Văn khoa Tổng hợp – Những người gieo chữ vào thời gian

Có những câu thơ sống lâu hơn người viết ra chúng. Hoàng Nhuận Cầm đã đi xa, nhưng Chiếc lá đầu tiên vẫn khiến những người từng đi qua tuổi học trò nhận ra một phần thanh xuân của mình. Chu Cẩm Phong nằm lại ở chiến trường Quảng Nam khi chưa tròn ba mươi tuổi, nhưng những trang Nhật ký chiến tranh vẫn đưa người đọc trở về với những ngày tháng ông đã sống, đã viết giữa ranh giới mong manh của sự sống và cái chết. Những người thầy có thể đã rời bục giảng từ nhiều thập kỷ trước, nhưng một cách đọc, một ý tưởng, một câu hỏi họ từng đặt ra vẫn có thể tiếp tục cuộc đời của nó trong suy nghĩ của những thế hệ học trò.

Khóa Ngữ văn K23 Đại học Tổng hợp lên đường xây dựng phòng tuyến Sông Cầu ở tỉnh Bắc Giang tháng 3/1979.

Tôi muốn nhìn bảy mươi năm Văn khoa Tổng hợp Hà Nội từ những dấu vết ấy. Không chỉ từ những thành tựu được ghi trong lịch sử một cơ sở đào tạo, mà từ những trang văn, câu thơ, những công trình nghiên cứu và những con người đã góp phần làm nên diện mạo văn chương Việt Nam hiện đại.

Những câu thơ không chịu già đi

Thơ ca có một khả năng kỳ lạ: lưu giữ những cảm xúc mà đời sống không thể giữ nguyên. Những chàng trai, cô gái từng đọc Hoàng Nhuận Cầm dưới mái trường đại học năm nào giờ nhiều người đã tóc bạc. Nhưng Chiếc lá đầu tiên vẫn mang nỗi xao xuyến của một buổi chia tay chưa kịp nói hết lời. Thanh Thảo, với những trường ca giàu suy tưởng, đặt con người trước những câu hỏi về lịch sử, chiến tranh và trách nhiệm. Tôi không nghĩ có thể tìm thấy một công thức chung để lý giải những tiếng thơ ấy. Thanh Thảo dữ dội trong suy tưởng, Hoàng Nhuận Cầm trong trẻo mà day dứt. Họ khác nhau từ cách cảm nhận thế giới đến cách tổ chức ngôn ngữ. Và chính sự khác biệt ấy cho thấy một thành tựu đáng kể của môi trường Văn khoa: từ nền tảng tri thức chung, mỗi người có thể tìm thấy con đường sáng tạo riêng.

Từ Văn khoa Tổng hợp và truyền thống học thuật của mái trường ấy, nhiều thế hệ thi sĩ đã trưởng thành hoặc gắn bó: Bế Kiến Quốc, Vương Trọng, Anh Ngọc, Bùi Minh Quốc, Ngô Văn Phú, Định Hải, Nguyễn Sĩ Đại, Diệp Minh Tuyền, Nguyễn Trung Thu, Ngô Thế Oanh, Trần Nhật Lam, Vũ Duy Thông, Nguyễn Trọng Định, Phạm Đình Ân, Mai Quỳnh Nam, Lâm Huy Nhuận, Đặng Huy Giang, Nguyễn Tiến Thanh, Nguyễn Quang Hưng, Trần Thị Thắng, Hoàng Kim Dung, Bùi Sim Sim… Ở những thế hệ tiếp nối, Phan Huyền Thư, Đoàn Ngọc Thu, Khuất Bình Nguyên tiếp tục những tìm tòi riêng trong ngôn ngữ thơ đương đại. 

Thầy và trò khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội thập niên 90 của thế kỷ trước.

Những hành trình ấy gợi ra một điều đáng chú ý: có những người đi qua nhiều nghề nghiệp, nhiều vai trò xã hội nhưng vẫn trở về với thơ như một nhu cầu không thể thay thế. Từ những cuộc gặp gỡ với sách vở và thầy bạn, đôi khi một đời văn bắt đầu.

Những trang viết ở phía bên kia cái chết

Có những người bước ra khỏi giảng đường rồi trở lại trong những cuộc hội ngộ. Có những người không bao giờ trở lại.

Chu Cẩm Phong là một trong những người như thế. Năm 1964, chàng sinh viên Khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội tốt nghiệp xuất sắc, có cơ hội tiếp tục học tập ở nước ngoài. Nhưng ông lựa chọn trở lại chiến trường miền Nam. Ngày 1/5/1971, Chu Cẩm Phong hy sinh tại Quảng Nam, khi chưa tròn ba mươi tuổi.

Ba mươi tuổi. Đó là độ tuổi mà nhiều người viết mới bắt đầu nhận ra giọng văn của mình, mới đi qua những thử nghiệm đầu tiên. Chu Cẩm Phong đã không có thêm thời gian ấy.

Nhưng Nhật ký chiến tranh của ông còn lại. Những trang viết giữa bom đạn, đói rét, những cuộc hành quân và những phút giây cận kề cái chết vẫn giữ nguyên sự nhạy cảm của một tâm hồn văn chương. 

Khi nhắc đến những người viết đã ngã xuống, chúng ta thường nói về sự bất tử. Tôi nghĩ cũng cần nhớ đến những mất mát không gì bù đắp được: những trang sách chưa viết, những cuộc đời chưa kịp sống. Chính điều đó khiến những tác phẩm còn lại có thêm một chiều sâu xúc động.

Cùng với Phan Tứ, Nguyễn Bảo, Anh Ngọc, Bùi Minh Quốc và nhiều cây bút trưởng thành trong chiến tranh, những gương mặt ấy góp phần tạo nên một dòng văn học gắn bó sâu sắc với lịch sử dân tộc. Nhưng chiến tranh không chấm dứt trong văn chương khi tiếng súng ngừng vang. Nó tiếp tục tồn tại trong ký ức, trong những gia đình, những số phận và những câu hỏi không dễ tìm lời giải.

Nguyễn Bảo, Minh Chuyên, Phạm Ngọc Tiến, Sương Nguyệt Minh, Vũ Thị Hồng, Nguyễn Thế Tường và nhiều người viết khác tiếp tục khám phá những vùng hiện thực ấy. Rồi Đổi mới đến, văn xuôi đi sâu hơn vào những miền riêng tư, những xung đột tâm lý và những tổn thương của con người trong xã hội đang thay đổi. Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Võ Thị Xuân Hà đem đến những tiếng nói khác nhau về đời sống phụ nữ, tình yêu, gia đình và quyền được sống như một cá thể độc lập.

Bên cạnh họ còn có Triệu Xuân, Hoàng Lại Giang, Nguyễn Hiếu, Nguyễn Thị Ngọc Hải, Xuân Ba, Nguyễn Hồng Thái, Phạm Việt Long, Vũ Minh Nguyệt, Thiên Sơn và rất nhiều tên tuổi khác.

Từ con người trong chiến tranh đến con người trong hòa bình, từ số phận cộng đồng đến những bí mật cá nhân, văn xuôi liên tục mở rộng đối tượng khám phá. Những người viết trưởng thành từ Văn khoa Tổng hợp đã góp phần vào quá trình ấy bằng những giọng điệu và lựa chọn nghệ thuật khác nhau.

Những người trao truyền ngọn lửa vô hình

Một bài thơ Nguyễn Du đã đi qua hơn hai thế kỷ vẫn có thể khiến một sinh viên hôm nay đặt ra câu hỏi mới. Một tác phẩm tưởng đã được nghiên cứu đến tận cùng vẫn có thể mở ra những tầng nghĩa khác. Tri thức văn chương không phải một kho tàng bất động. Nó sống bằng những cuộc đối thoại, bằng sự chất vấn, đôi khi bằng cả những bất đồng giữa các thế hệ.

Văn khoa Tổng hợp có một truyền thống học thuật sâu dày, gắn với những tên tuổi lớn như Đặng Thai Mai, Đào Duy Anh, Cao Xuân Huy, Trương Tửu, Hoàng Xuân Nhị, Nguyễn Tài Cẩn, Đinh Gia Khánh, Lê Đình Kỵ, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Đỗ Đức Hiểu, Trần Đình Hượu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Mã Giang Lân, Đặng Thị Hạnh, Lê Hồng Sâm. Nhiều người trong số họ là những nhà giáo, nhà nghiên cứu trực tiếp xây dựng nền tảng học thuật của Khoa, truyền lại cho các thế hệ học trò không chỉ tri thức mà cả tinh thần nghiêm cẩn trước văn bản và lịch sử.

Trong những thế hệ nghiên cứu, phê bình tiếp nối có Phong Lê, Phan Trọng Thưởng, Lại Nguyên Ân, Mai Quốc Liên, Ngô Thảo, Vũ Tuấn Anh, Lê Thành Nghị, Lê Quang Trang, Trần Bảo Hưng, Nguyễn Văn Lưu, Tôn Phương Lan, Bùi Việt Thắng, Lý Hoài Thu, Nguyễn Hữu Sơn,  Lưu Khánh Thơ, Nguyễn Thế Kỷ và nhiều tên tuổi khác. Người đi vào lịch sử văn học, người nghiên cứu thi pháp, ký hiệu học, người dành tâm huyết cho văn học nước ngoài, người theo sát những chuyển động của sáng tác đương đại.

Các cựu sinh viên trong phòng truyền thống khoa Ngữ Văn

Di sản của Văn khoa Tổng hợp vì thế không chỉ nằm trong giáo trình, công trình nghiên cứu hay danh hiệu khoa học. Nó còn nằm ở những cách đọc, cách nghĩ, ở tinh thần tranh luận được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Những người chưa đến, những trang viết chưa thành hình

Ra đời năm 1956, Khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội đã đi qua chiến tranh, hòa bình, những năm tháng khó khăn của thời bao cấp và công cuộc Đổi mới. Năm 1996, Khoa Văn học được thành lập trong cơ cấu Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, tiếp nối truyền thống ấy và mở rộng những hướng đào tạo, nghiên cứu văn học, Hán Nôm, lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh, truyền hình.

Bảy mươi năm sau ngày thành lập, thế giới mà những sinh viên Văn khoa hôm nay đang bước vào đã khác xa thế giới của những thế hệ đi trước. Văn bản có thể xuất hiện và biến mất trên màn hình trong một cái chạm tay. Trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra những câu văn trôi chảy, những bài thơ có vần điệu, thậm chí mô phỏng phong cách của những người đã khuất.

Tôi không nghĩ chúng ta có thể bảo vệ văn chương bằng cách phủ nhận những thay đổi ấy. Cũng không thể giữ gìn truyền thống bằng cách biến nó thành một chiếc tủ kính, nơi những giá trị quá khứ được trưng bày trong sự kính cẩn nhưng ngày càng xa rời đời sống. Điều đáng quan tâm hơn là trong một thế giới mà câu chữ có thể được sản xuất với tốc độ chưa từng có, con người sẽ còn tìm kiếm điều gì ở văn chương?

Có lẽ đó vẫn là nhu cầu được nhận diện, được thấu hiểu, được đối diện với những câu hỏi không có lời giải cuối cùng. Đời sống văn chương không chỉ được quyết định bởi khả năng tạo ra câu chữ, mà còn bởi những trải nghiệm, lựa chọn và trách nhiệm của người viết trước thế giới mình đang sống.

Tôi không biết trong những giảng đường Văn khoa hôm nay, ai sẽ trở thành một nhà văn lớn của ngày mai. Có thể một người trẻ đang viết những câu thơ đầu tiên của mình, còn vụng về, còn đầy những ảnh hưởng chưa kịp nhận ra. Có thể những câu thơ ấy sẽ chẳng bao giờ được in. Nhưng cũng có thể, từ một khoảnh khắc tưởng như bình thường ấy, một hành trình sáng tạo mới đang bắt đầu.

Đó là điều khiến tôi tin vào sức sống của một cái nôi văn chương: không chỉ vì nó đã có bao nhiêu tên tuổi lớn, mà vì nó vẫn có khả năng nuôi dưỡng những tiếng nói chưa từng xuất hiện.

Bảy mươi năm đã đi qua. Những người thầy rồi sẽ rời bục giảng, những người học trò rồi sẽ già. Nhưng ở đâu đó, trong một giảng đường, một trang viết mới vẫn đang được bắt đầu. Và từ đó, câu chuyện của Văn khoa Tổng hợp lại tiếp tục, bằng những tiếng nói khác, những số phận khác, những mùa chữ chưa ai biết trước.