Những giai thoại một thời ở đoàn kịch nói Bình Trị Thiên

Sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, từ 40 cán bộ diễn viên được tuyển chọn ở Đoàn Kịch nói Quảng Bình, Văn công Vĩnh Linh, Văn công khu ủy Trị Thiên và một số thanh niên có năng khiếu ở thành phố Huế, Đoàn Kịch nói Bình Trị Thiên được hình thành từ ngày hợp nhất tỉnh, năm 1976. 

Tính đến tháng 7 năm 1989, đoàn tồn tại được 13 năm, trải qua bốn đời trưởng đoàn. Trong suốt thời gian đó, Đoàn luôn được đánh giá là ngọn cờ đầu của sân khấu Bình Trị Thiên.

Một số các vở kịch Đoàn Kịch nói Bình Trị Thiên dàn dựng và công diễn.

Tôi về công tác lúc đoàn được thành lập tròn 3 năm. Chúng tôi theo đoàn lưu diễn khắp nơi trong suốt thời gian mùa khô nắng ráo, chỉ đến những lúc mưa gió và rét mướt thì ở nhà làm chương trình mới chuẩn bị cho năm sau. Công việc cứ quay theo quy trình đêm biểu diễn phục vụ khán giả, ban ngày nghỉ ngơi, giặt giũ phục trang, họp hành hoặc làm các công việc chuẩn bị cho địa bàn mới, tu sửa cảnh trí, phông màn, đạo cụ… Những lúc rảnh rỗi lại ngồi cùng nhau kể chuyện gia đình, làm ăn, cuộc sống rất tình cảm. Bên cạnh đó luôn có nhiều câu chuyện tiếu lâm hết sức vui vẻ, sảng khoái để quên đi nỗi nhớ nhà, nhớ cha mẹ, con cái.

Suốt 11 năm gắn bó cùng đoàn, những kỷ niệm ngày đó đã in đậm trong tôi, xin ghi lại một số chuyện vui để nhớ về thời quá khứ mà chẳng bao giờ được lặp lại.

Thời kỳ đó ở nông thôn chưa có điện, chỉ có ở phố xá, một vài vùng lân cận. Lúc đoàn diễn xong, về ngủ lại khu nhà nghỉ, mấy diễn viên nữ không biết bật công tắc đèn, sau khi được sự hướng dẫn của nhân viên bảo vệ mới tạm ổn nhưng các thiết bị ở ổ điện thì chẳng được an toàn. Một diễn viên nữ không may bị điện giật nhẹ, thụt tay không kịp, mấy người kia thấy chuyện lạ cũng muốn xem điện giật thế nào, rồi cứ thế lần lượt đưa tay vào ổ cắm để… thử.

Một hôm biểu diễn ở nông thôn, sân khấu chỉ là nền đất được đắp cao khoảng 50cm, lúc đoàn đến chỉ cần dựng các cột sắt có sẵn, treo phông màn và cảnh trí để biểu diễn. Đang lúc cao trào của vở diễn, bỗng nhiên hai chú chó rượt đuổi nhau chạy băng qua sân khấu. Hết đường nói!

Cũng loại sân khấu nền đất này, lúc biểu diễn đến đoạn tên lính giặc bị bắn chết, người diễn viên nằm nửa trong nửa ngoài sau cánh gà. Số trẻ em đứng sát sân khấu nghịch ngợm đã gãi vào chân tên lính xem chết thật hay giả. Anh diễn viên bị một phen dở khóc dở cười mà chẳng biết làm sao được.

Có một lớp diễn tương tự, tên giặc phản bội bị quân ta hạ sát, lúc đưa súng ra bắn thì ngắm mãi vẫn không chịu nổ. Lý do là người làm tiếng động quên mất nên đi làm việc khác. Diễn viên cầm súng ứng biến rất nhanh: “Tội mày không đáng bắn, phải chém!”, anh chạy vào xách dao ra thì có tiếng gọi: “Có tôi làm tiếng động sẵn sàng rồi”. Vậy là anh lại chạy vào xách súng ra. Đoàng một phát, tên giặc ngã lăn ra chết.

Một số các vở kịch Đoàn Kịch nói Bình Trị Thiên dàn dựng và công diễn.

Kể về chuyện súng, đã biểu diễn trên sân khấu thì nguyên tắc không được dùng súng thật, nhưng vào năm 1986 tại Nhà Văn hoá trung tâm Bình Trị Thiên ở ngã năm đường Hùng Vương, thành phố Huế. Đoàn chuẩn bị phục vụ Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ IV với vở diễn Tiếng hát của tác giả Đào Hồng Cẩm do đạo diễn Xuân Đàm dàn dựng. Chiều hôm đó Công an thành phố đến kiểm tra sân khấu và phát hiện hai khẩu carbine đã tháo hết các bộ phận quan trọng nhưng vẫn bị thu hồi đưa về Đồn Trần Quang Khải. Tôi được đoàn cử đi xin lại để biểu diễn kịp thời trong đêm nhưng tuyệt đối không cho. Vậy là tối hôm đó phải dùng 2 gậy gỗ để thay thế. 

Cũng nhờ hai cây súng đó mà một lần đoàn về biểu diễn ở Hương Thuỷ, có số thanh niên gây rối ở cửa xé vé, lại còn đánh nhau với nhân viên của đoàn. Các anh kêu cứu, vậy là trưởng đoàn Xuân Đàm và phó đoàn xách hai súng chạy ra, số thanh niên hoảng sợ và bỏ chạy tán loạn.

Những lần về biểu diễn ở nông thôn thì chủ yếu là ngoài trời, mùa hè thường có gió Lào thổi mạnh. Ngày đó chưa có micro sans fil nên phải dùng loại treo lủng lẳng nhiều cái để diễn viên ở hướng nào cũng nói rõ được cho khán giả nghe. Lúc gió lớn thì micro lại đung đưa, chỉ huy biểu diễn ra lệnh phải bám micro thì anh diễn viên vừa thoại vừa lắc người theo gió, khán giả được trận cười thoải mái.

Một cảnh trong số các vở diễn.

Trong những vở diễn của đoàn, có nhiều kịch bản nước ngoài, chủ yếu là Liên Xô và Đức, diễn viên phải hoá trang theo nhân vật. Một hôm đoàn đang diễn vở Âm mưu và tình yêu của Sile, nhà soạn kịch người Đức do đạo diễn Xuân Đàm dàn dựng, đến đoạn Ferdinand dùng cây kiếm chống xuống sàn xong đưa lên trời thề nguyền, kiếm được làm bằng nhôm dẻo nên khi chống xuống mạnh tay quá, lúc đưa lên bị cong mà diễn viên chẳng hề biết. Khán giả cười ầm.

Cũng vở diễn nước ngoài Platon Krechec của nhà soạn kịch Nga Aleksandr Korneychuk do Xuân Đàm đạo diễn. Một vai chính diễn viên nam khuôn mặt thì giống Tây ngon lành nhưng khổ thay là mũi tẹt nên anh ta dùng loại cao dẻo để đắp tạo cho mũi cao như người nước ngoài, lúc diễn hăng say quá nên vung tay đụng vào làm mũi bay mất. Điều tối kỵ là không được dừng lại để sửa mũi, vậy là khán giả được một trận cười thỏa thuê.

Trong tác phẩm này còn có vai diễn bé gái Mai-a mặc váy đầm, tóc tết rít có kết nơ, mang giày và tất trắng. Hôm đó diễn viên nữ trẻ này bị ốm, đạo diễn cho thay bằng bé trai đổi tên là Phê-đô, tất nhiên phải chọn người có vóc dáng nhỏ, mặc quần soóc và mang giày trắng nhưng lại không có tất dài. Buổi diễn rất thành công mà chẳng khán giả nào nhận biết được ý đồ thay vai, chỉ có những em bé ngồi gần sân khấu quan sát kỹ nên đã nói rất to: Thằng cu này lông chân nhiều quá, chân lại không múp mà còn đen nữa, chắc là người lớn.

Lại việc thay vai bất đắc dĩ. Một lần đoàn biểu diễn tại thị xã Đông Hà năm 1980, chiều hôm đó lâu ngày gặp được bạn bè vui vẻ nên đã quá chén, diễn viên thủ vai chính trong vở Làng bên của tác giả Lê Bá Sinh đến tối không sao diễn được, cứ bò ra sân khấu xin được làm việc, vậy là trưởng đoàn Xuân Đàm phải tự thay vai để chữa cháy. Sáng hôm sau họp đoàn phê bình, nhắc nhở rút kinh nghiệm.

Năm 1982, Đoàn vinh dự được điều động ra Hà Nội biểu diễn phục vụ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ V với vở Bão tố ngoài khơi của tác giả Lê Bá Sinh do đạo diễn Xuân Đàm dàn dựng, thiết kế sân khấu khá mới mẻ,dùng 3 dây thừng cỡ lớn quấn lưới đánh cá quàng qua sân khấu, lúc kéo lên cao và lúc hạ xuống thấp để các diễn viên bám theo biểu diễn. Những lúc thực hiện trong Nhà hát hoặc Hội trường thì không có gió nên chẳng cần chằn các cánh gà, nhưng lúc diễn ngoài trời phải chằn cẩn thận để khỏi tung bay vướng diễn viên và người phục vụ. Những vật chằn này thường dùng thanh đường ray xe lửa cắt khoảng 25cm, hàn thêm quai xách là tiện lợi nhất vì có trọng lượng khá nặng. 

Một hôm đang diễn ngoài trời, lúc kéo lưới lên cao lại vướng theo vật chằn này lơ lửng trên không mà diễn viên không hề hay biết, lớp diễn cứ thản nhiên đối thoại bình thường, lúc đó trưởng đoàn và những người phục vụ xung quanh nín thở, bởi nếu không may rơi xuống sân khấu thì rất nguy. May mắn là trong khoảng 10 phút không có việc gì xảy ra, cả đoàn thở phào nhẹ nhõm.

Cũng việc hi hữu như trên, lúc đoàn diễn vở Gia đình má Bảy của tác giả Phan Tứ, sân khấu có dựng giữa sàn xuôi lên khoảng 13m2 thoai thoải như bãi cát, thợ cơ khí thiết kế khá chắc và an toàn nhưng quá trình lưu diễn và vận chuyển đã bị hư hỏng. Đêm hôm đó đang diễn thì sàn sân khấu bị tuột, chúng tôi phải cùng nhau nhanh chân đứng xếp hàng ở dưới chống đỡ khoảng 20 phút để cố gắng xong lớp diễn trên rồi tìm cách khắc phục. May mắn phát hiện kịp thời nên không xảy ra sự cố.

Một lần diễn kịch hài ở Văn Thánh (TP Huế), do tác động nhiều trên mặt sàn sân khấu, ván sàn bị xê dịch để trống một khoảng hở chừng 5cm, diễn viên đang say sưa thể hiện nên không để ý, anh ta xách ghế ra ngồi, chân ghế bị thụt xuống, may mà chưa ngã. Anh biến tấu rất nhanh: Quát tháo gia chủ phải lo sửa sang, nâng cấp nhà cửa đàng hoàng để lần sau đón khách được chu đáo.

Trong thời gian biểu diễn, không phải lúc nào cũng thông suốt về đối thoại của diễn viên, có những lúc quên lời hoặc líu giọng, những lúc đó phải nhanh nhạy tìm câu từ hợp lý để thay thế, không để ngắt quãng làm ảnh hưởng đến các vai khác. Trường hợp này dễ gây cười cho bạn diễn, nhiều lúc không kiềm chế được tiếng cười của mình. Vậy là bạn diễn phải tìm cách đánh mạnh hoặc véo đau để được trở lại trạng thái bình thường, đó là cách xử lý nhanh của những diễn viên dày dạn kinh nghiệm trong quá trình làm nghề.

Một cảnh trong số các vở diễn.

Một hôm đoàn đang dừng chân ở thị xã Đồng Hới để chuẩn bị đi ra Nghệ Tĩnh công tác. Cả đoàn vào quán chè đậu đen bên đường cùng thưởng thức, vừa ăn vừa kể chuyện cười hấp dẫn. Đột nhiên trưởng đoàn Xuân Đàm bị sặc mạnh, hạt đậu lọt vào hốc mũi sâu quá, không biết làm sao để lấy ra, do thời gian khá lâu mà không ai hay biết, đến lúc ông ngã lăn ra ngáp mới hết hồn. May mắn thoát chết nhờ một diễn viên đã nhanh chóng dùng miệng hút hạt đậu ra khỏi, cả đoàn thót tim.

Lại chuyện trưởng đoàn Xuân Đàm. Năm 1982 sau khi biểu diễn phục vụ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ V từ Hà Nội về, đoàn lưu diễn trên địa bàn tỉnh Nghệ Tĩnh, ở các nông trường sau đêm diễn thường vắng vẻ, lại chẳng có quán xá mở cửa nên số diễn viên nam luôn soạn bài “xì lác” ra đánh cho đỡ buồn. Trưởng đoàn không muốn mất sức của anh em, đồng thời tránh chuyện sát phạt lẫn nhau gây tiếng xấu trong quần chúng. Sau nhiều lần được nhắc nhở mà vẫn không hiệu quả, trưởng đoàn phải truy tìm để bắt quả tang, anh em lại chọn nơi kín đáo để hoạt động. Nhờ có tình báo nội bộ nên khó mà thoát khỏi. Khi ông đến nơi thì cả hội chạy tán loạn, người leo lên đu bám kèo cột trần nhà, kẻ nấp kín dưới bục bệ, số khác giả vờ đang nằm ngủ, chỉ có bộ bài và số tiền lẻ vứt lung tung. Đó là kỷ niệm khó quên của một thời trai trẻ.

Hôm sau xe car của đoàn đi cổ động thông báo cho đêm diễn kế tiếp mà vô ý quên lấy đôi gióng sắt xếp trên mui xe, khi qua đường có dây điện trần quá thấp nên đã quệt phải gây nên chập điện, cháy cả dãy nhà tranh tập thể, gặp lúc mùa hè gió Lào khá lớn nên ngọn lửa lan đi rất nhanh. Chúng tôi có mặt ở gần đó nhưng chỉ cứu được vài va ly của công nhân nông trường. Lúc này đang còn trong giờ làm việc nên mọi người đều không có ở nhà.

Có lần trên đường từ Nghệ Tĩnh về Huế, xe bị trở ngại nên lúc qua khỏi Đèo Ngang đúng 23 giờ đêm, lái xe rất mệt và đề nghị cho nghỉ lại dưới chân đèo. Vậy là toàn đoàn đành lấy chiếu xuống trải ra trên cỏ và ngủ say sưa ngon lành, sáng hôm sau thức dậy mới biết là đã nằm trên bãi phân trâu bò lâu ngày nên không có mùi. Làm sao quên được những ngày xưa đó.

Năm 1982, xuất quân đi Hà Nội phục vụ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ V, lúc đến km17 (Thị xã Hương Trà bây giờ) thì xe car chở cán bộ diễn viên bị cháy, do đưa bình xăng lên trần để tiếp nhiên liệu, anh em trong xe muốn thoát ra ngoài mà cứ chen chúc nhau rất khó, cuối cùng cũng leo trèo qua cửa được, tôi chạy nhanh về phía trước chụp ảnh sự kiện này đã bị trưởng đoàn mắng cho một trận vì không chịu lo cứu chữa tài sản, nhưng sau này lại khen vì đã có tư liệu làm kỷ niệm. 

Vào cuối năm 1984, đoàn được điều ra Hà Nội phục vụ lễ kỷ niệm 30 năm ngày giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/1984). Sau khi xong lễ, đoàn đã lưu diễn rất nhiều địa phương ở ngoại thành và một số tỉnh lân cận. Chuyến đi thành công tốt đẹp nhưng lúc trở về, đi qua khỏi Hà Nội 30 km (gần Ga Tía), trời mưa phùn và đường trơn, xe car chở người, kéo theo máy phát điện 35KW đi trước, xe tải kéo theo rơ moóc chở hàng hoá và trang thiết bị đi sau, bất ngờ xe tải đâm mạnh vào máy phát điện, bẹp dúm rồi tự lật nhào lên đường tàu nằm bên đường bộ, xăng dầu chở theo trên xe chảy ra lênh láng. Rất may là lúc đó người dân địa phương nắm rõ thời gian của tàu sắp đến nên đã nhờ xe khác chạy nhanh về phía trước báo hiệu cho đoàn tàu kịp thời dừng lại, phải mất gần 4 giờ đồng hồ để tìm thuê xe cẩu kéo lên, rất may là ngành đường sắt không phạt vì đã làm chậm tiến độ của nhiều chuyến tàu. 

Đêm hôm đó, cả đoàn phải ngủ lại bên vệ đường của một thị trấn cách Hà Nội khoảng 60km, may mà trời không mưa. Chuyến đi đáng nhớ!

Đầu năm 1985, đoàn đi dự Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc tại thành phố Quy Nhơn, tỉnh Nghĩa Bình. Khi qua đèo Phú Gia ở huyện Phú Lộc thì xe tải kéo theo rơ moóc bị lật nhào, tất cả đồ đạc và trang thiết bị hư hỏng toàn bộ, lúc đó xe car chở người đi trước dừng đợi tại thị trấn Lăng Cô. Thời kỳ này chưa có điện thoại di động nên phải chờ nhau để đi cùng lúc, bỗng nhiên có xe khách dừng lại và báo rằng xe đoàn bị tai nạn ở phía sau. Vậy là phải quay lui rồi cả đoàn hết sức buồn bã, chán nản, phó đoàn ngồi khóc nhưng trưởng đoàn rất bình tĩnh. Quyết định thuê xe khác chở đồ đạc vào và sửa chữa ngay tại nơi hội diễn, riêng đèn lúp chiếu sáng sân khấu loại 1.000KW là xin hỗ trợ từ các đoàn bạn, mỗi đơn vị một cái. Cuối cùng chuyến đi cũng thành công mỹ mãn.

Mãi cho đến sau này khi đã tách thành 3 tỉnh, Đoàn Nghệ thuật tổng hợp Quảng Trị đi hội diễn ở Hà Nội, lúc quay về bằng xe U-oát chở 7 cán bộ diễn viên cũng bị lật nhào ở Thanh Hoá. Trời đất vẫn chưa tha cho “nghiệp Hội diễn” ngày nào.

Có một điều hết sức tâm linh mà không sao giải thích nổi, những lần đoàn đến biểu diễn ở xã Hải Trường, Hải Lăng, Quảng Trị hoặc ở Thuỷ Phù, Hương Phú, Thừa Thiên và một số nơi khác. Cán bộ và nhân dân địa phương đã rút kinh nghiệm của nhiều đoàn trước đó hoặc các đơn vị chiếu phim, luôn nhắc nhở phải hương khói trước lúc phục vụ mới yên ổn, nếu không thực hiện sẽ bị mưa gió hoặc máy móc trở ngại. Quả thật như vậy, chuyện khó tin nhưng lại có thật.

Đã gần 37 năm qua vắng bóng tên tuổi của một số đoàn Nghệ thuật ở Huế, trong đó có Đoàn ca múa nhạc, Đoàn kịch nói Bình Trị Thiên và Đoàn cải lương Sông Hương. Hai đoàn còn lại đã thay tên đổi chủ. Anh chị em của đoàn bây giờ người còn người mất, họ đã già đi theo năm tháng, bởi thời gian cứ trôi qua mà không bao giờ trở lại.

Năm 1999, nhân kỷ niệm 10 năm xa đoàn, anh chị em tổ chức gặp mặt lần thứ nhất tại Đông Hà, lúc đó vẫn còn nguyên vẹn đội ngũ. Lần thứ hai vào năm 2017 tại thành phố Huế (ngay trụ sở của đoàn ngày xưa nhưng bây giờ là Nhà hát Ca kịch Huế làm việc), cán bộ diễn viên đã mất mát đi một số. 

Năm 2022, theo nguyện vọng của anh chị em muốn tổ chức ở thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình nhưng NSND Xuân Đàm, trưởng đoàn ngày đó nay tuổi đã cao, sức đã yếu (91 tuổi) nên quyết định tổ chức tại thành phố Đông Hà lần thứ ba, vào ngày 29 - 30/10/2022. Cuộc gặp gỡ đã tạo ra một không khí hết sức ấm cúng, trìu mến của những cụ ông, cụ bà mà 37 năm trước đang tuổi thanh xuân phơi phới. Những cuộc gặp mặt càng về sau càng có nhiều tiếng khóc, vừa mừng, vừa tủi. Anh chị em được hàn huyên tâm sự nhưng cũng đầy lưu luyến vì chưa biết lúc nào lại được gặp nhau.

Tháng 8/2024, đã có cuộc hội ngộ lớn ở Quảng Bình. Lần này rất đặc biệt vì đông hơn những lần trước do có những anh chị lớn tuổi chưa biết các cuộc hội ngộ này trước đó nên tham gia rất nhiệt tình. Sau đó tất cả đều thống nhất sẽ có cuộc gặp tiếp theo tổ chức tại Huế để kỷ niệm 50 năm thành lập đoàn (1976-2026).

Kỷ niệm về một quãng đời nghệ sĩ rất đẹp, rất tình cảm, tràn đầy tình yêu thương. Thời gian không bao giờ quay ngược lại đối với mỗi chúng ta. Nhớ mãi về một thời ở Đoàn Kịch nói Bình Trị Thiên.

Hồ Thanh Thoan

Nữ nghệ sĩ tài sắc song toàn và mối tình cuối đời đẹp như mơ

Cách đây nhiều năm, trong một lần đến viện dưỡng lão ở Đông Ngạc (Bắc Từ Liêm, Hà Nội) thăm người quen đang sống...