NSND Văn Hà - người đặt nền móng cho opera Việt Nam và dòng chảy nghệ thuật tiếp nối

Nhạc sĩ Đỗ Nhuận - Văn Hà, tháng 5/1975. Ảnh NVCC

Từ đồng ruộng Cầu Giấy đến những giấc mơ hàn lâm

Trong ký ức của bao thế hệ nghệ sĩ vào những năm đầu thập niên 60 của thế kỷ trước, khu văn công Cầu Giấy, “mái nhà chung” của Đoàn Ca múa Nhân dân Trung ương và nhiều đoàn nghệ thuật thời bấy giờ vẫn đậm đặc chất thôn quê mộc mạc. Mấy dãy nhà tranh, tường đất, mái lá nằm kề bên nhau, bao quanh là những khoảng cánh đồng xanh ngắt. Những đêm mưa xuống, tiếng ếch nhái kêu ộp oạp vang rộ cả một vùng. Thật khó hình dung rằng, chính từ chốn nhà tranh, mái lá nghèo khó và bình dị ấy, một thế hệ nghệ sĩ xuất sắc của đất nước đã lớn lên, đặt những viên gạch đầu tiên cho nền nghệ thuật hàn lâm Việt Nam.

Trong số những tên tuổi tiên phong vươn mình từ gian khó ấy, Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Văn Hà tỏa sáng như một biểu tượng đẹp đẽ của tài năng, lòng kiên trì và tư duy nghệ thuật vượt thời đại.

Viên gạch đầu tiên giữa những năm tháng gian lao

Ngày 07/5/1964, Bộ Văn hóa ra quyết định thành lập Nhà hát Giao hưởng - Hợp xướng - Ca - Vũ - Kịch Việt Nam. Giữa khói lửa chiến tranh gian lao, dưới sự chỉ đạo của Vụ Văn hóa, Vụ Âm nhạc cùng sự giúp đỡ chân tình của các chuyên gia Triều Tiên, dàn nhạc giao hưởng và hợp xướng Việt Nam bắt đầu cất lên những giai điệu đầu tiên. Đó không chỉ là âm nhạc, mà còn là ngọn hải đăng định hướng thẩm mỹ, cổ vũ tinh thần lao động xây dựng Xã hội Chủ nghĩa ở miền Bắc và thôi thúc ý chí đấu tranh giải phóng miền Nam.

Từ các tác phẩm hợp xướng giàu sức sống như Ru con, Tiếng hát giữa rừng Pác Bó, Du kích sông Thao... nền kịch hát hàn lâm Việt Nam từng bước vươn mình. Cột mốc lịch sử đánh dấu sự ra đời của vở nhạc kịch Cô Sao (nhạc sĩ Đỗ Nhuận sáng tác và dàn dựng) đã mở đường cho hàng loạt tác phẩm tiếp nối sau đó: Núi rừng hãy lên tiếng, Ruồi Trâu, Bên bờ Krông Pa, Người tạc tượng, cùng các vở vũ kịch Chị Sứ, Phá lao... gây tiếng vang lớn cả trong và ngoài nước.

Tỏa sáng tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Moscow

Rời Đoàn Ca múa Nhân dân Trung ương, chàng trai trẻ Văn Hà mang theo khát vọng cháy bỏng sang Liên Xô học về đạo diễn Opera (chỉ ít năm sau khi đạo diễn Võ Bài của Đoàn Ca kịch Liên khu 5 sang học bộ môn này).

Tại Viện Hàn lâm Nghệ thuật Quốc gia Moscow, ở tuổi 30, Văn Hà đã khiến các "cây đại thụ" của nền âm nhạc Nga và bạn bè quốc tế phải ngỡ ngàng. Bằng tư duy sân khấu sắc bén, ông dàn dựng thành công trích đoạn của nhiều tác phẩm kinh điển thế giới: Carmen (Pháp), Chiến tranh và Hòa bình (Nga), Porgy and Bess (Mỹ), Ruồi trâu (Nga)...

Đỉnh cao ghi dấu ấn của ông diễn ra vào ngày mùa đông 27/12/1965. Ban Giám đốc Nhạc viện đã trao trọn niềm tin khi mời chàng đạo diễn trẻ người Việt dàn dựng trọn vẹn vở Opera kinh điển Pagliacci của nhà soạn nhạc Ý R. Leoncavallo. Đêm diễn khép lại trong vỡ òa cảm xúc. Lần đầu tiên trên sân khấu ấy, một đạo diễn da vàng, trẻ tuổi đến từ Việt Nam đã chinh phục hoàn toàn công chúng và hội đồng nghệ thuật nước bạn.

Tấm bằng khen chính thức của Nhạc viện trân trọng ghi nhận:

“Với vở diễn mà đồng chí Văn Hà đã dàn dựng trong luận án tốt nghiệp, đã thể hiện là một đạo diễn nhạc kịch tài năng, một sự sáng tạo xuất sắc, một vở diễn tràn đầy xúc cảm, để lại nhiều ấn tượng mạnh mẽ.” 

Nữ diễn viên Nikunova (người đảm nhận vai Nedda) đã xúc động viết trong sổ lưu bút:

“Tôi biết ơn bạn, Văn Hà ạ. Bạn đã đem đến cho tôi niềm xúc cảm đầu tiên trong cuộc đời sáng tạo nghệ thuật của tôi.”

Kiến tạo nền móng Opera mang bản sắc Việt

Trở về nước trên cương vị Tổng đạo diễn - Phó Giám đốc Nhà hát Giao hưởng - Hợp xướng - Nhạc vũ kịch Việt Nam, NSND Văn Hà dành trọn tâm huyết dựng xây nền móng cho Opera và Opérette tại quê nhà.

Trực tiếp dàn dựng hơn 40 tác phẩm kinh điển thế giới và Việt Nam (như Ruồi trâu, Madame Butterfly, Cô Sao, Người tạc tượng, Bông Sen, Bên bờ Krông Pa, Mùa xuân lên nương mùa xuân lên đường...), ông luôn trăn trở một ước vọng: Đưa Opera đến gần hơn với công chúng Việt, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Nhạc sĩ Đỗ Nhuận và Văn Hà tặng hoa cho khán giả trong chương trình trình diễn opera "Người tạc tượng". Ảnh NVCC

Trong cuốn hồi ký của mình, vị đạo diễn tiên phong ấy gửi gắm một giấc mơ đau đáu:

“Nên chăng, nền nhạc kịch Việt Nam có thể tự điều chỉnh theo xu hướng phù hợp với tâm sinh lý và thẩm mỹ của quần chúng hôm nay? Tiếp thu cấu trúc khoa học của âm nhạc cổ điển bác học, rồi thổi vào đó cái hồn của những giai điệu dân tộc, thậm chí dung nạp cả nhịp điệu của Pop, Rock, Jazz... Để nhạc kịch vừa mang hơi thở thời đại, vừa đắm đuối mê say như các tích truyện Tuồng, Chèo, Cải lương mà cha ông ta từng gầy dựng.”

Sự cống hiến trọn đời ấy đã được tôn vinh trọn vẹn trong đánh giá của Hội đồng xét duyệt khi trao tặng Huân chương Lao động cho ông:

“Nghệ sĩ Văn Hà là đạo diễn nhạc kịch đầu tiên và cũng là duy nhất đã có nhiều công lao đóng góp cho sự nghiệp âm nhạc bác học VN. Là người đặt nền móng cho nền nhạc kịch và kịch hát VN. Cho tới ngày hôm nay, qua suốt 56 năm vẫn bền bỉ hoạt động trong nhiều lĩnh vực: đạo diễn, tác giả, đào tạo cho nhiều thế hệ trong cả nước.” 

Món nợ ân tình và những ký ức không bao giờ phai

Đối với cá nhân tôi, NSND Văn Hà không chỉ là một đạo diễn tài ba của nền nghệ thuật nước nhà, mà còn là một người chú, người thầy mang niềm biết ơn vô hạn.

Những năm tháng ở Đoàn Ca múa Trung ương, mẹ tôi, ca sĩ Tân Nhân – luôn coi chú Văn Hà như một người em ruột thịt. Trong mắt bà, chú là một người nghệ sĩ vô cùng tinh tế, hào hoa, luôn dành cho người chị đồng nghiệp những lời động viên chân thành nhất trên con đường nghệ thuật chông gai. Hai chị em từng chung một đội hình, cùng mang tiếng hát và vai diễn đi phục vụ nhân dân, chiến sĩ trên khắp mọi miền đất nước.

Mối duyên ấy còn nối dài đến tận thế hệ của tôi. Năm tôi tròn 20 tuổi, khi còn là một người chiến sĩ dạn dày khói lửa ở chiến trường Cánh đồng Chum (Lào), tôi đã viết kịch bản âm nhạc Mùa xuân tìm gặp người yêu. Kịch bản ấy được nhạc sĩ Nguyễn Tài Tuệ phổ thành nhạc kịch, và chính đạo diễn Văn Hà là người đã tận tụy dàn dựng trên sân khấu Đoàn Ca nhạc Dân tộc Trung ương. Đó là chiếc cầu nối đầu tiên đưa một người lính trẻ như tôi chạm tay vào giấc mơ sáng tạo nghệ thuật.

Nhớ lại cách đây ít năm, khi tôi cùng nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân hoàn thành xong vở opera Vầng trăng Him Lam, câu đầu tiên hai anh em nói với nhau đầy tiếc nuối là: "Giá mà có đạo diễn Văn Hà dàn dựng thì tuyệt vời biết mấy!". Nhưng rồi Đỗ Hồng Quân thở dài một tiếng thật dễ thương: "Tiếc là năm nay chú đã 92 tuổi rồi. Nếu chú trẻ hơn vài tuổi, chắc chắn chú dàn dựng vở này sẽ là số một!". Sự tiếc nuối ấy sâu sắc và xúc động biết bao, bởi ai cũng nhớ rằng, chính NSND Văn Hà là người đã dàn dựng vở Opera Cô Sao đi vào lịch sử của chính thân phụ nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân , cố nhạc sĩ Đỗ Nhuận.

Mạch nguồn nối dài: Bản lĩnh chuyên môn và tư duy quản lý hiện đại

Giấc mơ về một nền nghệ thuật hàn lâm Việt Nam vừa hiện đại, vừa đượm tình dân tộc của NSND Văn Hà không dừng lại ở thế hệ của ông. Nhịp cầu nghệ thuật ấy tiếp tục được nối dài một cách tự hào qua người con trai của ông: Nhạc trưởng, Chỉ huy Lê Ha My.

Được đào tạo bài bản từ gốc rễ, năm 1999, Lê Ha My tốt nghiệp Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam) chuyên ngành Piano. Cuối năm 2000, anh sang tu nghiệp tại Nhạc viện mang tên P. I. Tchaikovsky (Nga), chuyển sang chuyên ngành Chỉ huy và xuất sắc nhận tấm bằng đỏ danh giá. Tại Việt Nam, anh là trường hợp hiếm hoi sở hữu nền tảng 15 năm đào tạo Piano chuyên nghiệp trước khi đứng trên bục chỉ huy. Tài năng của anh sớm khẳng định khi từng chỉ huy các dàn nhạc danh tiếng như Dàn nhạc Nhạc viện Glinka (Magnitogorsk) hay Dàn nhạc Nhạc viện Quốc gia Moskva.

Năm 2010, trở về nước, anh đầu quân cho Dàn nhạc Nhà hát Đài Tiếng nói Việt Nam, sau đó đảm trách vai trò Phó Giám đốc Nhà hát Lớn TP.HCM từ năm 2016. Hiện nay, trên cương vị Giám đốc kiêm Nhạc trưởng của Nhà hát Giao hưởng - Nhạc - Vũ kịch TP.HCM (HBSO), Lê Ha My thể hiện tư duy quản lý hiện đại cùng bản lĩnh chuyên môn vững vàng.

Anh đã trực tiếp chỉ huy và dàn dựng nhiều chương trình nghệ thuật giao hưởng, opera và hợp xướng mang tầm vóc quốc tế (trình diễn các kiệt tác của Beethoven, Mozart, Tchaikovsky, Brahms...). Dưới sự dẫn dắt của anh, HBSO không chỉ đưa tinh hoa âm nhạc hàn lâm thế giới đến gần khán giả, mà còn tôn vinh các tác phẩm khí nhạc tiêu biểu của Việt Nam.

*

Từ mái nhà tranh nghèo khó ở khu văn công Cầu Giấy những năm 60 của thế kỷ trước cho đến những sân khấu nguy nga của Học viện Âm nhạc Moscow hay Nhà hát Lớn, hành trình nghệ thuật của NSND Văn Hà là một thiên trường ca đẹp đẽ về bản lĩnh, khát vọng và tình yêu quê hương cháy bỏng. Ông không chỉ là người mở đường, người kiến tạo nên những viên gạch nền móng đầu tiên cho nền nhạc kịch bác học Việt Nam, mà còn là một tấm lòng nhân hậu, hào hoa - người đã chắp cánh cho bao thế hệ nghệ sĩ, từ người chị đồng nghiệp thân thiết cho đến những người lính trẻ vừa bước ra từ chiến trường khói lửa Cánh đồng Chum.