Xét văn hóa, văn học bằng ngôn ngữ học - một hướng đi của học giả Phan Ngọc

Phan Ngọc (1925-2020), người quê xã Nhân Thành, huyện Yên Thành cũ, nay là xã Đông Thành, tỉnh Nghệ An, là một dịch giả đa ngữ. Ông dịch Sử ký Tư Mã Thiên, Hàn Phi Tử, Chuyện làng Nho, Đạo Đức Kinh dễ hiểu và cả thơ Đỗ Phủ từ chữ Hán; dịch Chiến tranh và hòa bình (cùng với nhóm Cao Xuân Hạo), Hình thái học của nghệ thuật (M. Kagan), Tam quốc diễn nghĩa và truyền thống văn học dân gian Trung Quốc (B.I. Riftin) từ tiếng Nga; dịch các tác phẩm kịch của Shakespeare, các tiểu thuyết David Copperfield, Oliver Twist của Charles Dickens từ tiếng Anh, Spartacus từ tiếng Ý, Mỹ học của Hegel từ tiếng Đức…

Học giả  Phan Ngọc (1925 - 2020). Ảnh: Phạm Thành Long

Ông là một nhà Hán học, một nhà ngôn ngữ học, một nhà nghiên cứu văn học và văn hóa học uyên bác, luôn đầy ắp những ý tưởng khoa học mới mẻ, táo bạo. Phan Ngọc từng là tổ trưởng đầu tiên của Bộ môn Ngôn ngữ học thuộc khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Nhưng chỉ đến năm 1958, sau khi cơn lốc chỉnh huấn tư tưởng dữ dội quét qua hai trường đại học danh tiếng là Tổng hợp Hà Nội và Sư phạm Hà Nội, Phan Ngọc (cùng bạn đồng hương, đồng nghiệp là Cao Xuân Hạo) đã từ giáo viên giảng dạy trở thành nhân viên tư liệu của khoa, chuyên dịch các tài liệu nghiên cứu nước ngoài để lưu hành và sử dụng nội bộ. Đến đầu những năm 1980, Phan Ngọc chuyển sang làm chuyên viên cao cấp của Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (do GS Phạm Đức Dương là Viện trưởng).

Điều ấy có nghĩa là: trong hơn hai mươi năm, nếu dịch thuật là công việc chính danh thì nghiên cứu khoa học của Phan Ngọc là một lao động âm thầm, rất ít người biết và không hề có công bố kết quả.

Như để bù lại cho sự im lặng ấy, từ khi về Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, sách của ông (chỉ nói sách nghiên cứu) được xuất bản liên tục: Thần thoại Hy Lạp (Nxb Văn học, 1980), Tiếp xúc ngôn ngữ ở Đông Nam Á (viết chung với Phạm Đức Dương, Nxb KHXH, 1983), Nội dung xã hội và mỹ học của tuồng đồ (viết chung với Lê Ngọc Cầu, Nxb Khoa học xã hội, 1983), Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều (Nxb Khoa học xã hội, 1985), Đỗ Phủ, nhà thơ dân đen (Nxb Đà Nẵng, 1990), Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới (Nxb Văn hóa Thông tin, 1994), Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ học (Nxb Trẻ, 1995), Bản sắc văn hóa Việt Nam (Nxb Văn hóa Thông tin, 1998), Thử xét văn hóa, văn học bằng ngôn ngữ học (Nxb Thanh niên, 2000)… Trong số này, Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều cùng Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới là hai công trình được trao Giải thưởng Nhà nước về Khoa học công nghệ năm 2000.

Một điều đáng chú ý: Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều in lần đầu năm 1985, nhưng thực ra Phan Ngọc đã viết xong từ hai mươi năm trước đó, năm 1965. Ở đây, lần đầu tiên và với Phan Ngọc là người đầu tiên, phong cách học - một phân ngành ứng dụng những tri thức của ngôn ngữ học để lý giải văn học - đã được áp dụng, một cách sắc bén và đầy uyển chuyển, làm sáng rõ thiên tài của Nguyễn Du qua các thao tác lựa chọn để tạo thành những giá trị nghệ thuật có một không hai trong danh tác Truyện Kiều.

Công trình Thử xét văn hóa, văn học bằng ngôn ngữ học mà chúng ta đang có đây chính là sự tiếp nối mạch nghiên cứu này. Nên đọc lại vài tâm sự của tác giả trong Lời nói đầu cuốn sách: “Từ năm 1958 tôi không dạy học mà làm nghề dịch sách. Vì dịch xong còn phải giới thiệu, cho nên nhân chuyện giới thiệu sách trình bày tác giả và tác phẩm theo cách nhìn tôi đã tiếp thu của ngôn ngữ học. Các bài giới thiệu của tôi về Ngô Kính Tử, Tư Mã Thiên, Shakespeare, Dickens v.v... vay mượn cách nhìn nét khu biệt của ngôn ngữ học, nhưng lại nêu nét khu biệt về nội dung chứ không xuất phát từ hình thức như ngôn ngữ học cấu trúc. Những bài giới thiệu này nhìn chung được chấp nhận cho nên tôi cố gắng thử bước tiếp, đi vào hình thức, nhưng dùng hình thức để giải quyết những vấn đề về nội dung... Đó là những công trình tôi viết về phong cách, trong đó có phong cách Nguyễn Du, Tuồng đồ…

Từ khi viết xong phong cách Nguyễn Du vào năm 1965, tôi bắt đầu viết tiếp về Nguyễn Tuân, Song thất lục bát, tức là tiến thêm một bước trên con đường đi tìm nội dung của hình thức..." (Sđd, tr5, 6).

Đoạn vừa rồi, khi Phan Ngọc nói viết về Nguyễn Tuân, là ông nói đến tiểu luận Nguyễn Tuân, quá trình chuyển hóa của một phong cách; nói viết về song thất lục bát, là ông nói đến tiểu luận Nội dung thơ song thất lục bát, tức là hai chương 6 và 7 trong công trình Thử xét văn hóa, văn học bằng ngôn ngữ học.

Công trình này gồm mười sáu chương, hai chương nói trên - hai tiểu luận mà Phan Ngọc phải than rằng “mất nhiều công sức nhất” - chính là phê bình văn học, ngoài ra còn có các chương rất quan trọng, và đích xác là nghiên cứu văn hóa, như chương 1 (Truyền thống văn hóa và cách xây dựng văn hóa dân tộc), chương 5 (Cách tiếp cận Nguyễn Trãi trên cơ sở hệ thống ứng xử vật chất Việt Nam). Chúng ta sẽ tìm hiểu về phê bình văn học và nghiên cứu văn hóa của Phan Ngọc trong công trình này, qua các chương/ tiểu luận được dẫn ra ở trên.

Một số sách chính đã xuất bản của học giả, dịch giả Phan Ngọc

Về phê bình văn học của mình, như chính học giả Phan Ngọc tự định danh, đó là phê bình phong cách học. Dù là phê bình phong cách tác giả (Nguyễn Tuân, quá trình chuyển hóa của một phong cách) hay phê bình phong cách thể loại (Nội dung thơ song thất lục bát) thì con đường nhất quán của ông vẫn là cần phải nhìn ra nét khu biệt - một khái niệm vay mượn từ ngôn ngữ học - của đối tượng, để thấy nó khác với các đối tượng cùng loại hoặc các đối tượng cùng thời như thế nào (hoặc chính bản thân đối tượng ấy nhưng trong các giai đoạn khác nhau của sự phát triển lịch sử).

Nếu ở quãng trước khi viết về phong cách Nguyễn Du (1965) Phan Ngọc chủ yếu nêu nét khu biệt về nội dung, thì từ phong cách Nguyễn Du trở đi ông lại xâm nhập vào hình thức để tìm và nhận ra nét khu biệt về phong cách tác giả hoặc phong cách thể loại. Nghiên cứu hình thức lúc ấy không phải là rơi vào chủ nghĩa hình thức, mà là - như chính ông chia sẻ - “dùng hình thức để giải quyết những vấn đề về nội dung”, và “đi tìm nội dung của hình thức”. Hiểu một cách đơn giản, theo Phan Ngọc, hình thức có ngữ nghĩa, có nội dung xã hội, nội dung thẩm mỹ, có quá trình tương tác với các hình thức khác và có con đường phát triển lịch sử riêng của nó, chứ không dễ dàng là một chiếc bình có thể dùng để đựng bất kỳ loại rượu nội dung nào (theo kiểu “bình mới rượu cũ” hay “bình cũ rượu mới”).

Phê bình phong cách học của Phan Ngọc do vậy, tính ở thời điểm các nghiên cứu của ông được công bố - cùng với Thi pháp thơ Tố Hữu của Trần Đình Sử, Đổi mới đọc và bình văn của Đỗ Đức Hiểu, Con mắt thơ và Hồ Xuân Hương, hoài niệm phồn thực của Đỗ Lai Thúy v.v - là một sự đóng góp rất có ý nghĩa vào dòng chảy của đổi mới phê bình văn học ở Việt Nam.

Ví dụ, khi viết về phong cách Nguyễn Tuân, Phan Ngọc đối lập tùy bút Nguyễn Tuân theo hai giai đoạn trước và sau cách mạng. Đối lập để nhận ra sự khác nhau, nhưng trước khi nhận ra sự khác nhau giữa tùy bút Nguyễn Tuân trước cách mạng và tùy bút Nguyễn Tuân sau cách mạng, ông lại thấy một sự thống nhất: “Trung tâm bài viết là một đồ vật. Có thể nói không quá đáng, đồ vật bao giờ cũng thu hút anh suốt cuộc đời văn học ngót sáu chục năm trời. Anh không giấu diếm gì chuyện đó mà thường đưa ngay lên đầu bài. Đồ vật ấy phải có giá trị, và tác phẩm dựng lên là để khẳng định giá trị của nó. Nhưng giá trị này không phải ở chỗ nó đắt tiền, nó sang, mà ở chỗ phải là người đặc biệt mới hiểu được nó” (Sđd, tr201).

Vẫn chưa hết: “Với Nguyễn, lần đầu tiên đồ vật trở thành cứu cánh”, “Nguyễn là người đầu tiên nêu lên được cái đẹp ở khía cạnh kỹ thuật”, “Cái nhìn kỹ thuật, mỹ hóa kỹ thuật để văn học tạo nên ở bạn đọc lòng khao khát chế tạo đồ vật hoàn mỹ, đó là giai điệu mới lôi cuốn những ai đọc văn anh” (Sđd, tr204)... Sau rồi cũng phải đi đến sự khác nhau giữa hai giai đoạn. Và ở đây, phê bình phong cách học, “đi tìm nội dung của hình thức”, cùng với cảm quan chữ nghĩa cực bén nhạy đã dẫn Phan Ngọc đến những kết luận rất thú vị về sự chuyển biến trong tùy bút Nguyễn Tuân: “Trước cách mạng mọi tác phẩm của anh đều nửa vời. Anh chỉ phác lên đôi nét, khẳng định cái tài khám phá của mình, rồi lập tức bao phủ nó bằng một bầu không khí kỳ ảo, nửa thực nửa hư mà anh là người duy nhất làm được.

Sau cách mạng, cái không khí ma quái bao quanh đồ vật biến mất, chết hẳn không bao giờ ngóc đầu dậy nữa. Tôi hiểu anh đã bóp chết một “cố nhân” (chữ của anh) thân thiết nhất của mình, một sở trường đã làm anh trở thành lỗi lạc theo cả hai nghĩa, nghĩa Hán Việt và nghĩa thuần Việt” (Sđd, tr218). Và: “Cái đẹp trong Vang bóng một thời thuộc về quá khứ. Câu văn điêu khắc ở đấy hợp với một thế giới tĩnh, ngưng đọng. Nghệ thuật của Sông Đà, Tình rừng là hiện đại. Trong thời đại này, cái mới xen lẫn cái cũ trong mọi linh vực. Công việc rối rắm, sự kiện ngập đầu. Mọi cái biến đổi. Cái lổn nhổn là nét mới của hội họa, âm nhạc, thơ và văn xuôi. Nghệ thuật hóa được cái lổn nhổn ấy mới là tay cự phách” (Sđd, tr226, 227).

Thêm nữa, với người luôn tự nhận “tôi là cái anh thao tác luận” như Phan Ngọc, tất cả đều quy về các thao tác thực hành, thì không thể nói đến sự chuyển biến của phong cách Nguyễn Tuân sau cách mạng mà bỏ qua “các mẹo”.

Phan Ngọc viết rất hay về “các mẹo” ngôn từ nghệ thuật của Nguyễn Tuân: “Một cách làm quen thuộc của anh là liệt kê. Liệt kê cái lổn nhổn ra đến mức làm người ta phải khó chịu. Nghệ thuật là cực đoan, không phải nơi dĩ hòa vi quý. Sau khi đã tạo nên được cái khó chịu cần thiết, anh tung ra câu văn nhẹ nhàng, toàn suy nghĩ, hồi tưởng, nhịp nhàng đến mức phổ nhạc được. Đó là một mẹo. Lúc đó, do sự tương phản, không những cảm giác khó chịu mất đi, mà cái khó chịu trước đây lại gây nên hứng thú... Một mẹo khác. Quay trở lại câu văn lung linh ngày xưa, trong đó các động từ và các từ láy âm đắc thể đã gây cho người đọc một sự say mê gần như ma quái, nhưng phần cuối không bay lên mà xoáy vào lòng người như một lưỡi dao” (Sđd, tr227).

Còn khi phê bình phong cách thể loại, ở đây là tiểu luận Nội dung thơ song thất lục bát, Phan Ngọc đã khảo sát gần bốn mươi bài song thất lục bát ra đời trong khoảng từ cuối thế kỷ XVIII đến quá giữa thế kỷ XX (Bài Ba mươi năm đời ta có Đảng của Tố Hữu, 1960). Thời gian dài ngót hai thế kỷ, khối lượng tác phẩm đồ sộ - gần bốn mươi bài chỉ là con số mang ý nghĩa “ví dụ” - nếu xét “nội dung” theo nghĩa là “cái được phản ánh”, “cái được biểu/ thể hiện” thông thường thì rõ ràng là ta sẽ có rất nhiều nội dung từ di sản thơ song thất lục bát của văn học Việt Nam.

Nhưng đó không phải điều Phan Ngọc thật sự quan tâm. Ông tìm, là tìm nét khu biệt của hình thức thơ song thất lục bát và nội dung ngữ nghĩa của hình thức ấy, cái khiến nó khác hẳn với thơ lục bát, thơ ca trù, thơ ngũ ngôn, thơ bát cú, thơ thất ngôn trường thiên. Và, có phần giống với V.IA. Propp đã làm được với kho tàng truyện cổ tích Nga, Phan Ngọc đã lập ra được một “hình thái học” về nội dung ngữ nghĩa cho thơ song thất lục bát của văn học Việt Nam qua việc chỉ ra bốn đặc điểm: “song thất lục bát là một bài thơ nội tâm...

Người làm thơ song thất lục bát trước hết lo bộc lộ một tâm sự kín đáo, khó thấy. Tính chất kín đáo này, trong những hoàn cảnh xã hội nhất định, thường vấp phải một sự cấm đoán, không cho phép bộc lộ... Khi sự cấm đoán được khắc phục, tác giả nói lên một cách hả hê như trong Ba mươi năm đời ta có Đảng, ta có trường hợp gạt bỏ sự cấm đoán, nhưng đây là sự cấm đoán bị phủ định chứ không phải không có... Đã bắt tay vào thể thơ này nhà thơ dứt khoát sẽ đối lập một bên là hiện tại với bên kia hoặc là quá khứ hoặc là tương lai…

Vì có sự lựa chọn dứt khoát như vậy cho nên thể thơ này trước sau tập trung vào một vấn đề duy nhất: hạnh phúc ở đâu? Nó là bài ca của những con người đi tìm hạnh phúc... Vì là thơ nội tâm, bộc lộ một tâm sự kín đáo, bị ngăn cấm nói lên lòng khát khao hạnh phúc cho nên nó thôi thúc con người ngay trong tâm tư, gây nên được một sự thông cảm giữa tâm hồn với tâm hồn, điều mà thơ bát cú, thơ lục bát, thơ ngũ ngôn không làm được. Đồng thời, vì nó đối lập hiện tại với quá khứ hay tương lai, nó đối chiếu, so sánh, cho nên nó có giá trị thuyết phục to lớn... Thể thơ này tách con người ra khỏi những con người khác để nói về con người. Nhưng nó tách ra như vậy để càng mang tính quần chúng. Dù nhà thơ chỉ đại diện cho mình hay đại diện cho một tập thể đông đảo, sức lôi cuốn của nó bao giờ cũng mạnh mẽ” (Sđd, tr241 - tr244).

Mặt khác, khi phê bình phong cách thể loại thơ song thất lục bát, Phan Ngọc đã mất rất nhiều công sức để khảo sát, đối chiếu, so sánh, làm thống kê về các trường hợp ngắt câu, cắt mạch bằng trắc, gieo vần chân và gieo vần lưng, đối câu ở cặp câu thất và các kiểu tiểu đối ở cặp lục bát v.v... để đi đến xác định dứt khoát về một tác phẩm song thất lục bát mang tính kinh điển, điển phạm của thể loại, đó là Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều (1741 - 1784) được làm vào nửa cuối thế kỷ XVIII. Ngoài ra, với trường hợp Chinh phụ ngâm khúc (nguyên tác chữ Hán của Đặng Trần Côn) Phan Ngọc khảo sát nhiều bản dịch Nôm khác nhau: bản Đoàn Thị Điểm, bản Nguyễn Khản, bản Phan Huy Ích, và qua đó đã cung cấp những ví dụ hết sức thú vị về dịch thuật văn học ở Việt Nam thời kỳ trung đại.

Nói tóm lại, với thơ song thất lục bát, Phan Ngọc không chỉ phê bình phong cách thể loại mà còn phục hiện cả một lịch sử hình thành và phát triển của nó. Đều từ hình thức, như ông kết luận nghiên cứu của mình: “Những điều nói trên đây có thể giúp bạn đọc thấy hình thức có nội dung riêng, nội dung ấy có tính chất lịch sử. Nhà thơ có quyền chọn hình thức, nhưng đã chọn hình thức nào thì cần phải thấy hình thức sẽ trói buộc mình. Mình chấp nhận loại trói buộc nào thì chọn hình thức ấy... Giúp cho nghệ sĩ hiểu được sự trói buộc của từng hình thức không phải là làm tổn hại tới quyền tự do sáng tạo, mà là giúp nghệ sĩ bước vào giai đoạn tự do có ý thức của thời đại mới” (Sđd, tr292).

Về nghiên cứu văn hóa Việt Nam, học giả Phan Ngọc đã có hai công trình chuyên biệt xuất bản trước Thử xét văn hóa, văn học bằng ngôn ngữ học, là Văn hóa Việt Nam, cách tiếp cận mới (Nxb Văn hóa thông tin, 1994) và Bản sắc văn hóa Việt Nam (Nxb Văn hóa thông tin, 1998). Ở hai công trình này Phan Ngọc tái định nghĩa những khái niệm quen thuộc và đưa ra hàng loạt khái niệm mới, mang đậm dấu ấn kiến văn và tư duy nghiên cứu của ông, như “bản sắc văn hóa”, “khúc xạ văn hóa”, “sự vượt gộp”, “sự lắp ghép”, “sự thức nhận”, “thao tác luận”, “văn hóa cá nhân luận/ văn hóa nhân cách luận” v.v... và giải quyết vấn đề theo cách của ông.

Ví dụ về “bản sắc văn hóa”. Theo Phan Ngọc tìm bản sắc của một nền văn hóa dân tộc tức là tìm nét khu biệt nền văn hóa ấy với những nền văn hóa khác trên thế giới, và cũng chính là tìm cái bất biến của nó (giống như phong cách là cái bất biến của một thể loại hay một tác giả văn học vậy). Hoặc sự “khúc xạ văn hóa”, theo Phan Ngọc, là khi một lý thuyết hoặc một nền văn hóa khác du nhập Việt Nam thì chúng sẽ bị khúc xạ ít nhiều theo điều kiện vật chất Việt Nam và theo tâm thức Việt Nam - điều xảy ra giống như khi ta quan sát thấy một vật thể đi vào trong môi trường nước - nên cần phải tính đến độ khúc xạ này để hình dung cho đúng về quá trình tiếp xúc, tiếp biến. Hoặc khái niệm “sự lắp ghép” (bricolage) mà Phan Ngọc rất thích thú khi cho rằng đây là một trong những phẩm chất tuyệt vời của văn hóa Việt Nam: bằng các vật liệu từ nhiều nguồn gốc khác nhau, người Việt Nam đã chắp nối, lắp ráp, biến đổi chúng thành một vật thể mới, rất có ích trong sử dụng và thậm chí có ích một cách phi thường, chiếc xe đạp thồ lương thực trong chiến dịch Điện Biên Phủ hay đôi dép lốp cao su vượt Trường Sơn là những ví dụ thường được ông dẫn ra.

Phan Ngọc còn tiến xa hơn khi quả quyết rằng chính năng lực bricolage trong văn hóa sẽ là một lợi khí của Việt Nam trong việc sáng tạo các sản phẩm văn hóa, biến chúng thành các loại hàng hóa được cả thế giới yêu thích (chú ý: Phan Ngọc nói điều này năm 1994, khi khái niệm “công nghiệp văn hóa” còn chưa mấy ai ở Việt Nam biết đến). Nói chung, theo cách nào đó, hai tiểu luận Truyền thống văn hóa và cách xây dựng văn hóa dân tộc, và Cách tiếp cận Nguyễn Trãi trên cơ sở hệ thống ứng xử vật chất của Việt Nam ở công trình này chỉ là những phương diện, những mảnh ghép cụ thể mà học giả Phan Ngọc đã xử lý ở các công trình chuyên biệt về văn hóa nói trên mà thôi.

Hơn ¼ thế kỷ đã trôi qua từ khi công trình Thử xét văn hóa, văn học bằng ngôn ngữ học được xuất bản lần đầu tiên. Có những kết quả, kết luận là mới mẻ khi ấy thì nay đã là điều bình thường, thậm chí còn bị vượt qua. Ngay cả phương pháp luận khoa học mà Phan Ngọc cả đời kiên trì theo đuổi, là ngôn ngữ học cấu trúc, thì nay cấu trúc luận cũng đang dần bị giải cấu trúc thay thế. Tuy nhiên, ở chỗ này hay khác, Phan Ngọc vẫn có những nghiên cứu mang giá trị của những thành tựu luôn cần được tham khảo, ví như tiểu luận về phong cách Nguyễn Tuân hay phong cách của thể loại thơ song thất lục bát, quan điểm về văn hóa Việt Nam như nền văn hóa 4F (Fatherland: Tổ quốc, Family: Gia đình, Fate: Thân phận, Face: Diện mạo) và nền văn hóa nhân cách luận v.v…

Đọc, và đọc lại ông, để kính trọng một tấm gương về lao động khoa học bất chấp tuổi tác, luôn say mê, không biết đến mệt mỏi. Đọc, cũng còn để thấy ông cần phải bị vượt qua.