Lan tỏa giá trị di sản qua những sáng tạo văn học nghệ thuật

Khi văn nghệ sĩ “chạm” vào di sản

Diễn ra trong hai ngày 7 – 8/9/2026 tại khu vực am, chùa Ngọa Vân, phường An Sinh, Quảng Ninh, Chương trình “Ngọa Vân – Miền cảm hứng” đưa các nhạc sĩ, nhà văn, nhà thơ và những người hoạt động văn hóa nghệ thuật đến với một không gian đặc biệt trong quần thể Yên Tử - nơi gắn với những năm tháng cuối đời và sự viên tịch của Phật hoàng Trần Nhân Tông.

Đoàn văn nghệ sĩ dâng hương tại Chùa Ngọa Vân. Ảnh: Thanh Lâm

Chương trình dành phần lớn thời gian cho trải nghiệm, giao lưu cởi mở giữa các thành viên trong đoàn. Xuyên suốt hành trình, TS Bùi Hữu Dược, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ trực tiếp dẫn đoàn, giới thiệu và chia sẻ nhiều tư liệu, câu chuyện xoay quanh Phật hoàng Trần Nhân Tông, Thiền phái Trúc Lâm và không gian văn hóa – tâm linh Ngọa Vân – Yên Tử cùng những lớp trầm tích văn hóa, tư tưởng gắn với vùng đất này.

Các văn nghệ sĩ tham quan, tìm hiểu về di tích Am, chùa Ngọa Vân và Phật hoàng Trần Nhân Tông. Ảnh: Thanh Lâm

Tại buổi giao lưu nghệ thuật tối 7/9, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân – Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam cho rằng, trong chiều sâu lịch sử của Ngọa Vân – Yên Tử, hình tượng tập trung nhất chính là Phật hoàng Trần Nhân Tông. Với một nhân vật lớn của lịch sử, văn hóa và Phật giáo Việt Nam, người nghệ sĩ khó có thể kỳ vọng nắm bắt trọn vẹn chỉ sau một chuyến đi ngắn. Điều quan trọng trước hết là có thể “chạm được đến một phần nào đó hình tượng của ngài”, từ đó hình thành cảm xúc và ý tưởng sáng tạo.

Theo PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, điều người nghệ sĩ có thể tìm thấy ở di sản ấy không chỉ là một nhân vật lịch sử hay hình tượng tôn giáo. Đó còn là những giá trị hướng con người tới cái đẹp, Chân – Thiện – Mỹ và sự bình an; là cốt cách Việt Nam với tinh thần yêu độc lập, tự do và sự thật. Muốn chuyển tải được những giá trị đó, sáng tạo trước hết phải bắt đầu bằng rung động chân thành.

PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân – Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam chia sẻ tại buổi giao lưu. Ảnh: Thanh Lâm

Ngay cả trong thời đại trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ ngày càng nhiều cho hoạt động sáng tạo, theo ông, công nghệ cũng không thể thay thế sự rung động của người nghệ sĩ. “Chúng ta là những con người làm nghệ thuật và lấy trái tim của mình rung động để truyền tải cho mọi người”, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân nhấn mạnh. Chính sự rung động chân thành ấy là tiền đề để tác phẩm có thể chạm tới cảm xúc của công chúng và có sức sống lâu bền.

Khi công chúng được lay động bởi tác phẩm, việc tiếp nhận di sản không chỉ dừng ở “biết” mà có thể tiến tới hiểu, yêu quý và hình thành ý thức gìn giữ, lan tỏa.

Tìm chất liệu sáng tác từ miền di sản

Những chia sẻ của TS Bùi Hữu Dược trong suốt hành trình đã cung cấp cho các văn nghệ sĩ nhiều chất liệu để tiếp cận Ngọa Vân và Phật hoàng Trần Nhân Tông từ các góc độ lịch sử, văn hóa, tôn giáo và tư tưởng.

Theo ông, Phật hoàng Trần Nhân Tông không chỉ là vị minh quân có công lớn với đất nước, nhà ngoại giao xuất sắc, người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm, mà còn là một tác gia để lại những áng thơ văn có giá trị. Bản thân TS Bùi Hữu Dược cho biết đã dịch lại 35 bài thơ của Trần Nhân Tông theo hướng sử dụng ngôn ngữ gần hơn với độc giả hiện nay. Đây cũng là một cách đưa những giá trị mà tiền nhân để lại vượt qua khoảng cách thời gian, đến gần hơn với con người đương đại.

Những câu chuyện về núi Bảo Đài, dốc Khôi Nguyên, am Ngọa Vân, đỉnh Bàn cờ, Trại Lốc, đá hai màu...; về thơ văn và tư tưởng của Trần Nhân Tông vì thế không chỉ được kể như những tư liệu lịch sử. Khi văn nghệ sĩ trực tiếp bước qua những địa danh ấy, quan sát cảnh quan, cảm nhận mây núi và sự tĩnh lặng của không gian, những tư liệu được nghe có thêm chiều sâu của trải nghiệm - một điểm khởi đầu quan trọng cho sáng tạo.

Từ những chất liệu đó, TS Bùi Hữu Dược kỳ vọng các văn nghệ sĩ sẽ có những cách tiếp cận sâu hơn về Phật hoàng Trần Nhân Tông, vượt ra ngoài hình ảnh một vị tu hành khoác áo cà sa để khám phá nhiều phương diện trong cuộc đời, tư tưởng và nhân cách của Ngài. Đó cũng là một nguồn chất liệu phong phú để mỗi loại hình nghệ thuật tìm cho mình cách thể hiện riêng.

TS Bùi Hữu Dược trong suốt hành trình đã cung cấp cho các văn nghệ sĩ nhiều chất liệu để tiếp cận Ngọa Vân và Phật hoàng Trần Nhân Tông từ các góc độ lịch sử, văn hóa, tôn giáo và tư tưởng. Ảnh: Thanh Lâm

Ông cũng dành nhiều thời gian lý giải một câu hỏi được các văn nghệ sĩ quan tâm: Phật hoàng chỉ ở Ngọa Vân khoảng một năm bốn tháng, vậy vùng đất này có gì để trở thành nguồn cảm hứng lớn cho sáng tác?

Theo TS Bùi Hữu Dược, ý nghĩa không nằm ở độ dài thời gian mà ở những giá trị kết tinh trong chặng cuối của cuộc đời của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Ngọa Vân là nơi Ngài tu hành và hóa Phật, nhưng đằng sau sự lựa chọn ấy còn là nhiều lớp nghĩa về nguồn cội nhà Trần, chữ hiếu, tinh thần nhập thế, lối sống giản dị và trách nhiệm đối với dân, với nước. Hình ảnh một người từng là thái tử, làm vua rồi thái thượng hoàng, cuối đời chấp nhận cuộc sống khổ hạnh nơi núi cao tự thân đã chứa đựng sức gợi lớn đối với sáng tạo nghệ thuật.

Trong buổi giao lưu, các văn nghệ sĩ cũng chia sẻ về những tác phẩm đã sáng tác, đang sáng tác và những ý tưởng mới về Ngọa Vân, Yên Tử, Phật hoàng Trần Nhân Tông. Mỗi người tìm thấy một điểm tiếp cận riêng: từ hình tượng vị vua anh minh, tinh thần yêu nước, thương dân đến tư tưởng nhập thế của Thiền phái Trúc Lâm, vẻ đẹp của non thiêng hay sự an nhiên trong triết lý sống của Phật hoàng.

Các tiết mục âm nhạc, nghệ thuật do những nhạc sĩ, nghệ sĩ tham dự thể hiện cũng góp phần tạo nên một cuộc gặp gỡ tự nhiên giữa di sản và sáng tạo ngay trong chính không gian Ngọa Vân.

Các văn nghệ sĩ giao lưu trong chương trình. Ảnh: Thanh Lâm

NSND Cồ Huy Hùng, Trưởng khoa Âm nhạc truyền thống, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam biểu diễn đàn nguyệt tại buổi giao lưu. Ảnh: Thanh Lâm

“Ngọa Vân – Miền cảm hứng” tạo điều kiện để người sáng tác tiếp xúc sâu hơn với di sản, có thêm tri thức, chất liệu và quan trọng nhất là sự rung động để hình thành tác phẩm.

Từ những tác phẩm được khơi nguồn sau hành trình, những câu chuyện về Ngọa Vân, cuộc đời, tư tưởng và nhân cách Phật hoàng Trần Nhân Tông có thêm những cách thức mới để đến với công chúng. Đó cũng là một cách để văn học nghệ thuật góp phần đưa di sản đến gần hơn với đời sống hôm nay, từ sự hiểu biết và rung động bồi đắp thêm tình yêu, ý thức trân trọng, gìn giữ những giá trị mà tiền nhân để lại.