Bài hát nổi tiếng của những nhạc sĩ... tay ngang

Trước hết và sớm nhất là sự xuất hiện của Đinh Nhu với bài hát Cùng nhau đi hồng binh. Tên tác giả thì xa lạ, có thể rất nhiều người đã không biết nhưng ai ở tuổi từ 60 trở lên đều rất quen thuộc những câu hát: “Cùng nhau đi hồng binh/ Đồng tâm ta đều bước /Đừng cho quân thù thoát/ Ta quyết chí hy sinh...”.

Rất nhiều người yêu thích bài hát này đã tưởng lầm rằng tác giả sáng tác dịp Cách mạng tháng 8/1945. Nhưng không phải. Bài hát được ra đời sau ngày thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương (3/2/1930), trong cao trào Xô viết Nghệ - Tĩnh (1930 - 1931).

Tác giả Đinh Nhu lúc sáng tác bài này là một thanh niên yêu nước, mới 20 tuổi, rất yêu thích âm nhạc, chỉ võ vẽ biết chút ký, xướng âm. Giữa dòng thác cách mạng sục sôi khi ấy, chàng trai yêu nước còn quá trẻ đã cho ra đời được một bài hát hừng hực khí thế yêu nước của người Việt Nam ta.

Nhưng 15 năm sau, trong cao trào kháng Nhật tiến tới tổng khởi nghĩa tháng 8/1945, bài này mới lại được vang lên tại những cuộc biểu tình rầm rộ của quần chúng và trở nên nổi tiếng. Nhưng Đinh Nhu đã không được nghe bài hát của mình bởi anh đã hy sinh ngày 17/3/1945 ở tuổi 35 trong một cuộc tù nhân nổi dậy phá trại giam ở Nghĩa Lộ không thành, bị địch bắn chết cùng với 8 chiến sĩ cách mạng khác.

Là người Việt Nam ở mọi thế hệ, không ai không biết hai ca khúc cực kỳ nổi tiếng là Diệt phát xít và Người Hà Nội của Nguyễn Đình Thi. Ông là nhà văn hóa lớn đồng thời là nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch. Bài Diệt phát xít từ lâu đã trở thành nhạc hiệu buổi phát thanh Thời sự của Đài Tiếng nói Việt Nam. Giá trị lớn lao, bất hủ của hai bài hát trên là không thể phủ nhận. Nhưng Nguyễn Đình Thi chưa bao giờ nghĩ mình là nhạc sĩ. Khi còn sống, ông nói mình viết ca khúc… tay ngang và lúc sáng tác không nghĩ lại trở nên có sức lan tỏa, trường tồn, mãnh liệt như thế.

Nhà thơ Nguyễn Đình Thi 

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp đã ra đời một bài hát mà tác giả là một cán bộ chính trị trong quân đội, ham mê âm nhạc, biết gảy đàn măng-đô-lin. Vừa ra đời, bài hát đã được bộ đội rất ưa thích và nhanh chóng lan truyền khắp nơi. Sau hòa bình lập lại, bài hát này trở thành nhạc hiệu của buổi phát thanh Quân đội nhân dân trên Đài Tiếng nói Việt Nam. Đó là bài Vì nhân dân quên mình của Doãn Quang Khải.

Từ lâu, bài này mặc nhiên đã trở thành quân ca, được mọi thế hệ chiến sĩ rất ưa thích. Sinh thời, Doãn Quang Khải kể rằng vào năm 1951, ở tuổi 26,  ông là cán bộ chính trị, đang công tác ở Trường Sĩ quan lục quân (đóng ở Vân Nam, Trung Quốc). Nhà trường phát động phong trào sáng tác văn nghệ để động viên chiến sĩ trên khắp các mặt trận chuẩn bị tiến tới giai đoạn phản công trong kháng chiến. Doãn Quang Khải quyết định tham gia bằng một sáng tác ca khúc nhưng vẫn loay hoay chưa biết viết gì.

Một hôm, ông đọc được trên báo một khẩu hiệu dành cho bộ đội : “Vì nhân dân phục vụ”. Thế là đã gợi ý sáng tác cho ông. Nhưng hai tiếng “phục vụ” ông thấy vừa khô, vừa không có nhạc điệu nên đã đổi thành “quên mình”. Từ ý này, lời ca sẽ vừa có âm nhạc lại vừa có ý nghĩa cao hơn, triệt để hơn : “Vì nhân dân quên mình, vì nhân dân hy sinh. Anh em ơi, vì nhân dân quên mình…”.

Sau bài này, ông chỉ sáng tác một bài nữa nhưng không có gì đặc biệt. Một chi tiết khá hài hước là khi ông về hưu ở làng Ngọc Mỹ (huyện Quốc Oai, Hà Tây cũ), lúc tuổi đã cao, sức yếu nhiều, trẻ con nhà hàng xóm mở đài quá to gây đinh tai, nhức óc đúng lúc bắt đầu buổi phát thanh Quân đội nhân dân. Ông đã quát chúng. Một người nói với ông: “Ông ơi! Nhạc của ông đấy mà. Ông không thích nghe à ?”. Nhưng Doãn Quang Khải vẫn không để ý, vẫn yêu cầu chúng vặn nhỏ đài.

Trương Quang Lục vốn là kỹ sư hóa chất, về sau làm báo. Nhưng cũng để lại mấy ca khúc nổi tiếng Vàm cỏ đông, Hoa sen Tháp Mười, Quảng Ngãi đất mẹ kiên cường, Trái đất này là của chúng em, Màu mực tím…

Nhạc sĩ Trương Quang Lục 

Cũng như Trương Quang Lục, cố tác giả Phan Lạc Hoa làm việc ở ngành đường sắt, không có nhiều thời gian dành cho niềm đam mê âm nhạc. Nhưng ông có hai ca khúc để đời là Tàu anh qua núi và Tình ca bên dòng sông quan họ. Bài thứ hai phổ thơ của Đỗ Trung Lai. Hầu như ca sĩ nào cũng biết hai bài hát này nhưng chỉ NSND Thanh Hoa - nguyên là phu nhân của tác giả - hát mới có sức lôi cuốn, đặc biệt ở bài Tàu anh qua núi. Ở câu kết bài (“Mấy núi em cũng trèo”), tiếng “núi” đã được bà nhấc lên một âm khu rất cao diễn tả độ cao chót vót của núi, gây cho người nghe cảm giác đến đây sẽ được chứng kiến cảnh núi non hùng vĩ của đất nước.

Nói đến những bài hát viết về xứ sở dân ca quan họ ở Kinh Bắc không thể không nhắc đến Làng quan họ quê tôi của Nguyễn Trọng Tạo, phổ thơ Nguyễn Phan Hách. Bài hát chỉ phảng phất một chút chất liệu dân ca vùng này rồi được tác giả phát triển đi khá xa, thậm chí có cả chất lý Nam Bộ. Nhưng người nghe đã hoàn toàn chấp nhận bởi tính hấp dẫn đặc biệt của giai điệu ("Làng quan họ quê tôi/ Tháng giêng mùa hát hội/ Những đêm trăng hát gọi/ Con sông Cầu làm bao quanh/ Ngang lưng làng quan họ xanh xanh…”).

Nguyễn Trọng Tạo nguyên là bộ đội. Sau khi tham dự một khóa bồi dưỡng ở trường viết văn Nguyễn Du, ông hoạt động nhiều ở lĩnh vực văn học và báo chí. Ông làm nhiều thơ, viết báo, lý luận phê bình, còn vẽ bìa sách, minh họa. Không dành nhiều thời gian cho sáng tác ca khúc mà làm thơ nhiều hơn.

Ngoài bài vừa nhắc, ông còn viết một số bài nữa nhưng được công chúng có cảm tình hơn cả là bài Khúc hát sông quê thắm đượm âm hưởng những điệu hò ví dặm quen thuộc của Nghệ - Tĩnh, nghe ngọt ngào, rất dễ thương ("Qua nửa đời phiêu dạt/ Con lại về úp mặt vào sông quê/ Ơi con sông dạt dào như lòng mẹ/ Chở che con qua chớp bể mưa nguồn…”). 

Nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo

Trong số những nhạc sĩ “tay ngang” viết nên được những bài hát nổi tiếng còn phải kể đến nhiều ca sĩ. Công việc chính của họ là ca hát. Nhưng họ đã để lại những ca khúc xuất sắc được công chúng ưa thích. Đó là những danh ca như Quốc Hương với bài Du kích Long Phú. Trần Khánh với các bài Nắng ấm về trên Tổ quốc, Tiếng sáo anh địa chất và Lời ru theo sóng. Trần Thụ với Chiều hồ gươm, Tây Bắc mừng vui chiến thắng, Nhanh tay lưới chắc tay súng. Ba nghệ sĩ này đều đã qua đời.

NDND Tường Vi (quân đội) có bài Phi đội ta xuất kích được bộ đội không quân rất thích. Ca sĩ Thịnh Trường cũng có hai bài rất nổi tiếng là Múc nước giếng thơi và Cô thợ hàn. NSND Trung Đức là tác giả bài hát quen biết Em đi chùa Hương, phổ thơ Nguyễn Nhược Pháp. Về bài hát này, rất nhiều người, trong đó có cả giới ca sĩ đã nhầm là của GS Trần Văn Khê - một nhà nghiên cứu âm nhạc cổ truyền nổi tiếng. Học giả này cũng từng phổ bài thơ trên của Nguyễn Nhược Pháp. Nhưng bài được giới trẻ hát nhiều, trở nên quen biết là do ca sĩ Trung Đức phổ. Có lẽ vì nghệ sĩ hát này quá nổi trong lĩnh vực thanh nhạc nên người ta đã không nghĩ ông có thể đồng thời là người sáng tác.

Trong lĩnh vực sáng tác cho thiếu nhi, cố nhạc sĩ Hàn Ngọc Bích là  một “tay ngang” nhưng đã để lại được khá nhiều bài hát hay, đến hôm nay các em vẫn còn thích hát : Đưa cơm cho mẹ đi cày, Cây bàng trước ngõ, Tiếng chim trong vườn Bác… Ông nguyên là giáo viên dạy lịch sử rồi về sau chuyển sang công tác ở Bộ Giáo dục. Ông sáng tác không nhiều nhưng những ca khúc dành cho thiếu nhi của ông đều có chất lượng và giá trị trường tồn.

Trên đây là một số nhạc sĩ “tay ngang” tiêu biểu. Ngoài ra còn khá nhiều người nữa, đặc biệt là trong lĩnh vực sáng tác cho tuổi thơ mà không thể kể hết. Họ có thể là hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam (như Trương Quang Lục, Nguyễn Trọng Tạo, Hàn Ngọc Bích, Quốc Hương, Trần Khánh, Trần Thụ…), có thể không. Nhưng đều là những tác giả có tài đã để lại những ca khúc tuy ít về số lượng nhưng rất có giá trị về tư tưởng cũng như nghệ thuật. Nghệ thuật luôn “quý hồ tinh bất quý hồ đa”. Họ thực sự đã rất có duyên với sáng tác ca khúc và với sự ngưỡng mộ của công chúng.

Nguyễn Đình San

Nhạc sĩ của những tiếng lòng

Nói vậy ai cũng hiểu, đó là người nhạc sĩ gắn với những bản tình ca – những bài hát dành cho lứa đôi. Nhưng lại có...