Phim ngắn AI: Phim ảo, họa thật (Kỳ 1)

Ảnh minh họa

Làn sóng phim ngắn AI và công thức giữ chân người xem

Trao đổi về hiện tượng này dưới góc nhìn tâm lý học, TS. Phạm Kim Anh - Giảng viên Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM) cho rằng sức hút của video ngắn và phim ngắn AI có thể được giải mã dưới hai phương diện tâm lý cốt lõi: tâm lý cá nhân và tâm lý cộng đồng – xã hội.

Ở phương diện tâm lý cá nhân, trong bối cảnh phát triển và áp lực cuộc sống, nghề nghiệp, và các mối quan hệ ngày càng trở nên phức tạp, con người có xu hướng hướng đến sự an lạc hạnh phúc tâm trí. Vì vậy, những nội dung video và phim ngắn phong phú và súc tích thường chạm đúng nhu cầu giải trí mang đến sự bình an tâm trí, hay giúp người xem khám phá những trạng thái cảm xúc phức hợp dễ chiếm lĩnh sự chú ý của người xem trong bối cảnh xã hội mới.

Ở phương diện tâm lý xã hội, con người hiện nay phải đối phó thích nghi với những thay đổi và áp lực lớn trong hoàn cảnh xã hội mới: hành vi và các mối quan hệ cộng đồng (như các mối quan hệ trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp nơi làm việc) và hệ sinh thái giá trị ngày càng phức tạp và khó hiểu. Do đó, những video và phim ngắn với chủ đề xoay quanh xung đột trong các mối quan hệ, vị thế xã hội hay đời sống tỉnh cảm, gia đình thường tạo ra sức hút rất lớn đối với người xem, và trở thành những “điểm chạm” thu hút sự quan tâm của công chúng.

Điều này có thể thấy rõ trong dòng phim ngắn AI đang nở rộ trên mạng xã hội. Nhiều phim ngắn AI không được kiểm duyệt, nội dung thường xoay quanh những mô-típ quen thuộc như tình yêu, ngoại tình, phản bội, xung đột gia đình, địa vị xã hội, bạo lực, trả thù, tranh giành tài sản, mâu thuẫn giàu - nghèo… Cùng với đó là những nhân vật, hành động, bối cảnh, không gian được AI dựng lên đẹp mắt, ngày càng hấp dẫn về thị giác.

Bên cạnh đó, sự bùng nổ công nghệ thông tin và nhu cầu giải trí nhanh và tiện lợi với những trang thiết bị công nghệ hiện đại cũng là một yếu tố thúc đẩy mạnh mẽ nhu cầu video và phim ngắn. Điều này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh Việt Nam có tỷ lệ người sử dụng internet và mạng xã hội rất cao. Đặc tính ngắn gọn và dễ tiếp cận khiến người xem không cần chuẩn bị một không gian hay quỹ thời gian riêng biệt; một chiếc điện thoại thông minh cùng vài phút chờ xe, giờ nghỉ trưa hay trước lúc ngủ đều có thể trở thành khoảng thời gian thưởng thức phim.

Phân tích sâu hơn về công thức giữ chân người xem, TS. Phạm Kim Anh cho rằng các video ngắn thường không chuyển tải trọn vẹn thông điệp hay giá trị nghệ thuật sâu sắc cho người xem, và đó là chiến lược kinh doanh của các công ty sản xuất nội dung, tập trung khai thác và kích thích sự tò mò của người xem. Vì vậy, phần lớn nội dung phim ngắn AI luôn có những phân đoạn cao trào gây cấn, hồi hộp, tạo hiệu ứng tâm lý khiến người xem bị cuốn theo; thậm chí, dù đã xem những bộ phim tương tự, có thể phần nào đoán trước diễn biến và cái kết, người xem vẫn tiếp tục theo dõi.

Điều giữ họ lại không chỉ là câu hỏi “chuyện gì sẽ xảy ra”, mà còn là nó sẽ diễn ra như thế nào và khi nào. Sự tò mò chưa được thỏa mãn, hoặc đơn giản là sức hấp dẫn về thị giác của bối cảnh, nhân vật… tiếp tục duy trì sự chú ý và dẫn dắt hành vi xem nối tiếp.

TS. Phạm Kim Anh - Giảng viên, Tổ trưởng Bộ môn I/O Psychology, Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM)

Nếu cấu trúc kể chuyện đưa người xem từ tập này sang tập khác thì thuật toán gợi ý của các nền tảng lại có thể đưa họ từ nội dung này sang nội dung khác. Khi người dùng dừng lại xem, xem hết hoặc tương tác với một dạng nội dung, những nội dung cùng mô-típ có thể tiếp tục được đề xuất.

Trong môi trường mà sự tò mò của người dùng trở thành một nguồn lực có giá trị thương mại, cơ chế phân phối này góp phần kéo dài thời gian tiếp xúc với những nội dung tương tự. Ở phía nhà sản xuất, khả năng duy trì sự tò mò hay “chú ý” của người xem lại gắn trực tiếp với lợi ích thương mại. Lượt xem, thời gian lưu lại nền tảng (retention time), quảng cáo hay việc trả tiền để mở khóa các tập tiếp theo đều có thể chuyển hóa thành doanh thu. Những tập đầu thường được cung cấp miễn phí để thu hút người dùng; nhưng khi câu chuyện đạt đến cao trào, người xem có thể phải xem quảng cáo, nạp xu hoặc trả phí để tiếp tục theo dõi.

Trong “nền kinh tế chú ý” (attention economy), khi thời gian và sự chú ý của công chúng trở thành nguồn lực cạnh tranh, khả năng giữ người xem ở lại càng lâu càng có giá trị. Áp lực lượt xem và lợi nhuận vì thế có thể khiến một bộ phận người sản xuất chạy theo những công thức câu khách, khai thác các tình huống giật gân, bạo lực, tình dục, phản bội hay những mối quan hệ độc hại, đẩy tới mâu thuẫn tới cực đoan để kích thích cảm xúc và duy trì tỷ lệ giữ chân người xem.

Đặc biệt, phim ngắn AI có khả năng tối ưu hóa chi phí, rút ngắn chu kỳ sản xuất và có khả năng nhân bản hàng loạt những công thức đã chứng minh được khả năng thu hút khán giả chỉ bằng cách thay đổi bối cảnh, tạo hình nhân vật hay điều chỉnh tình tiết. Khi khả năng sản xuất nhanh, chi phí thấp kết hợp với động lực thương mại và cơ chế phân phối của nền tảng, những nội dung cùng mô-típ có điều kiện xuất hiện với tần suất ngày càng dày đặc trước người xem.

Khi mục tiêu thương mại lấn lướt giá trị sáng tạo, nội dung dễ rơi vào sự hời hợt, lặp lại, thậm chí nhảm nhí, làm mờ nhạt tính thẩm mỹ và giá trị nhân văn, đặt ra những vấn đề đáng lưu ý tác động tâm lý.

Ảnh minh họa

Điều gì ở lại sau những lần “xem cho vui”?

Phim ảnh vốn có khả năng tác động tới nhận thức, cảm xúc và hành vi của con người. Theo NSƯT, đạo diễn Đỗ Thanh Hải, Phó Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam, một bộ phim không thể làm xã hội thay đổi chỉ sau một đêm, nhưng có thể thay đổi cách một con người nhìn nhận một vấn đề, nuôi dưỡng một niềm tin, củng cố một chuẩn mực ứng xử.

Với phim ngắn AI, phân tích dưới góc độ tâm lý, theo TS. Phạm Kim Anh, từ những lần lướt xem cho vui, người xem có thể rơi vào trạng thái xem vô thức và dần hình thành thói quen. Khi thói quen tiêu cực vượt khỏi khả năng kiểm soát, người xem có thể rơi vào trạng thái nghiện. Nếu việc xem chiếm quá nhiều thời gian và sự chú ý, công việc, học tập, các mối quan hệ và những hoạt động khác trong đời sống thậm chí là sức khỏe cũng có thể bị ảnh hưởng.

Đặc biệt, một tác phẩm chỉ vài phút khó có thể ngay lập tức làm thay đổi nhận thức hay hành vi của một cá nhân. Điều đáng lưu ý nằm ở sự lặp lại và tích tụ, khi những nội dung tương tự được tiếp nhận thường xuyên.

“Nếu người xem tiếp cận những nội dung phim ngắn AI giật gân, câu view, không phù hợp với các chuẩn mực về văn hóa, đạo đức thì trước hết nó có thể tác động đến nhận thức của cá nhân, tức là cách họ hiểu một sự vật, sự việc xảy ra. Từ nhận thức, tác động có thể đi xa hơn. Khi nhận thức bị tác động, họ có thể tư duy theo một cách khác. Sau khi tiếp nhận, phán xét và hình thành nhận định, họ có thể đưa những gì mình nhận được từ nội dung phim vào hành vi trong cuộc sống thực tế. Khi hành vi không dừng ở cá nhân mà được lan truyền trong cộng đồng, tác động có thể vượt khỏi phạm vi của một người xem. Ở phạm vi rộng hơn và trong một quá trình đủ dài, những tác động tích tụ ấy có thể tham gia vào việc hình thành, tái định hình những quan niệm và sinh thái hệ giá trị, ở cả cấp độ vĩ mô (cộng đồng, xã hội) và vi mô (cá thể hay con người)” - TS. Phạm Kim Anh phân tích.

TS. Phạm Kim Anh cũng lưu ý, phim ảnh hay mạng xã hội không phải yếu tố duy nhất làm thay đổi hệ giá trị. Hệ giá trị của một xã hội được cấu thành từ nhiều trụ cột phức tạp, bao gồm các xu hướng văn hóa - xã hội, hệ thống giáo dục, môi trường gia đình, các mối quan hệ tương tác và các nhân tố vĩ mô khác”. Tuy nhiên, với khả năng sản xuất, nhân rộng và phân phối nội dung phim ngắn AI ở tần suất cao, những tác động tích tụ từ nội dung lệch chuẩn, xấu độc là nguy cơ không thể xem nhẹ.

Trước làn sóng phim ngắn AI, việc giáo dục, định hướng thị hiếu thẩm mỹ, nâng cao năng lực thưởng thức và tạo “sức đề kháng văn hóa” cho công chúng trở nên ngày càng cần thiết. Cùng với đó là trách nhiệm của cơ quan quản lý trong rà soát, hậu kiểm; của các nền tảng, ứng dụng cung cấp nội dung trực tuyến trong kiểm soát nội dung trên hệ thống; và của gia đình trong việc đồng hành, giúp trẻ em nhận diện, tự bảo vệ mình trước những nội dung lệch chuẩn, xấu độc.

(Còn nữa)