Tập thơ “Điêu tàn” của Chế Lan Viên đã được xuất bản như thế nào?

Nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh (1920 - 2020) kể:

Đúng năm 1937, Nguyễn Xuân Sanh bắt đầu ra học trung học ở Hà Nội. Chế Lan Viên đã được các báo đăng tác phẩm, được coi như một phát hiện, một niềm vui trên thi đàn thơ mới còn rất trẻ thời bấy giờ. Hoan (tên thật của Chế Lan Viên) gửi bản thảo Điêu tàn ra Hà Nội cho Nguyễn Xuân Sanh. Cái bìa chữ đỏ cũng do Hoan vẽ gửi tiếp ra từ Quy Nhơn - Bình Định, đề trịnh trọng: Thái Dương văn đoàn xuất bản.

Nhà thơ Chế Lan Viên năm 17 tuổi và tập thơ "Điêu tàn" xuất bản năm 1937

Từ giờ phút ấy, tất cả tâm trí Nguyễn Xuân Sanh đều để vào việc đi chạy nhà in ấn loát tập thơ đầu cho bạn. Năm ấy, Nguyễn Xuân Sanh còn rất trẻ, mới mười sáu mười bảy tuổi đầu, tuy trường ca Lạc loài Nguyễn Xuân Sanh sáng tác tại trường Quốc học Huế, đã được gửi đăng từ mùa hè năm 1936 ở Hà Nội trên báo của Lưu Trọng Lư, Lê Tràng Kiều liên tiếp 12 số trong ba tháng, nhưng đã mấy ai biết ông mấy đâu?

Nguyễn Xuân Sanh chạy ngược chạy xuôi bàn với các nhà in Hà Thành, các ông chủ đều là tai to mặt lớn, Nguyễn Xuân Sanh rất ngỡ ngàng và rất thẹn.

Một buổi chiều, Nguyễn Xuân Sanh mạnh dạn cứ xông bừa vào nhà in Thụy Ký ở phố Hàng Gai (nay không còn nữa). Nguyễn Xuân Sanh bẽn lẽn bàn với cô con gái mặc áo dài Lemur xanh thắm, đang đứng trông nom mấy quầy sách. Cô có vẻ tốt với cậu học sinh này, cô tươi cười, đúng ra cô hay cười mỉm, Nguyễn Xuân Sanh bình tâm hơn một chút, nhưng trong bụng vẫn còn sợ vì mình chỉ là thư sinh đã biết đi mua bán, mặc cả, hỏi công hỏi giá gì đâu?

Cô dẫn Nguyễn Xuân Sanh vào buồng trong giới thiệu với cha cô, ông Thụy Ký. Nguyễn Xuân Sanh càng sợ, mồ hôi ướt đầm cổ áo. Ông nhận lời, nhưng cười nói chậm chạp, như chả để ý gì đến văn tài nằm trong các trang giấy bản thảo, cũng chả quan tâm gì lắm đến cái anh chàng thư sinh, toàn muốn kiếm cách nói chuyện trang nhã với mình. Cuối cùng, ông nói với Nguyễn Xuân Sanh cái giá 50 đồng, Nguyễn Xuân Sanh lo sốt vó vì số tiền dạo ấy thật là quá to.

Nguyễn Xuân Sanh đề nghị ông cho in giấy trắng búp-phăng như giấy Kép tư Bền, có vẻ ông chưa đồng ý lắm. Xem trong sổ kiểu chữ, Nguyễn Xuân Sanh đề nghị ông cho nhà in xếp chữ A-xtrê. Ông đồng ý, Nguyễn Xuân Sanh thầm sung sướng trong lòng. Mục lục, Nguyễn Xuân Sanh hẹn sẽ đưa sau, trong năm bảy ngày nữa. Vì Xuân Diệu đã tận tình nhận sắp xếp lại trật tự các bài thơ trong tập Điêu tàn, để nội dung của nó được hài hòa hơn từ đầu đến cuối. Xuân Diệu chịu khó tự tay ghi lấy mục lục lại cho, nhưng chưa kịp gửi đến cho Nguyễn Xuân Sanh.

Khi nhận được hai trang mục lục chữ nắn nót theo kiểu viết của Xuân Diệu, Nguyễn Xuân Sanh cầm vội đưa đến ngay cho ông Thụy Ký vào một đầu chiều nắng gắt. Ông hẹn Nguyễn Xuân Sanh ngày thứ bảy tuần sau đến nhà in chữa bản in thử.

Khi chữa đi chữa lại mấy lần các bản in thử, Nguyễn Xuân Sanh vẫn trầm ngâm với các bài thơ hay và tài tình của bạn, mà từ trước Nguyễn Xuân Sanh đã hết lòng yêu thích:

“Chao ôi! mong nhớ! ôi mong nhớ

Một cánh chim thu lạc cuối ngàn…”

Rồi:

"Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh

Một vì sao trơ trọi, cuối trời xaĐể nơi ấy tháng ngày tôi lẩn tránh".

Rồi bài TA:

“Sao ở đâu mọc lên trong đáy giếng...

Máu cứ chảy theo nhịp cuồng kẻ khác

Mắt theo dõi tinh hoa bao màu sắc”

Từ ngày xưa ấy Chế Lan Viên đã trả lời như ta đã biết: Ta có ta. Và cái ta ấy đã dệt đan với niềm vui của đời, với sử thi đất nước, với nhịp sống loài người.

Khi sách in xong, người đầu tiên mừng rỡ là Nguyễn Xuân Sanh. Cô con gái ông Thụy Ký hỏi Nguyễn Xuân Sanh:

- Làm gì mà anh vui đến vậy?

Anh chỉ ú ớ:

- Dạ, vâng ạ.

Và không biết nói gì thêm.

Nguyễn Xuân Sanh lại gói ghém, đi bưu điện gửi sách Điêu tàn vào Quy Nhơn cho Chế Lan Viên để phát hành ở Bình Định và phía Trung, Nam. Còn ngoài này, Nguyễn Xuân Sanh lo tự đi đặt phát hành ở Hà Nội để sớm có được tiền mà trả công in cho ông Thụy Ký.

Đầu tiên là gửi chỗ hàng sách của cô Thụy Ký. Cô vẫn nhận, tuy không nhiều và vẫn tươi nét mặt. Một số sách nhiều hơn, Nguyễn Xuân Sanh đi điều đình ký gửi nơi hiệu sách ông Nam Ký ở phố Bờ Hồ, trước bến xe tàu điện. Một số nữa thì ở xế chợ Hàng Da và trên vườn hoa Hàng Đậu.

Nhà thơ Chế Lan Viên (chính giữa hàng trên) đứng bên trái ảnh Chế Lan Viên là nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh những năm kháng chiến chống Pháp

***

Năm 1955, Nguyễn Xuân Sanh bị tai nạn gãy tay, Chế Lan Viên viết thư thăm có đoạn:

"Mình không thể xông xáo hơn... nhưng mình có thể sống ý thức hơn, viết có ích hơn, Sanh nhỉ. Những người khác đang cố gắng đem sức khỏe tinh thần, đem tin tưởng, yêu thương lại trong lòng độc giả. Chúng ta đau, càng hiểu cái cần thiết làm cho người khác nhẹ bớt đau. Càng đau, thơ càng không được yếu...".

Đó thực là Chế Lan Viên, là Hoan. Đó thực là thơ với tình bạn, với cuộc đời, với sự lo đời.