“Khúc lãng du cụ Mén” - khi sự sống không chịu bị “biên tập”

Nếu đặt Khúc lãng du cụ Mén vào bối cảnh rộng hơn của văn chương đương đại, ta sẽ thấy một điều thú vị. Một mặt, văn chương ngày càng có xu hướng hiện đại hóa và hậu hiện đại hóa: cách tân hình thức, phá vỡ tự sự, phân mảnh, giễu nhại, lạ hóa ngôn ngữ, phi trung tâm hoá… Người viết không còn “kể chuyện” theo nghĩa truyền thống, mà thường “làm nhiễu” chính câu chuyện của mình. Ở một chiều ngược lại - ít được nói đến hơn, nhưng ngày càng rõ - là xu hướng quay về với mĩ học bình dân, với cảm thức dân gian, với những “giao diện hình thức” tưởng như cũ mà không hề cũ. Đó không phải là sự hoài cổ đơn giản, mà là một cách tìm lại những nguồn năng lượng nguyên sơ của văn hóa, và những hình thức biểu đạt chưa bị “tinh chế hóa” quá mức.

Khúc lãng du cụ Mén đứng đúng ở giao điểm của hai xu hướng nói trên. Nó phân mảnh, không theo một tự sự tuyến tính chặt chẽ, đó là một dấu hiệu của tư duy hiện đại. Nhưng đồng thời, nó lại vận hành bằng một thứ năng lượng rất “cổ mẫu”: năng lượng của văn hóa dân gian, của đời sống ở trạng thái còn “nguyên tượng”.

Cuốn sách “Khúc lãng du cụ Mén” của Phạm Hồng Điệp (NXB Hội Nhà văn, 2026)

Nhân vật cụ Mén hiện ra trước hết như một con người “chạm đất”, sống bằng lao động và cơ thể, bằng cơ chế tự cung tự cấp: Ngày ngày cần mẫn cày tơi ruộng/ Đất xốp hoa màu tốt tốt mau. Hay: Cụ về ăn ba tô cơm tám/ …thanh thản xong xuôi! Cụ ngủ đây. Đó là một đời sống không được mĩ lệ hóa, không được tinh luyện theo nghĩa thi ca cổ điển, mà giữ nguyên cái thô ráp, cái trực tiếp của tồn tại. Ở đây, ăn - làm - ngủ không chỉ là sinh hoạt, mà còn là nhịp điệu nền tảng của sự sống.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, cụ Mén sẽ chỉ là một hình tượng nông dân quen thuộc. Điều làm nên khác biệt nằm ở chỗ, nhân vật này vượt khỏi khung khổ đời thường. Chín mươi hai tuổi chẳng sầu/ Ngày ba sào ruộng đêm cày… thẳng tưng. Ở đây, sự sống không đi theo đường thẳng của thời gian, mà như có khả năng kháng cự lại sự suy tàn, thậm chí đảo chiều nó.

Tác phẩm không né tránh những phương diện thường bị cho là “phàm phu tục tử” của con người. Ngược lại, nó đi thẳng vào đó, thậm chí đẩy tới mức cực hạn. Đủ lượng calo/ Trong người rạo rực… Nếu đọc rời, những đoạn như vậy dễ bị hiểu như sự dung tục. Nhưng trong chỉnh thể tác phẩm, ta thấy rõ đây thuộc về mĩ học phồn thực, nơi mà sự phồn sinh được khẳng định bằng chính cơ thể, bằng xung lực libido, bằng sự đầy tràn. Ở đây, cơ thể không bị che giấu, không bị “phân biệt đối xử”, không bị “văn minh hóa”, mà hiện ra như một trung tâm, một “bản năng gốc” của tồn tại.

Điều làm cho cụ Mén không rơi vào kiểu nhân vật bản năng thuần túy, đó là trường năng lượng ở cụ không khép kín trong cá nhân, mà lan ra, lan xa: Giúp bà con… trồng rừng cấy lúa/ …giúp bà con làm giàu trên đất. Cụ đi từ làng ra biển, từ biển lên núi, vào bản, không chỉ hiện diện, mà còn can dự, cải tạo, dựng xây đời sống. Ở đây, ta thấy một chuyển động rất đặc trưng của văn hóa Việt: cái tôi cá nhân không tách rời khỏi cái ta cộng đồng.

Cụ Mén không khỏi khiến ta liên tưởng đến Alexis Zorba trong tiểu thuyết Alexis Zorba - con người hoan lạc của nhà văn người Hy Lạp Nikos Kazantzaki. Cả hai nhân vật đều thú vị, có khả năng truyền cảm hứng sống. Tuy nhiên, nếu Alexis Zorba là hình tượng của một cá nhân sống đến tận cùng bản năng hoan lạc, thì cụ Mén không chỉ sống, mà còn chia sẻ và phân phối sinh lực, năng lượng sống, biến năng lượng sống cá nhân thành một dạng năng lượng xã hội.

Ngôn ngữ của Khúc lãng du cụ Mén, xét theo mĩ học của cái trang nhã, diễm tuyệt, có thể bị xem là thô vụng, thiếu tinh luyện. Nhưng chính cái “không tinh luyện” ấy lại tạo ra một thứ mà nhiều văn bản văn chương hiện thời thiếu hụt, đó là sinh khí. Tênh hênh giữa trời/ Không gì che đậy/ Sướng nhất trần đời. Đây không phải là cái đẹp của kỹ thuật trang hoàng câu chữ, mà là cái đẹp của trạng thái sống: một trạng thái không bị che chắn, không bị chỉnh sửa, không bị thu nhỏ.

Đến đây, có thể đặt Khúc lãng du cụ Mén trong tương quan giữa hai kiểu diễn ngôn: diễn ngôn tinh hoa và diễn ngôn dân gian. Diễn ngôn tinh hoa, vốn chi phối một phần lớn lịch sử văn chương viết, thường hướng tới sự tiết chế: ngôn ngữ được gọt giũa, cảm xúc được chưng cất, cơ thể bị làm mờ hoặc được biểu tượng hóa. Ở đó, cái “thô”, cái “trực tiếp”, cái “dư thừa” của đời sống thường bị “biên tập”, nâng cấp thành những hình thức thanh nhã hơn. Ngược lại, diễn ngôn dân gian vận hành theo một logic khác: không sợ cái thô, không né cái thân thể, không tiết chế sự sống, mà để cho tất cả cùng tồn tại trong một trạng thái gần với nguyên bản. Ở đó, ăn - uống - lao động - dục tính - tiếng cười… không bị tách rời, mà hòa vào nhau như một chỉnh thể, trong trường “văn hoá trào tiếu dân gian”. Lúc này cái “thấp” của thân xác và cái “cao” của tinh thần không còn bị phân tầng cứng nhắc nhị nguyên, mà giao thoa trong cùng một mặt phẳng sống.

Trong ý nghĩa đó, Khúc lãng du cụ Mén có thể được đọc như một sự dịch chuyển trọng tâm diễn ngôn: từ tinh hoa sang bình dân, từ mực thước sang tự giải phóng. Ở đây, điều đáng chú ý không phải là việc tác phẩm “trở nên dân gian”, mà là nó chủ động lựa chọn đứng về phía diễn ngôn dân gian, trong một bối cảnh mà văn chương thường bị kéo về phía “đặc quyền”, “đặc tuyển”. Có nghĩa, trường ca này không cố nâng đời sống lên thành văn chương, mà để cho văn chương áp sát đời sống hơn.

Càng đọc kỹ, ta càng nhận ra một điều tưởng như mâu thuẫn: trong cái “quá sống” của cụ Mén lại có một dạng “buông thõng”. Không tích lũy căng thẳng. Không mang vác ý nghĩa. Không biến đời sống thành một dự án cần hoàn thành. Đó là một dạng “vô vi”, không phải của triết học cao siêu, mà của đời sống dân gian gần gũi, nơi mà con người không cần gồng mình vượt lên chính mình, chỉ cần thả lỏng sống trọn vẹn với nhịp điệu của bản thể. Chính điều này giúp cho năng lượng sống trong tác phẩm không bị cạn kiệt, mà tuần hoàn, như một dòng chảy bất khả cưỡng cầu.

Khúc lãng du cụ Mén là một minh chứng sinh động cho thấy văn chương hôm nay không chỉ đi về phía tối tân, mà đồng thời đang âm thầm đi về phía tối giản, nhưng là một thứ “giản” rất “tân”.

Cuối truyện ngắn Một thoáng Xuân Hương, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp để cho nhân vật phát biểu: “Cuộc đời trôi đi đơn giản, văn chương cứ day đi dứt lại mà làm gì”. Phải chăng trường ca của Phạm Hồng Điệp vô tình đã góp phần bổ khuyết cái mà văn chương Việt đương đại đang thiếu: khả năng kích hoạt và tiếp truyền niềm vui sống cho người đọc.

Một khi biết giữ sự sống trong trạng thái đầy nhất của nó, không bị “duy ý chí” tác động, “biên tập”, thì tuổi tác, chuẩn mực, hay những giới hạn tưởng như bất biến… đều có thể bị vượt qua.

Khúc lãng du cụ Mén chắc hẳn sẽ tiếp tục lãng du, không chỉ trên những trang sách, mà còn trong cách chúng ta suy tư, phản tư về văn chương, về cuộc đời, và về con người.

Hoàng Đăng Khoa

Phạm Hồng Điệp với kỳ lạ "Khúc lãng du cụ Mén"

Phạm Hồng Điệp là một tên tuổi vang dội khi ông sáng lập và dẫn dắt khu công nghiệp Nam Cầu Kiền (tại Hải Phòng) -...