Tiễn biệt Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng – Người dành trọn đời lưu giữ hồn Hà Nội

NSNA Quang Phùng - Ảnh: Việt Văn

Sinh năm 1932 tại Hà Nội, NSNA Quang Phùng đã dành phần lớn cuộc đời để quan sát, ghi lại và lưu giữ những đổi thay của Thủ đô qua từng thời kỳ. Với ông, nhiếp ảnh không đơn thuần là nghệ thuật mà trước hết là công việc lưu giữ tư liệu, lưu giữ ký ức và những câu chuyện về con người.

Những năm đầu thập niên 1950, Quang Phùng tham gia các hoạt động của học sinh, sinh viên cứu quốc. Với khả năng ngoại ngữ, chụp ảnh và đánh máy, ông có thời gian làm việc, hỗ trợ Ủy ban Quốc tế về Giám sát và Kiểm soát tại Việt Nam. Đây cũng là cơ duyên để ông ghi lại nhiều hình ảnh quý giá trong những ngày lịch sử của Thủ đô.

Đặc biệt, ngày 10/10/1954, khi quân ta tiến về tiếp quản Hà Nội, Quang Phùng là một trong số ít người Việt Nam có mặt và ghi lại những hình ảnh chân thực về thời khắc lịch sử ấy. Những bức ảnh về đoàn quân chiến thắng tiến vào Thủ đô, về phố phường và cuộc sống của người Hà Nội sau ngày giải phóng, đến nay vẫn là những tư liệu có giá trị.

Trong những năm tháng tiếp theo, ông tiếp tục ghi lại nhiều sự kiện và khoảnh khắc đáng nhớ của Hà Nội. Trong đó có những hình ảnh về cuộc chiến tranh chống Mỹ, chuyến thăm Hà Nội của nữ diễn viên điện ảnh Mỹ Jane Fonda năm 1972 và đặc biệt là những ngày tháng 12/1972, khi quân dân Thủ đô làm nên chiến thắng “Điện Biên Phủ trên không”.

Năm 1970, ông về công tác tại Bộ Ngoại giao, phát huy vốn ngoại ngữ, kiến thức văn hóa và nhiếp ảnh để phục vụ công tác đối ngoại. Trước đó, ông từng làm việc tại Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam, tham gia giảng dạy về phong tục, tập quán và lịch sử Việt Nam cho Đại sứ Nhật Bản. Ông cũng có nhiều đóng góp trong lĩnh vực dịch thuật, trong đó có bản dịch tác phẩm Con đường sấm sét.

Cả đời đi tìm “hồn cốt” Hà NộiNhững đứa trẻ sáng mùa thu (chụp 6h ngày 10-10-1954). Ảnh: Quang Phùng

Nhiếp ảnh đối với Quang Phùng là một hành trình không ngừng nghỉ. Từ máy phim đến máy số, rồi chiếc Leica nhỏ gọn trong những năm cuối đời, phương tiện có thể thay đổi nhưng tình yêu với Hà Nội và quan niệm về nhiếp ảnh của ông gần như không đổi.

Ông từng quan niệm, cốt lõi của nhiếp ảnh là tính tư liệu, đặc biệt với những câu chuyện về Hà Nội. Bởi vậy, trong hàng vạn bức ảnh ông để lại, người xem có thể bắt gặp một Hà Nội vừa gần gũi, đời thường, vừa mang dấu ấn của những biến chuyển lịch sử.

Ảnh: Quang Phùng

Hồ Hoàn Kiếm là một trong những đề tài ông dành nhiều tình cảm nhất. Những hàng cây, mặt hồ, những gánh hàng rong, trẻ em, người lao động và từng góc phố qua các mùa đã trở thành những nhân vật quen thuộc trong sáng tác của ông.

Năm 2011, ông giới thiệu sách ảnh Dạo quanh Hồ Gươm, tuyển chọn gần 100 tác phẩm từ hàng nghìn bức ảnh về Hồ Gươm và Hà Nội. Những bức ảnh không chỉ ghi lại cảnh vật mà còn chứa đựng ký ức, tình yêu và những suy tư của người nghệ sĩ trước sự đổi thay của Thủ đô. Cuốn sách đã được trao Giải thưởng Lớn – Vì tình yêu Hà Nội tại Giải thưởng Bùi Xuân Phái năm 2013.

Trong hành trình sáng tác, Quang Phùng không chỉ tìm kiếm vẻ đẹp. Ông còn dùng máy ảnh để phản ánh những vấn đề xã hội. Các tác phẩm về phòng, chống ma túy từng tạo được hiệu ứng xã hội đáng kể. Những hình ảnh về ô nhiễm Hồ Gươm hay cuộc sống của những người bán hàng rong cũng cho thấy một góc nhìn nhiếp ảnh giàu tính nhân văn nhưng không né tránh hiện thực.

Ảnh: Quang Phùng

Điều làm nên dấu ấn Quang Phùng không chỉ nằm ở những sự kiện lớn mà còn ở khả năng phát hiện vẻ đẹp trong những điều bình dị. Ông lặng lẽ đi qua các con phố, quan sát con người và cuộc sống, rồi lưu lại những khoảnh khắc mà nếu không có chiếc máy ảnh, có thể sẽ biến mất theo thời gian.

Với ông, một bức ảnh phải hội đủ “Chân – Thiện – Mỹ”. Cái “chân” là sự trung thực với hiện thực; cái “thiện” nằm trong tình cảm của người cầm máy đối với con người và cuộc sống; còn cái “mỹ” là vẻ đẹp được phát hiện và lưu giữ trong từng khoảnh khắc.

Ở tuổi cao, ông vẫn giữ niềm say mê đặc biệt với Hà Nội. Ông từng nói sẽ tiếp tục chụp ảnh cho đến khi không còn có thể bước ra khỏi nhà, không còn nhìn thấy cảnh vật và không còn nghe tiếng reo vui của lá, hoa, cây cỏ mỗi mùa.

Giờ đây, người nghệ sĩ ấy đã đi xa. Nhưng Hà Nội mà ông yêu, những con phố, hàng cây, mặt hồ, những gương mặt bình dị và những khoảnh khắc lịch sử mà ông dành cả đời ghi lại vẫn còn đó trong hàng vạn khuôn hình.

Một đời người, một kho tư liệu về Hà Nội

Gần một thế kỷ sống cùng Hà Nội và hơn nửa thế kỷ gắn bó với nhiếp ảnh, NSNA Quang Phùng đã để lại một di sản hình ảnh có giá trị đối với nhiếp ảnh Việt Nam. Những tác phẩm của ông là chứng nhân cho một Hà Nội trải qua chiến tranh, hòa bình, đổi thay và phát triển; đồng thời phản chiếu tình yêu sâu sắc của một người nghệ sĩ đối với nơi mình sinh ra và gắn bó.

Bức ảnh “Những đứa trẻ bên hồ Gươm”, chụp sáng 10-10-1954. Ảnh: Quang Phùng

Với những đóng góp của mình, Nghệ sĩ Quang Phùng đã vinh dự được nhận giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội (năm 2013). Ông còn được trao Huy chương Vì sự nghiệp An ninh Tổ quốc - Bộ Công an, Huy chương Vì sự nghiệp Ngoại giao Việt Nam - Bộ Ngoại giao, Huy chương Vì sự nghiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam - Ủy ban toàn quốc Liên hiệp Các hội văn học nghệ thuật Việt Nam, Huy chương Vì sự phát triển của Nhiếp ảnh Việt Nam - Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam...

Đặc biệt, ngay trong dịp kỷ niệm 68 năm ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954-10/10/2022), Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng cũng vinh dự được trao tặng danh hiệu Công dân ưu tú Thủ đô năm 2022.

10/10 năm 2022, NSNA Quang Phùng đã vinh dự đón nhận danh hiệu “Công dân Thủ đô ưu tú” do UBND TP Hà Nội trao tặng.

NSNA Quang Phùng ra đi ở tuổi 95, khép lại một hành trình dài nhưng những gì ông để lại vẫn tiếp tục sống trong ký ức của Hà Nội. Mỗi khuôn hình là một lát cắt của thời gian, mỗi con người, góc phố và hàng cây trong ảnh ông đều góp phần kể lại câu chuyện về một thành phố đã đi qua nhiều biến thiên.

Xin tiễn biệt NSNA Quang Phùng – người đã dành cả cuộc đời để nhìn, yêu và lưu giữ Hà Nội bằng ánh sáng của nhiếp ảnh.

Lễ viếng NSNA Quang Phùng vào hồi:

11 Giờ Ngày 23 tháng 8 Năm 2026

Tại: Nhà tang lễ Bệnh viện Hữu Nghị

Số 1B, phố Trần Khánh Dư, P. Hai Bà Trưng, HN

Lễ truy điệu và đưa tang vào hồi: 12 giờ 30 Ngày 23 tháng 8 năm 2026

Một số tác phẩm của NSNA Quang Phùng:

Ảnh: NSNA Quang PhùngẢnh: NSNA Quang PhùngẢnh: NSNA Quang PhùngẢnh: NSNA Quang PhùngẢnh: NSNA Quang Phùng