện tại và là nền tảng tồn tại của tương lai. Bảo vệ đất vì thế đồng nghĩa với bảo vệ ký ức và căn tính cộng đồng.

Từ góc nhìn này, Táy Pú Xấc có thể được đọc như một thiên sử thi về quá trình kiến tạo quê hương. Những trận chiến chỉ là những lát cắt dữ dội trên hành trình dài hơn: hành trình con người tìm kiếm và xác lập một nơi chốn để thuộc về.

 “Bảo tàng ký ức” về văn hóa Thái

Nếu lịch sử là một tầng quan trọng của Táy Pú Xấc thì văn hóa chính là chiều sâu làm nên sức sống lâu bền của tác phẩm.

Đọc sử thi, người đọc không chỉ gặp các Tạo, các cuộc chiến hay những hành trình mở đất. Phía sau đó là cả một thế giới đời sống của cư dân miền núi: ruộng nước, nương rẫy, sông suối, rừng núi, đánh bắt cá, khai thác sản vật, nghề thủ công, trao đổi hàng hóa; là nhà sàn, bản mường, gia đình, dòng họ, quan hệ cộng đồng; là phong tục, nghi lễ, tín ngưỡng và những quan niệm về con người, tổ tiên, đất đai. Trong đó, kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp lúa nước giữ vị trí quan trọng. Hệ thống mương, phai, dẫn nước phản ánh trình độ thích ứng với môi trường tự nhiên, đồng thời cho thấy năng lực tổ chức cộng đồng. Muốn có ruộng nước phải biết dẫn nước, muốn giữ mương phai phải có sự phối hợp giữa các gia đình, các nhóm cư dân. Từ đó hình thành những nguyên tắc cộng đồng và những mối quan hệ xã hội đặc thù.

Táy Pú Xấc vì thế giống như một bảo tàng ký ức, trong đó các giá trị văn hóa không được trưng bày thành từng hiện vật riêng biệt mà sống động trong hành động, lời nói, phong tục và số phận của nhân vật.

Qua tác phẩm, có thể nhận diện cả cấu trúc xã hội bản mường, vị trí của Tạo, Phìa và các tầng lớp cư dân, những hình thức lao động và nghĩa vụ cộng đồng, quan hệ gia đình, dòng họ cùng những dấu vết của chế độ xã hội phụ hệ kết hợp với một số yếu tố mẫu hệ còn lưu giữ.

Điều quan trọng hơn cả là sử thi cho thấy văn hóa không phải một tập hợp những phong tục rời rạc mà là một hệ thống giá trị được cộng đồng thực hành và trao truyền.

Vẻ đẹp của nghệ thuật sử thi

Nếu chỉ có giá trị tư liệu, Táy Pú Xấc chưa thể trở thành một tác phẩm văn học dân gian lớn. Sức hấp dẫn của tác phẩm còn nằm ở nghệ thuật sử thi đặc sắc.

Trước hết là quy mô rộng lớn của không gian và thời gian nghệ thuật. Hành trình của nhiều thế hệ tạo nên một trường tự sự rộng, trong đó núi rừng, sông suối, bản mường, chiến trường được mở ra với những kích thước lớn lao.

Đặc trưng nổi bật khác là nghệ thuật phóng đại. Trong những cảnh chiến trận, số lượng người, vũ khí, âm thanh và tốc độ được đẩy lên quy mô kỳ vĩ: “Khiên, giáo dựng dầy như bông lau…” hay: “Trẩy tua tủa muôn đao…”. Những hình ảnh ấy không nhằm xác định một con số cụ thể. Chúng tạo ra cảm giác về cái lớn lao, dữ dội và phi thường, phù hợp với mỹ cảm của sử thi.

Nhân vật anh hùng cũng được xây dựng trong tư thế ấy. Người thủ lĩnh không chỉ mạnh về thể chất mà còn mang trách nhiệm đối với cộng đồng. Hình tượng cá nhân luôn được đặt trong quan hệ với bản mường. Cái tôi anh hùng vì thế đồng thời là cái tôi cộng đồng.

Nhịp điệu của tác phẩm cũng góp phần tạo nên vẻ đẹp sử thi. Những câu hát liên tiếp, những mô thức lặp lại, những hình ảnh có tính công thức giúp người kể dễ ghi nhớ, người nghe dễ tiếp nhận và tác phẩm có thể tồn tại qua nhiều thế hệ trong môi trường truyền miệng.

Sử thi sống trong diễn xướng

Một phương diện cần đặc biệt nhấn mạnh khi nghiên cứu Táy Pú Xấc là tính diễn xướng.

Tác phẩm không phải một văn bản bất động. Nó từng tồn tại trong tiếng hát của người diễn xướng  trong không gian cộng đồng và trong sự tiếp nhận của người nghe. Các hình thức “khắp” khác nhau tạo nên những sắc thái biểu đạt khác nhau. “Khắp sư” với nhịp điệu chậm, thiên về kể chuyện giúp người nghe theo dõi mạch tự sự; trong những không gian nghi lễ, các hình thức diễn xướng phức tạp hơn có thể kết hợp giọng hát, động tác, nhạc cụ và quy tắc nghi lễ. Điều đó cho thấy một đặc điểm quan trọng của văn học dân gian: tác phẩm không chỉ nằm trong câu chữ mà còn nằm trong giọng nói, âm thanh, cơ thể người diễn xướng, không gian trình diễn và cộng đồng tiếp nhận.

Vì vậy, bảo tồn Táy Pú Xấc không thể chỉ dừng ở việc in thành sách. Nếu văn bản được lưu giữ nhưng người biết hát, biết kể, biết diễn xướng ngày càng ít đi thì một phần quan trọng của đời sống sử thi cũng có nguy cơ mất theo. Bảo tồn sử thi phải đồng thời là bảo tồn người thực hành văn hóa và môi trường văn hóa của tác phẩm.

Một trong những giá trị sâu xa nhất của Táy Pú Xấc là khả năng kết nối quá khứ với hiện tại.

Qua sử thi, người Thái không chỉ kể lại chuyện cha ông. Họ khẳng định mình là ai, từ đâu đến, đã sống như thế nào và vì sao một vùng đất trở thành quê hương. Bởi vậy, những địa danh trong sử thi mang ý nghĩa vượt khỏi địa lý tự nhiên. Chúng trở thành địa lý văn hóa, nơi mỗi ngọn núi, dòng sông, thung lũng đều có thể mang theo một lớp ký ức. Cũng vì thế, câu chuyện về các thế hệ Tạo không chỉ là câu chuyện của quá khứ. Nó góp phần nuôi dưỡng ý thức cộng đồng trong hiện tại.

Đọc Táy Pú Xấc hôm nay, ta nhận ra một chân lý giản dị nhưng bền vững. Đó là một cộng đồng chỉ thực sự có căn tính khi cộng đồng ấy còn nhớ được câu chuyện về chính mình. Sử thi chính là một trong những hình thức lưu giữ câu chuyện ấy.

Táy Pú Xấc trong kho tàng văn hóa Việt Nam

Đặt trong chỉnh thể văn hóa Việt Nam, Táy Pú Xấc cho thấy sự phong phú của các hình thức lưu giữ lịch sử và bản sắc của các cộng đồng dân tộc.

Mỗi dân tộc có thể có những cách riêng để kể về nguồn cội. Có nơi lịch sử được ghi trong văn bản, có nơi lưu giữ qua truyền thuyết, trường ca, sử thi, mo, truyện thơ, dân ca. Những hình thức ấy tạo nên một ký ức đa thanh của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Giá trị của Táy Pú Xấc vì vậy nằm trong phạm vi văn hóa Thái, đồng thời còn góp thêm một tiếng nói quan trọng vào bức tranh văn hóa dân gian Việt Nam. Tiếng nói của cư dân miền núi Tây Bắc, của bản mường, của núi rừng và của những cộng đồng đã kiến tạo đời sống văn hóa phong phú trên vùng đất này.

Từ góc độ nghiên cứu liên ngành, Táy Pú Xấc còn mở ra nhiều hướng tiếp cận: văn học dân gian, lịch sử, dân tộc học, nhân học văn hóa, địa danh học, nghiên cứu văn bản và nghệ thuật diễn xướng. Những dữ liệu trong sử thi cần được đặt trong quan hệ đối chiếu với các nguồn tư liệu khác để phân biệt giữa sự kiện lịch sử, ký ức cộng đồng và sự hư cấu nghệ thuật. Chính sự đối thoại giữa các ngành khoa học sẽ giúp nhận diện đầy đủ hơn giá trị của tác phẩm.

***

Táy Pú Xấc là một di sản đặc biệt của văn hóa Thái Tây Bắc. Trong chiều sâu của hàng nghìn câu hát, tác phẩm lưu giữ ký ức về những cuộc di cư, mở đất, dựng bản, lập mường và bảo vệ quê hương; đồng thời phản ánh một thế giới văn hóa phong phú về sản xuất, tổ chức xã hội, phong tục, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng. Nhưng vượt lên trên giá trị tư liệu, Táy Pú Xấc còn là một thành tựu nghệ thuật. Những nhân vật anh hùng, những không gian kỳ vĩ, những trận chiến dữ dội, nghệ thuật phóng đại, nhịp điệu trùng điệp và phương thức diễn xướng đã tạo nên vẻ đẹp riêng của sử thi Thái.

Có thể nói, sức sống của Táy Pú Xấc được tạo nên từ sự kết tinh của ba yếu tố: lịch sử được ký ức hóa, văn hóa được nghệ thuật hóa và nghệ thuật được cộng đồng hóa. Chính ở điểm gặp gỡ ấy, sử thi trở thành một hình thức lưu giữ căn cước dân tộc bền vững.

Trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc sưu tầm, nghiên cứu, xuất bản và truyền dạy Táy Pú Xấc càng có ý nghĩa. Cần bảo tồn không chỉ văn bản mà cả người kể, người hát, phương thức diễn xướng, không gian thực hành và tri thức văn hóa nằm phía sau tác phẩm. Bởi khi một câu sử thi còn được cất lên, ký ức về cộng đồng vẫn còn được tiếp nối. Và khi ký ức ấy còn sống trong đời sống hôm nay, bản sắc văn hóa sẽ được bảo tồn như một di sản của quá khứ và tiếp tục trở thành nguồn sức mạnh tinh thần cho hiện tại và tương lai.