Tiếp nối hành trình thơ ca Nga tại Việt Nam

Với những tên tuổi lớn như Alexander Pushkin, Mikhail Lermontov, Sergei Yesenin, Vladimir Mayakovsky, Anna Akhmatova, Marina Tsvetaeva…, thơ ca Nga đã có những đóng góp quan trọng vào kho tàng văn học nhân loại. Tại Việt Nam, những bài thơ như Tôi yêu em, Cánh buồm, Đợi anh về… trở nên quen thuộc qua các bản dịch, đi vào sách giáo khoa, những cuốn sổ chép thơ và ký ức của nhiều thế hệ độc giả.

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông tham dự và phát biểu tại Hội thảo

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS Đinh Công Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Hà Nội nhấn mạnh rằng với nhiều thế hệ người Việt, thơ Nga là một phần của đời sống tinh thần. Những vần thơ ấy đã theo chân người lính ra mặt trận, đồng hành với tuổi trẻ và để lại dấu ấn trong đời sống văn học, nhờ công sức của nhiều thế hệ dịch giả, nhà nghiên cứu và nhà giáo.

PGS.TS Đinh Công Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Hà Nội phát biểu khai mạc Hội thảo

Ông Vladimir Murashkin, Trưởng cơ quan đại diện Cơ quan Hợp tác Liên bang Nga tại Việt Nam, Bí thư thứ nhất Đại sứ quán Liên bang Nga tại Việt Nam, Giám đốc Trung tâm Khoa học và Văn hóa Nga tại Hà Nội đánh giá cao truyền thống dịch thuật văn học của Việt Nam. Theo ông, để dịch văn học Nga, chỉ am hiểu ngữ pháp và cấu trúc ngôn ngữ là chưa đủ, người dịch còn phải cảm nhận được tâm hồn Nga, những sắc thái tinh tế và nét đặc trưng của nguyên tác. Bởi vậy, dịch thuật không chỉ là hoạt động chuyển ngữ mà còn là cầu nối quan trọng trong giao lưu văn hóa giữa hai dân tộc.

Ông Vladimir Murashkin, Trưởng cơ quan đại diện Cơ quan Hợp tác Liên bang Nga tại Việt Nam, Bí thư thứ nhất Đại sứ quán Liên bang Nga tại Việt Nam, Giám đốc Trung tâm Khoa học và Văn hóa Nga tại Hà Nội phát biểu tại Hội thảo

Dịch thuật – hành trình đưa thơ ca Nga đến với người Việt

Hành trình tiếp nhận văn học Nga ở Việt Nam gắn liền với hoạt động dịch thuật qua nhiều thời kỳ. Trước năm 1945, văn học Nga chủ yếu đến với độc giả Việt Nam thông qua các bản dịch trung gian từ tiếng Pháp, tiếng Trung. Từ sau năm 1945, cùng với sự phát triển của quan hệ Việt Nam – Liên Xô, hoạt động dịch trực tiếp từ tiếng Nga từng bước được đẩy mạnh, đưa nhiều tác phẩm văn học Nga Xô viết đến với công chúng.

Trong quá trình ấy, các thế hệ dịch giả được đào tạo tại Liên Xô có vai trò quan trọng. Không chỉ chuyển ngữ tác phẩm, họ còn tham gia nghiên cứu, giảng dạy và giới thiệu văn học Nga, góp phần đưa nền văn học này đến gần hơn với nhiều thế hệ độc giả Việt Nam. Nhà giáo ưu tú, dịch giả Vũ Thế Khôi là một trong những người thuộc thế hệ đầu tiên được đào tạo tại Liên Xô, với hơn sáu thập niên gắn bó với công việc giảng dạy tiếng Nga và hoạt động dịch thuật, ông cũng đã dịch Truyện Kiều sang tiếng Nga.

Chia sẻ tại Hội thảo, ông kể lại kỷ niệm lần đầu tiếp xúc với thơ Nga khi được sang Liên Xô học tập vào năm 1954. Khi ấy, dù chưa biết một từ tiếng Nga, ông và các bạn học đã được cô giáo yêu cầu học thuộc lòng bài Cánh buồm của Lermontov. Sự tiếp xúc đầu tiên ấy không bắt đầu từ việc hiểu nghĩa câu chữ, mà từ nhịp điệu, âm sắc của bài thơ, để lại ấn tượng sâu sắc và theo ông trong suốt quá trình học tập, dịch thuật sau này. Cánh buồm cũng là bài thơ ông dành nhiều tâm huyết chuyển ngữ. Theo chia sẻ của dịch giả, phải trải qua hơn 60 năm, đến ngày 15/10/2021, ông mới hoàn thành câu cuối cùng của bản dịch thơ mà mình mong muốn.

Một phiên thảo luận của các diễn giả tại Hội thảo

Câu chuyện cho thấy sự công phu của việc dịch thơ, khi người dịch không chỉ phải chuyển tải nội dung mà còn tìm cách tái hiện nhịp điệu, âm thanh và vẻ đẹp nghệ thuật của nguyên tác trong một ngôn ngữ khác. Tiếng Nga có hệ thống trọng âm giữ vai trò quan trọng trong tổ chức nhịp điệu thơ, tạo nên những thách thức riêng khi chuyển ngữ sang tiếng Việt. Sự khác biệt về cấu trúc ngôn ngữ khiến việc giữ được cả ý nghĩa và hình thức nghệ thuật của tác phẩm không hề đơn giản.

Từ kinh nghiệm của mình, NGƯT, dịch giả Vũ Thế Khôi cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc xuất bản bản dịch nghĩa cùng với bản dịch thơ, để người đọc có thêm cơ sở tiếp cận nguyên tác và hiểu rõ hơn những lựa chọn của dịch giả.

Cùng chia sẻ về những đòi hỏi của việc chuyển ngữ thơ ca, nhà thơ, dịch giả Hồng Thanh Quang, nguyên Phó Tổng biên tập Báo Công an nhân dân, nguyên Tổng biên tập Báo Đại đoàn kết, người đã có nhiều năm gắn bó với thơ ca Nga cho rằng dịch thơ thực chất là một lần sáng tạo lại, đòi hỏi người dịch không chỉ am hiểu ngôn ngữ mà còn phải tìm được sự đồng điệu với tâm hồn, cảm xúc của tác giả.

Điều đó cũng lý giải vì sao một tác phẩm có thể có nhiều bản dịch khác nhau, thậm chí được cùng một dịch giả chuyển ngữ nhiều lần. Mỗi bản dịch mang dấu ấn cảm nhận và lựa chọn nghệ thuật riêng của người dịch, góp phần mở ra những cách tiếp cận mới đối với tác phẩm, thay vì đơn thuần thay thế hay phủ nhận những bản dịch trước đó.

Đối với nhà thơ Hồng Thanh Quang, thơ ca Nga còn có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình trưởng thành và sáng tạo của ông với tư cách một nhà thơ.

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên cũng nhìn nhận, một trong những giá trị nổi bật của văn học Nga là tinh thần nhân đạo, nhân văn, tạo nên sự gần gũi với tâm hồn người Việt. Nhiều thế hệ đã học tập, trưởng thành trong không khí văn chương Nga và ảnh hưởng ấy không chỉ dừng ở hoạt động đọc mà còn hiện diện trong sáng tác của những người cầm bút.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, các diễn giả cũng chỉ ra rằng diện mạo thơ Nga được giới thiệu tại Việt Nam vẫn còn những khoảng trống đáng kể.

Theo TS. Đỗ Thị Hường, chuyên gia văn học Nga ở Việt Nam (Viện Văn học), qua khảo sát dữ liệu xuất bản tại Thư viện Quốc gia Việt Nam trong một giai đoạn trước đây, bà nhận thấy số lượng tác phẩm văn học Nga được tái bản khá lớn nhưng đa phần là những các tác phẩm văn học kinh điển, trong khi số bản dịch mới còn tương đối ít, thơ lại càng ít.

Một phần nguyên nhân xuất phát từ sự thu hẹp của đội ngũ học tiếng Nga và dịch thuật văn học Nga sau khi Liên Xô tan rã. Bên cạnh đó, dịch thơ là công việc đòi hỏi năng lực ngôn ngữ, cảm thụ văn học và khả năng sáng tạo, khiến số người có thể đảm nhiệm không nhiều.

Đáng chú ý, theo TS. Đỗ Thị Hường, thơ Nga được dịch và giới thiệu ở Việt Nam vẫn chủ yếu tập trung vào những tên tuổi đã quen thuộc, trong khi đó, nhiều tác giả khác, đặc biệt là các nhà thơ Nga đương đại, chưa được giới thiệu tương xứng. Ngay cả Joseph Brodsky, nhà thơ Nga đoạt giải Nobel Văn học năm 1987, cũng mới có số lượng bản dịch tiếng Việt tương đối hạn chế.

Những dẫn chứng ấy cho thấy việc tiếp nhận thơ Nga ở Việt Nam tuy đã có lịch sử lâu dài nhưng chưa phản ánh đầy đủ sự phong phú của nền thi ca này. Bên cạnh những tác giả kinh điển, vẫn còn nhiều khuynh hướng sáng tác, giai đoạn văn học và tiếng nói nghệ thuật cần tiếp tục được nghiên cứu, chuyển ngữ, giới thiệu.

Vấn đề đặt ra vì thế không chỉ là cần có thêm những bản dịch mới, mà còn phải làm thế nào để hoạt động dịch thuật được duy trì liên tục, có định hướng và có lực lượng kế cận đủ năng lực tiếp nối công việc của các thế hệ đi trước.

Đào tạo đội ngũ kế cận để tiếp tục phát huy giá trị thơ ca Nga

Một trong những vấn đề được quan tâm tại Hội thảo là sự thu hẹp của hoạt động giảng dạy, nghiên cứu văn học Nga trong các cơ sở đào tạo, cùng những khó khăn trong việc hình thành đội ngũ dịch giả, nhà nghiên cứu trẻ.

PGS.TS Nguyễn Thị Như Trang, giảng viên văn học Nga, Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết thời lượng giảng dạy văn học Nga trong chương trình đại học đã giảm đáng kể so với khoảng hai thập niên trước. 

Sự thay đổi về thời lượng kéo theo việc điều chỉnh nội dung, số lượng tác giả và tác phẩm được giới thiệu. Tuy nhiên, PGS.TS Nguyễn Thị Như Trang cho rằng trong bối cảnh giáo dục hiện nay, giảm thời lượng không đồng nghĩa với việc sinh viên không còn cơ hội tiếp cận sâu với văn học Nga. Điều quan trọng là đổi mới phương pháp giảng dạy, khơi gợi hứng thú và định hướng để người học chủ động tìm hiểu.

Tại đơn vị công tác của mình, bà và các đồng nghiệp đang hướng tới việc kết nối giảng dạy văn học Nga với bản sắc văn hóa Nga, giúp sinh viên không chỉ nhận diện các tác giả, tác phẩm mà còn hiểu những giá trị tinh thần và sự vận động của nền văn học này trong các bối cảnh lịch sử khác nhau. Bên cạnh những tác giả kinh điển, chương trình giảng dạy cũng từng bước giới thiệu thêm những gương mặt và giai đoạn văn học khác, đồng thời duy trì dung lượng nhất định dành cho thơ ca Nga.

Dẫu vậy, rào cản ngôn ngữ vẫn là một khó khăn lớn. Khi tiếng Nga không còn phổ biến như trước, khả năng tiếp cận nguyên tác của sinh viên bị hạn chế, trong khi nguồn bản dịch tiếng Việt chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu nghiên cứu, tìm hiểu.

Từ thực tiễn đào tạo, PGS.TS Nguyễn Thị Như Trang nhấn mạnh rằng thế hệ kế cận không chỉ là những người tiếp tục công việc giảng dạy, nghiên cứu của thế hệ trước, mà cần có khả năng vượt qua những giới hạn đã có, hình thành những đối thoại học thuật mới trong nước và quốc tế.

Muốn vậy, người học cần được trang bị năng lực ngôn ngữ, hiểu biết văn hóa và có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với môi trường học thuật Nga từ sớm. Tuy nhiên, theo bà, điều kiện trao đổi, học tập và nghiên cứu dành cho sinh viên theo đuổi văn học Nga hiện nay còn nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, sự thiếu vắng những đề tài nghiên cứu lớn cũng ảnh hưởng đến khả năng kết nối và đào tạo các thế hệ nghiên cứu kế tiếp.

Không chỉ trong đào tạo, khó khăn về nguồn nhân lực còn thể hiện ở hoạt động xuất bản và biên tập văn học dịch. NGƯT Vũ Thế Khôi bày tỏ lo ngại trước sự thiếu hụt những biên tập viên có khả năng đọc, đối chiếu nguyên tác tiếng Nga. Theo ông, người biên tập văn học dịch không chỉ cần giỏi tiếng Việt mà còn phải am hiểu ngôn ngữ, văn học của tác phẩm gốc, từ đó có thể trao đổi chuyên môn và hỗ trợ dịch giả hoàn thiện bản thảo.

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên cũng đặt vấn đề cần có một tầm nhìn chiến lược đối với hoạt động dịch thuật. Theo ông, để việc tiếp nhận văn học Nga tại Việt Nam được duy trì và phát triển, không thể chỉ trông chờ vào những nỗ lực riêng lẻ của các cá nhân tâm huyết, mà cần có chương trình dịch thuật được tổ chức bài bản ở quy mô quốc gia, với cơ chế và nguồn lực hỗ trợ phù hợp.

Chương trình nghệ thuật đặc sắc mang đậm màu sắc văn hóa Nga tại Hội thảo

Ở phương diện truyền bá, dịch giả, TS Nguyễn Thụy Anh chia sẻ một cách tiếp cận khác nhằm đưa thơ Nga đến gần hơn với thế hệ độc giả nhỏ tuổi. Từng học tập tại Nga, bà cho biết nền giáo dục Nga, đặc biệt là cách các thầy cô khơi gợi tình yêu văn chương và sự trân trọng dành cho thơ ca, đã ảnh hưởng đến phương pháp giáo dục của bà sau này.

Trong các hoạt động dành cho trẻ em tại Việt Nam, thơ Nga được bà sử dụng không chỉ như một tác phẩm văn học để giới thiệu, mà còn như chất liệu giúp trẻ khám phá đời sống, rèn luyện khả năng quan sát, đặt câu hỏi và bộc lộ cảm xúc. 

Theo TS Nguyễn Thụy Anh, thay vì chỉ giới thiệu thơ Nga hay và khuyến khích học sinh tìm đọc, người dạy có thể trực tiếp đọc thơ, khơi gợi sự tò mò và cảm xúc để các em chủ động tìm hiểu tác phẩm. Cách tiếp cận ấy cho thấy việc truyền bá thơ Nga không nhất thiết chỉ diễn ra trong các chương trình nghiên cứu, giảng dạy chuyên ngành, mà có thể bắt đầu từ những hoạt động giáo dục gần gũi với đời sống.

Phát biểu kết luận Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông chúc mừng Trường Đại học Văn hóa Hà Nội đã tổ chức thành công Hội thảo, Hội thảo là một trong những hoạt động hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11.

Ông đánh giá cao những ý kiến trao đổi sâu sắc, giàu giá trị khoa học của các nhà nghiên cứu, dịch giả, nhà thơ và đại biểu tham dự. Những kết quả và ý kiến tại Hội thảo góp phần làm sáng rõ hơn quá trình giao lưu, tiếp nhận và lan tỏa các giá trị văn học Nga tại Việt Nam, đồng thời góp phần tăng cường sự hiểu biết, vun đắp tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước.