Sáng tác âm nhạc với chủ đề lực lượng vũ trang nhân dân

Từ sự nhất quán tinh thần dẫn dắt, định hướng niềm tin tuyệt đối vào con đường mà Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lựa chọn, xây dựng

Chiến tranh để lại biết bao đau thương, mất mát cho đồng bào, chiến sĩ cũng như nhân dân ta, dân tộc ta. Nhưng cũng từ chiến tranh, biết bao di sản quý báu được kiến tạo, định hình và phát triển qua bao thăng trầm của lịch sử trong đó có di sản vô giá về nguồn nhân lực âm nhạc. Từ chiến tranh, tình yêu quê hương, niềm tin tưởng tuyệt đối vào sự lãnh đạo của Đảng, cùng sự đoàn kết một lòng giữa Đảng và Nhân dân; sự nối tiếp truyền thống yêu nước, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc được hun đúc, thể hiện sâu sắc trong âm nhạc Việt Nam, đặc biệt hòa quyện và gắn kết trong các tác phẩm âm nhạc về chủ đề lực lượng vũ trang nhân dân.

Niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, của Bác Hồ cũng như sự gắn kết giữa Đảng, lực lượng vũ trang với nhân dân không ngừng được nuôi dưỡng, bồi đắp trở thành kim chỉ nam cho mọi hành động của các tầng lớp nhân dân, trong đó có văn nghệ sĩ. Đây được xem là hạt nhân quan trọng trong sáng tạo nghệ thuật về chủ đề lực lượng vũ trang nhân dân bởi đây là lực lượng nòng cốt, là cánh tay phải của Đảng, của Nhân dân. Những ca khúc viết về lực lượng vũ trang nhân dân trong đó chủ đề xuyên suốt là tôn vinh tinh thần kiên định của các chiến sĩ cách mạng với Đảng với Tổ quốc đồng thời thể hiện sự căm thù trước những tội ác của giặc trước cảnh nước nhà bị thực dân, đế quốc giày xéo. Những chủ đề, nội dung này được thể hiện rất rõ ngay từ những sáng tác của các Nhạc sĩ đầu đàn thời đầu Cách mạng, như: Đỗ Nhuận với Du kích ca (1944), Nhớ chiến khu, Đường trường vô Nam (1945), Tiếng súng Nam bộ, Bé yêu Bác Hồ, Ngày quốc hội (1946),…; Văn Chung với Hò dân cày, Đợi anh về, Quân Trung du, Ăn no đánh thắng được viết và phổ biến những năm 1950; “bài hát (của Ông - NĐL) đã trở thành khẩu hiệu chiến đấu của một đại đội trong chiến dịch biên giới 1950”. Có thể nói, trong hầu hết các ca khúc viết ở thời kỳ chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ thể hiện rất rõ tinh thần gắn kết giữa Đảng, các chiến sĩ cách mạng và nhân dân cũng như khẳng định vai trò tiên phong trong công tác lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Các nhạc sĩ tiêu biểu thời kỳ này gồm Văn Chung (1914 - 1984), Đỗ Nhuận (1922 - 1991), Tô Vũ (1923 - 2014), Phan Huỳnh Điểu (1924 - 2015), Lê Yên (1917 - 1998), Vũ Trọng Hối (1926 - 1985), v.v…

Có thể khẳng định, chủ nghĩa yêu nước, ý chí quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh được nuôi dưỡng và phát triển, trở thành thông điệp thống nhất trong các ca khúc cũng như các sáng tác âm nhạc về chủ đề lực lượng vũ trang, cách mạng của dân tộc. Đồng thời, tinh thần đoàn kết trong Đảng, trong dân được thắt chặt, nhân lên, tạo tiền đề vững chắc để cách mạng nước nhà đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác.

Ảnh minh họa

Đến chuyển tải thông điệp giáo dục truyền thống đạo đức dân tộc, phát huy truyền thống, bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc

Cùng với đó, bản sắc dân tộc được đề cao, tiếp nối, như một nguyên tắc sáng tạo nghệ thuật truyền về chủ đề cách mạng, về lực lượng vũ trang nhân dân. Ngay từ buổi đầu cách mạng, nhạc sĩ Văn Cao - một trong những cánh chim đầu đàn của nền âm nhạc Việt Nam hiện đại, khi đề cập đến quan điểm của Nhạc sĩ Nguyễn Hữu Ba, đồng thời cũng là một trong những cây đại thụ thời kỳ đầu của nền âm nhạc mới nước nhà - cho rằng, trong sáng tạo nghệ thuật mới: “Dùng ký âm pháp phương Tây mà ghi nhạc Việt Nam là không hoàn toàn đúng. Vì cách chia cung âm theo hệ thống khác nhau”.

Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát cũng nhấn mạnh: “Cho nên kế thừa truyền thống (nhạc khí gõ - NĐL), ta không thể bỏ tiếng gõ, mà phải xuất phát từ đó mà phát huy nó lên. Bỏ nó đi, ta sẽ mất rất nhiều, mất từ căn bản của một hệ thống độc lập. Ví dụ: tả đồng ruộng mà dùng tiếng sáo thì tốt quá, tiếng sáo gợi lên một cái gì đó mênh mông, nhưng bỏ tiếng trống đế đi ta sẽ mất tất cả cái xao xuyến vui mừng của ngày mùa mà khó có cái gì đơn giản như trống đế có thể nói lên được”. Chính vì thế, khi đưa ra quan điểm bảo tồn âm nhạc truyền thống, cụ thể qua thể loại dân ca Hò, Nguyễn Xuân Khoát đã khẳng định thêm: “Nói chung khi gây dựng lại truyền thống Hò hát trong sinh hoạt quần chúng, chúng ta phải đề cao không ngừng bằng mọi cách, cũng như trong việc khai thác phát triển cần nhất phải nhìn rõ nhược điểm vật liệu khai thác đối chiếu với nội dung đề tài mà bổ khuyết một cách thật khoa học”. 

Sau này, nhạc sĩ Nguyễn Đình Tấn cũng nhấn mạnh phát huy truyền thống nhưng có phát triển, chọn lọc tinh hoa cho phù hợp với xã hội đương đại. Trong phát huy vốn cổ truyền âm nhạc dân tộc, Nhạc sĩ nhấn mạnh: “Ta tôn trọng yêu quý vốn cổ nhưng ta không “tòng cổ” một cách thiếu phê bình, việc nâng cao (cụ thể là sửa chữa nhạc và lời một số bài cho thích hợp) là một việc rất tôn trọng yêu quý vốn cổ, vì có như vậy mới làm giàu thêm kho tàng dân ca của dân tộc”. Và quan trọng hơn là luận điểm cho rằng khi bảo tồn và phát huy dân ca nói riêng, âm nhạc cổ truyền nói chung, có một nguyên tắc bắt buộc của người trực tiếp làm công tác này là: “Chỉ có ý thức yêu, tôn trọng dân ca (vốn cổ) mới làm được việc nâng cao dân ca, ta không sợ phát triển dân ca thành “dân ca Âu phương” được”.

Giáo sư Trần Văn Khê cũng là người có nhiều hoạt động cụ thể trong công tác bảo tồn, phát huy và quảng bá vốn âm nhạc truyền thống dân tộc ở cả trong và ngoài nước. Ông cũng đưa ra luận điểm rất đáng chú ý rằng: “Khai thác vốn cổ không chỉ trở về với khuân mẫu cũ, chỉ đem làm sống lại những lối nhạc, có thể hạp với tâm hồn người Việt thời xưa mà rất xa lạ với người Việt thời nay. Khai thác vốn cổ để cho vốn ấy chẳng những trường tồn mà còn phát triển”. Và quan trọng, “muốn phát triển một lối nhạc cổ truyền, trước hết phải thấu đáo những đặc điểm và bí quyết của truyền thống đó. Muốn thấu đáo một truyền thống, phải học hỏi, sưu tầm. Nếu không thì việc nhập cảng những nhạc thuật nước ngoài có thể làm cho một truyền thống chết ngột”. 

Có thể nói, chủ đề về đề tài lực lượng vũ trang không chỉ phản ánh sâu sắc tinh thần kêu gọi xuống đường, tham gia chiến trường bảo vệ Tổ quốc; mà còn là tinh thần gắn kết giữa Đảng và Nhân dân. Những ca khúc về chủ đề này khắc họa tình yêu gia đình, nỗi nhớ vợ con, quê hương của các chiến sĩ lực lượng vũ trang,… đồng thời nhất quán, rõ nét tinh thần dẫn dắt, định hướng niềm tin tuyệt đối vào con đường mà Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lựa chọn, xây dựng. Những giá trị ấy không chỉ là nguồn cổ vũ tinh thần trong chiến tranh trở thành di sản quý báu, góp phần hun đúc bản lĩnh và ý chí của dân tộc. Chính vì thế, chủ đề về lực lược vũ trang phải được hiểu là sự xuyên suốt, gắn kết chặt chẽ giữa Đảng và Nhân dân, giữa tình yêu nước và tình yêu con người, giữa truyền thống văn hóa dân tộc với những yếu tố văn hóa tiến bộ của nhân loại trong sáng tạo, thực hành và trao truyền tinh thần này trong âm nhạc Việt Nam.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, nền âm nhạc mới Việt Nam đã để lại nhiều thành tựu to lớn; nguồn lực về nhạc sĩ tài năng, đức độ với kho tàng tác phẩm vô giá để lại cho hậu thế là tài sản vô giá mà thế hệ người làm âm nhạc hôm nay cần đánh giá, học tập và kế thừa noi theo. Trong đó, chủ đề về lực lượng vũ trang nhân dân được xác định là một trong những di sản quan trọng bởi ở đó không chỉ là nơi ươm trồng tình yêu Tổ quốc, chủ nghĩa yêu nước mà cụ thể ở đó còn thể hiện tình yêu vào đường lối của Đảng, sự gắn kết chặt chẽ giữa người lính Cụ Hồ với tình yêu quê hương, đất nước; bản sắc văn hóa truyền thống được đề cao, phát huy. Vì thế, đây phải là một hướng đi, là một chủ đề cần tiếp tục đẩy mạnh, trao truyền và phát huy trong đào tạo, sáng tác và thực hành âm nhạc Việt Nam đương đại và mai sau. Cùng với đó, âm nhạc truyền thống Việt Nam cần được khai thác, phát triển trong những sáng tác đương đại bởi “Kho tàng âm nhạc dân gian thì như một khu rừng xanh tốt lâu đời. Chúng ta yêu mến và giữ gìn nó, người làm vườn ngày nay phải biết chọn giống, chọn hoa cho thích hợp, chứ không thể bê từng mảng lớn đắp lại”. Đây cũng chính là thông điệp quan trọng về phương pháp sáng tạo âm nhạc đương đại mà các nhạc sĩ gạo cội trưởng thành trong cách mạng đã chuyển đến cho thế hệ những người làm âm nhạc hôm nay.

Nguyễn Đình Lâm - Nguyễn Trường Sơn

Nhạc, nghe bằng văn xuôi

Thơ, với những đặc điểm hình thức phổ biến của nó - như "vần" và "nhịp điệu" - mang sức mạnh khiến cho "nhạc...