Di sản nhà văn – nhìn từ cách làm của nhà văn Nguyễn Ngọc Thiện

Nhìn cách ông gìn giữ những tư liệu tích lũy trong hơn sáu mươi năm hoạt động khoa học, văn học nghệ thuật, tôi chợt nghĩ đến một câu chuyện không chỉ của riêng Nguyễn Ngọc Thiện: Di sản của những người cầm bút rồi sẽ được lưu giữ như thế nào khi một ngày họ không còn nữa?

PGS.TS, nhà văn Nguyễn Ngọc Thiện

Một vạn bức ảnh được lưu giữ có hệ thống

Kho ảnh của Nguyễn Ngọc Thiện được ông phân chia thành 9 chủ đề.

Có chân dung các bậc tiền bối, ảnh nhà văn và phu nhân; ảnh về đại gia đình năm đời khuyến học, thuở thiếu thời và gia đình nhỏ của ông; ảnh thời sinh viên, nghiên cứu sinh, những năm tháng học hành, giảng dạy và đào tạo sau đại học.

Một phần khác ghi lại sự nghiệp cầm bút, viết văn, làm báo; những hoạt động gắn với quê hương Kinh Bắc và sự quan tâm của ông đối với di sản văn hóa dân tộc, các danh nhân, danh thắng. Rồi ảnh từ những chuyến đi thực tế khắp đất nước, từ Bắc vào Nam; ảnh về đời sống tâm linh, đặc biệt là Phật giáo; các công trình kiến trúc, phong cảnh thiên nhiên Việt Nam và thế giới.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng khoảng một vạn tấm ảnh mà là cách chúng được chủ nhân chủ động phân loại, sắp xếp thành từng nhóm tư liệu.

Tủ ảnh có tới "vạn tấm" được nhà văn Nguyễn Ngọc Thiện lưu giữ có hệ thống

Nguyễn Ngọc Thiện tâm sự, ý tưởng của ông là để những thế hệ con cháu sau này có thể biết ông cha mình đã sống, học tập và làm việc như thế nào. Đó cũng là một cách thực hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Trong những chuyến đi, đến địa phương nào, ông cũng chú ý những danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, văn hóa để chụp và bổ sung vào các chủ đề đã định. Có dịp gặp những nhân vật nổi tiếng, ông lưu lại hình ảnh; với những danh nhân đã mất như Nguyễn Du, Nguyễn Khuyến, Tố Hữu…, ông chụp bên tượng hoặc những địa điểm gắn với họ.

Ảnh được lưu bằng file số, đồng thời những bức được lựa chọn còn được in ra giấy. Cùng với đó là sách, tài liệu gốc, bản in, bản viết tay chưa in… được ông lưu giữ, phân loại.

Đằng sau một kho tư liệu lớn, vì thế, là ý thức của chính người sở hữu về giá trị của những gì mình đã tạo ra và tích lũy trong suốt cuộc đời.

Không đợi đến khi di sản trở thành quá khứ

Tôi hỏi Nguyễn Ngọc Thiện: Anh là một nhà văn, một người đã dành nhiều năm sáng tạo, nghiên cứu, sưu tập các công trình khoa học và văn học nghệ thuật. Nhưng con người không thể sống mãi. Sau này, những di sản ấy anh sẽ để lại cho con cháu, hậu duệ như thế nào?

Anh Thiện trả lời rằng những tác phẩm chủ yếu của mình về nghiên cứu, phê bình văn chương nghệ thuật, cùng nhiều tài liệu thuộc các ngành khoa học khác mà ông sưu tầm, gìn giữ trong hơn sáu mươi năm hoạt động đã được hiến tặng cho các thư viện lớn, trung tâm di sản các nhà khoa học.

Theo ông, ở những nơi đó, tư liệu có điều kiện được bảo quản lâu dài, hạn chế những tác động của mối mọt, khí hậu mà việc lưu trữ tại gia đình khó đáp ứng.

Ngoài ra, với sự giúp đỡ của người thân và học trò, sách của Nguyễn Ngọc Thiện còn được đưa tới một số thư viện ở Hoa Kỳ, trong đó có Thư viện Quốc hội Mỹ và thư viện một số trường đại học, phục vụ nhu cầu tìm hiểu, nghiên cứu về Việt Nam.

Phần tư liệu cốt lõi vẫn được ông lựa chọn, lưu giữ. Đó là những tác phẩm do mình viết đã in hoặc chưa in; những bài viết, sách của bạn đọc, đồng nghiệp viết về ông; các bản gốc và những tài liệu liên quan. Theo thống kê của tác giả, tủ sách sưu tập chọn lọc này có hơn 500 đơn vị sản phẩm; bộ sưu tập ảnh chọn lọc cũng gồm hơn 500 ảnh được in trên giấy.

Cách Nguyễn Ngọc Thiện làm khiến tôi suy nghĩ.

Một góc “Thế Uẩn thư trai” lưu trữ sách báo của Nhà văn Nguyễn Ngọc Thiện

Không phải đợi đến khi người viết qua đời, những người ở lại mới đứng trước hàng nghìn cuốn sách, bản thảo, thư từ, hình ảnh và tự hỏi thứ gì nên giữ, thứ gì có giá trị, thứ gì cần trao cho một cơ quan lưu trữ. Chính người tạo nên kho tư liệu ấy, khi còn đủ minh mẫn và hiểu rõ nhất giá trị của từng tài liệu, có thể chủ động lựa chọn, phân loại và tìm nơi lưu giữ phù hợp.

Di sản nhà văn rồi sẽ về đâu?

Còn với tôi, Lê Tuấn Lộc, phải làm gì với những gì mình sẽ để lại? Chính tôi cũng băn khoăn.

Nhà tôi ở Linh Đàm, Hà Nội, bốn tầng nhà là sách. Nhưng sách sau khi mình mất sẽ để làm gì? Các con tôi làm ngành khác, không ai viết văn. Tôi tiếc và tôi lo, nhưng ai giúp tôi được? Phải chăng tôi nên tham khảo cách làm của Nguyễn Ngọc Thiện, kết hợp giữa việc gìn giữ trong gia đình với việc trao lại những tư liệu có giá trị cho các thiết chế có khả năng lưu trữ lâu dài?

Trước khi gặp Nguyễn Ngọc Thiện, tôi từng đến thăm những giá sách tại nhà riêng của các nhà thơ Vũ Quần Phương, Hữu Thỉnh, Mai Liễu, nhà văn Trần Mạnh Tiến… Những người còn sống lưu giữ rất nhiều sách vở, tài liệu tại nhà. Nhưng tuổi ngày một cao, nhiều người chuyển từ nhà riêng nhiều tầng sang chung cư để thuận tiện sinh hoạt. Không gian sống thu hẹp, sách cũng phải lựa chọn lại, chỉ những gì thực sự cần thiết mới có thể mang theo.

Với những nhà văn đã mất, việc tư liệu có được gìn giữ hay không lại phụ thuộc rất nhiều vào gia đình và con cháu. Nếu thế hệ sau không làm cùng nghề hoặc không nhận biết được giá trị của từng bản thảo, bức thư, cuốn sách, bức ảnh…, những tư liệu từng gắn với cả cuộc đời sáng tạo của một người rất dễ tản mát theo thời gian.

Đó mới là điều khiến tôi lo.

Một cuốn sách đã xuất bản có thể còn nhiều bản ở các thư viện hoặc trong xã hội. Nhưng một bản thảo có bút tích, một cuốn sổ ghi chép, một bức thư trao đổi nghề nghiệp, một tấm ảnh có chú thích của tác giả hay một tài liệu chưa từng công bố đôi khi chỉ có một bản. Khi nó mất đi, có thể một phần dấu vết của đời sống văn học cũng mất theo.

Vấn đề vì thế không chỉ là giữ thật nhiều sách. Điều quan trọng hơn là nhận diện được những gì thực sự có giá trị trong di sản của mỗi nhà văn; lựa chọn, phân loại, số hóa và tìm nơi lưu trữ thích hợp. Công việc ấy khó có thể chỉ đặt lên vai gia đình. Cần có sự tham gia của các cơ quan lưu trữ, thư viện, tổ chức nghề nghiệp, các cơ sở nghiên cứu, đồng thời cần chính sự chủ động của người cầm bút khi họ còn có thể tự sắp xếp di sản của mình.

Nhìn lại cách của PGS.TS, nhà văn Nguyễn Ngọc Thiện gìn giữ sách, bản thảo và khoảng một vạn tấm ảnh, điều khiến tôi quan tâm nhất không phải ông có bao nhiêu tư liệu, mà là ông đã nghĩ đến số phận của chúng.

Các nhà văn rồi sẽ già đi. Người còn, người mất. Nhưng những trang viết, bản thảo, thư từ, hình ảnh và dấu vết của một đời lao động sáng tạo không chỉ thuộc về riêng một gia đình. Trong đó có thể còn lưu giữ một phần ký ức của đời sống văn học, văn hóa một thời.

Bởi vậy, có lẽ câu hỏi “di sản của mình rồi sẽ để lại cho ai, lưu giữ ở đâu?” không nên chỉ được đặt ra khi những giá sách đã không còn chủ nhân.