Nghệ thuật múa Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo

Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0 và xu hướng toàn cầu hóa mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống xã hội, tạo ra những biến đổi sâu sắc trong tư duy sáng tạo và mối tương tác của con người với thế giới xung quanh. 

Đối với văn học nghệ thuật nói chung và nghệ thuật múa nói riêng, AI đang trở thành một “đối tác sáng tạo” cùng con người, tạo ra tư duy thẩm mỹ mới, mở ra các hướng tiếp cận đa dạng cho các văn nghệ sĩ. 

Nghệ thuật múa - một loại hình nghệ thuật đặc thù - loại hình nghệ thuật của ngôn ngữ của cơ thể, của cảm xúc con người, giàu tính biểu tượng, nặng tính trực quan và biểu cảm, nay được soi chiếu, hỗ trợ và mở rộng bằng trí tuệ nhân tạo, tạo nên những khả năng thể hiện mới trong cách biểu đạt thẩm mỹ và tư duy nghệ thuật. 

Nghệ thuật múa Việt Nam đang từng bước có những thử nghiệm, chuyển động mới dưới tác động của công nghệ AI. Trước đây, theo phương cách truyền tải truyền thống thì múa chủ yếu tồn tại dưới hình thức trình diễn trực tiếp, dựa vào ngôn ngữ cơ thể và tương tác giữa nghệ sĩ với khán giả. Thì nay, công nghệ AI không chỉ làm đa dạng phương thức biểu hiện mà còn tạo điều kiện cho nghệ sĩ mở rộng biên độ sáng tạo, vượt qua giới hạn vật lý của cơ thể để chạm tới thế giới biểu cảm của công nghệ.

Tuy nhiên, sự du nhập của AI vào nghệ thuật múa cũng đặt ra nhiều vấn đề cần được nhận diện và lý giải. Đó là mối quan hệ giữa nghệ sĩ - công nghệ - khán giả, là câu hỏi về tính nhân văn, về vai trò của cảm xúc và tinh thần con người trong sáng tạo nghệ thuật. Khi công nghệ có thể tái tạo chuyển động hoàn hảo, tạo dựng sân khấu ảo diệu và thậm chí “học” phong cách biểu diễn của nghệ sĩ thì liệu điều gì còn lại để làm nên hồn cốt riêng của nghệ thuật múa? Đây chính là thách thức và cũng là cơ hội để nghệ sĩ múa Việt Nam và các nhà nghiên cứu múa tìm hiểu, đánh giá và tái định vị vai trò của mình trong thời đại mới.

Ảnh minh họa

Ứng dụng công nghệ AI trong nghệ thuật múa

Theo lý thuyết của thẩm mỹ học hiện đại, nghệ thuật là kết quả của tương tác giữa cảm xúc, hình thức và công nghệ biểu đạt. Với sự xuất hiện của AI, mối tương tác này được mở rộng thành tam giác con người - máy móc - khán giả, trong đó yếu tố công nghệ trở thành chất xúc tác làm thay đổi cả quy trình sáng tạo lẫn trải nghiệm tiếp nhận. AI có thể mô phỏng chuyển động cơ thể, tái hiện không gian sân khấu, thậm chí “học” được cảm xúc biểu đạt thông qua dữ liệu chuyển động, âm nhạc và hình ảnh. Vì vậy, việc nghiên cứu ứng dụng AI trong nghệ thuật múa không chỉ mang tính kỹ thuật, mà còn là vấn đề của công nghệ học và mỹ học đương đại, nơi nghệ thuật trở thành điểm gặp gỡ giữa cảm xúc con người và tư duy máy tính.

Trên thế giới, những thập niên gần đây đã chứng kiến sự xuất hiện của hàng loạt công trình và dự án nghệ thuật kết hợp giữa AI và múa. Nhiều biên đạo quốc tế như Wayne McGregor (người Anh), Huang Yi (người Đài Loan), hay Richard Siegal (người Mỹ) đã khai thác dữ liệu chuyển động (motion capture) và thuật toán học máy (machine learning) để tạo ra các vở múa tương tác giữa người và robot, giữa cơ thể con người và hình ảnh kỹ thuật số. Các nghiên cứu trong lĩnh vực này tập trung vào hai hướng chính: AI như công cụ đồng sáng tạo - AI hỗ trợ quá trình biên đạo, dựng động tác, thiết kế phông cảnh, mỹ thuật sân khấu, âm thanh, ánh sáng và không gian trình diễn; AI tham gia đồng sáng tạo - AI tham gia trực tiếp vào biểu diễn, tương tác trực tiếp với nghệ sĩ múa và khán giả.

Như vậy, sự thay đổi này không chỉ thể hiện ở hình thức mà còn ở tư duy nghệ thuật. Người nghệ sĩ múa ngày nay không chỉ là người trình diễn, mà còn là “người thiết kế trải nghiệm thị giác” - biết khai thác công cụ số, dữ liệu chuyển động và công nghệ AI để tạo nên các tác phẩm mang nhịp đập đương đại, nhưng vẫn thấm đẫm tâm hồn, tính cách và bản sắc Việt Nam.

Ứng dụng AI trong sáng tác và dàn dựng múa tại Việt Nam

Ở Việt Nam, trong hơn mười năm trở lại đây, nghệ thuật múa đang bước vào giai đoạn có nhiều thay đổi mạnh mẽ, ngày càng phát triển phong phú, hiện đại và đa phương tiện. Sự xuất hiện của công nghệ kỹ thuật số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đã mở ra không gian sáng tạo mới - nơi người nghệ sĩ có thể mở rộng giới hạn cơ thể, cảm xúc và hình thức biểu đạt. Nếu như trước đây, sân khấu múa Việt Nam chủ yếu dựa vào ngôn ngữ biểu cảm cơ thể, âm nhạc và ánh sáng truyền thống, thì nay, công nghệ trình chiếu 3D, cảm biến chuyển động (motion capture), thực tế ảo (VR) và trí tuệ nhân tạo đang bước đầu được ứng dụng trong sáng tác, biểu diễn và giảng dạy.

Một số biên đạo trẻ đang từng bước thử nghiệm những hình thức ứng dụng AI vào quá trình sáng tác múa. Đáng chú ý là:

AI hỗ trợ biên đạo trong thiết kế chuyển động: Một số tác phẩm múa của các biên đạo trẻ đã sử dụng phần mềm dựa trên machine learning để mô phỏng chuyển động, phân tích nhịp điệu cơ thể, từ đó hỗ trợ biên đạo trong việc cấu trúc động tác, tạo nhịp và tiết tấu múa. 

Ví dụ: Dự án phim múa Inter-3D (2023) do nghệ sĩ Chinh Ba thiết kế. Tác phẩm là sự thử nghiệm kỹ thuật volumetric capture và công nghệ quét bề mặt scanning skin A-pose với sự hỗ trợ của phần mềm Lumigrade nhằm phân tích chuyển động đa chiều và lưu trữ ngôn ngữ hình thể.  

AI trong hỗ trợ thiết kế sân khấu và không gian biểu diễn: Công nghệ trình chiếu kỹ thuật số và mô phỏng ảo 3D cho phép biên đạo thử nghiệm các font cảnh sân khấu trong môi trường mô phỏng, giúp họ xác định bố cục ánh sáng, vị trí chuyển động và hiệu ứng không gian một cách trực quan trước khi đi vào dàn dựng thật.

Khâu này hiện được xem là một trong những bước được giới biên đạo múa Việt Nam khai thác mạnh mẽ nhất trong quá trình sáng tạo và dàn dựng tác phẩm. Nếu như trước đây, sân khấu múa thường được thiết kế theo dạng “cứng” - tức là sử dụng các mô hình, phông nền vật lý và đạo cụ thật để tạo không gian biểu diễn - thì nay, nhiều biên đạo đã chuyển hướng sang ứng dụng các công nghệ hiện đại như phông cảnh 3D, màn chiếu LED và kỹ xảo ánh sáng.

Tiêu biểu có thể kể đến các chương trình nghệ thuật chào mừng Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9/2025 như: “Sao Độc lập”, “Việt Nam trong tôi”, “80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”, “Hà Nội - Sáng mãi khát vọng Việt Nam”,… Bên cạnh đó là các chương trình nghệ thuật tham dự Liên hoan Ca múa nhạc chuyên nghiệp toàn quốc, toàn quân các năm 2023 - 2024, hay Liên hoan Múa quốc tế năm 2024 của Nhà hát ca múa nhạc Thăng Long, Nhà hát ca múa nhạc Việt Nam, Nhà hát ca múa nhạc Quân đội, Học viện múa Việt Nam, trường Đại học Văn hóa nghệ thuật Quân đội, v.v… các tổng đạo diễn và nhóm biên đạo đã ứng dụng phông cảnh 3D kết hợp với kỹ thuật trình chiếu ánh sáng hiện đại, nhằm kiến tạo không gian sân khấu sinh động, giàu tính biểu cảm. Những phông cảnh chuyển động linh hoạt từ phong cảnh thiên nhiên, làng quê, đô thị, hình ảnh lịch sử đến không gian siêu thực được thiết kế thay đổi theo từng hoàn cảnh, trạng huống, mô típ và tuyến chuyển động của nghệ sĩ, diễn viên, góp phần nâng cao hiệu ứng thị giác và cảm xúc cho toàn bộ tác phẩm. Cách làm này không chỉ giảm chi phí dàn dựng sân khấu truyền thống mà còn giúp nghệ thuật múa Việt Nam bắt nhịp với xu hướng trình diễn công nghệ cao đang phổ biến ở nhiều quốc gia.

Có thể thấy, nhờ những công nghệ này, không gian sân khấu trở nên linh hoạt, sống động và có chiều sâu hơn, giúp khán giả được trải nghiệm thị giác phong phú, đồng thời mở rộng khả năng biểu đạt cảm xúc của các nghệ sĩ. 

AI hỗ trợ tìm âm nhạc phù hợp ý tưởng tác phẩm múa: Một số dự án nghệ thuật đã sử dụng AI để tạo giai điệu, xử lý âm thanh, điều chỉnh tiết tấu theo chuyển động của nghệ sĩ múa thông qua cảm biến. Nhờ đó, âm nhạc và múa đạt được sự tương tác sống động - một yếu tố vốn khó đạt được trong biểu diễn truyền thống.

Như vậy, có thể thấy rằng nghệ thuật múa Việt Nam dù mới ứng dụng công nghệ ở một số khâu dàn dựng, sáng tác nhưng những tác phẩm múa, những chương trình nghệ thuật này cho thấy nhiều tín hiệu tích cực: nghệ sĩ múa Việt Nam đã bắt đầu hòa nhập với công nghệ, xem AI không chỉ là công cụ, mà là đối tác đồng sáng tạo trong hành trình tìm kiếm cái đẹp mới, hứa hẹn tiềm năng phát triển vô cùng lớn.

Thời cơ của hội nhập và sáng tạo mới

AI được ví như chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa hội nhập quốc tế. Khi công nghệ trở thành ngôn ngữ chung của các quốc gia trên thế giới thì việc làm chủ AI giúp nghệ sĩ múa Việt Nam dễ dàng chia sẻ, kết nối và hợp tác với các nghệ sĩ toàn cầu. 

Sự xuất hiện của AI đã gợi mở những ý tưởng sáng tạo mới trong việc dàn dựng và khai thác ngôn ngữ múa, giúp nghệ sĩ mở rộng khả năng sáng tạo, nâng cao hiệu quả trình diễn, gia tăng biên độ biểu cảm, mang đến cho khán giả nhiều trải nghiệm thị giác mới mẻ. AI tạo cơ hội nâng cao chất lượng dàn dựng và trình diễn. Múa không chỉ là biểu hiện cảm xúc mà còn là sự tương tác thị giác, thính giác và cảm giác giữa nghệ sĩ - công nghệ - công chúng.

AI cũng là công cụ hữu hiệu tạo dựng nguồn lực và triển vọng lớn cho công tác bảo tồn và phục dựng di sản múa truyền thống. Việc số hóa, tập hợp các dữ liệu tác phẩm, tiết mục múa dân gian, truyền thống để mô phỏng, tích hợp các động tác và môtip chuyển động giúp lưu giữ những ngôn ngữ động tác, phong cách múa dân gian, truyền thống đang có nguy cơ mai một cung cấp cho các nghệ sĩ múa và các nhà nghiên cứu tra cứu, tìm hiểu và tái hiện chúng trong bối cảnh nghệ thuật mới.

Thách thức giữa sáng tạo mới và nguy cơ đánh mất bản sắc

Bên cạnh những thời cơ do AI tạo ra thì nghệ thuật múa Việt Nam cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức nội tại như năng lực ứng dụng công nghệ trong sáng tác, đào tạo, nghiên cứu, số hóa di sản v.v… và các yếu tố ngoại sinh như ảnh hưởng công nghệ và xu hướng toàn cầu. 

Vì thế, việc đối mặt với nguy cơ bị đồng hóa và mai một bản sắc hiện hữu khá rõ khi sử dụng AI trong sáng tạo múa bởi nếu nghệ sĩ, biên đạo múa lệ thuộc vào công nghệ sẽ bị công nghệ chi phối thẩm mỹ, dễ bị lôi cuốn theo trào lưu toàn cầu, chạy theo hình thức hiện đại mà quên đi hồn cốt dân tộc. 

Múa vốn là nghệ thuật của tâm hồn, của cảm xúc, của hơi thở văn hóa. Qua một số chương trình, tác phẩm nghệ thuật trong nước và quốc tế gần đây cho thấy rõ ràng rằng: AI không thể thay thế con người về mặt cảm xúc và tâm hồn. Dẫu có thể sắp đặt, lập trình chính xác đến từng chuyển động và nhịp điệu nhưng AI vẫn không thể tạo ra được những rung cảm nghệ thuật, không thể ứng tác ngẫu hứng hay lan tỏa nguồn năng lượng chân thật, tinh tế giữa nghệ sĩ và khán giả - yếu tố làm nên giá trị cốt lõi của nghệ thuật múa. Và đáng chú ý là vấn đề giữ gìn bản sắc dân tộc trong bối cảnh công nghệ toàn cầu hóa.

Do đó, khi ứng dụng nguồn lực công nghệ AI, nghệ sĩ múa Việt Nam cần tỉnh táo nhận diện, gìn giữ linh hồn, bản sắc dân tộc, để công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ sáng tạo chứ không phải phương tiện thay thế nghệ sĩ trong hành trình tái tạo vẻ đẹp mới, để tác phẩm nghệ thuật múa không trở nên vô tri, vô cảm.  

Một vấn đề phổ biến đối với nền nghệ thuật múa Việt trong giai đoạn hiện nay, đó là sự thiếu hụt hạ tầng công nghệ. Phần lớn các đơn vị nghệ thuật, các cơ sở đào tạo ở Việt Nam vẫn thiếu trầm trọng trang thiết bị, nhân lực công nghệ và nền tảng dữ liệu cần thiết để vận hành, ứng dụng AI một cách hiệu quả. Sự hạn chế trong năng lực thực hành, sử dụng kỹ thuật công nghệ cũng là những rào cản trong việc tiếp cận và sáng tạo sản phẩm nghệ thuật. Rồi việc thiếu kiến thức liên ngành giữa nghệ thuật và công nghệ khiến nhiều thử nghiệm còn mang tính tự phát, manh mún, chưa đạt được hiệu quả thiết thực và thiếu tính ứng dụng.

Một vấn đề cấp thiết khác không thể làm ngơ, đó là vấn đề bản quyền và quyền sáng tạo cũng đặt ra nhiều câu hỏi mới. Đó là, khi AI có thể tự động tạo ra động tác, giai điệu hoặc thiết kế sân khấu dựa trên dữ liệu đã tích hợp thì việc xác định ai là tác giả? ai là chủ sở hữu tác phẩm? trở nên vô cùng phức tạp. Điều này đòi hỏi phải tính toán một khung pháp lý tương thích với xu hướng sáng tạo nghệ thuật múa trong thời đại công nghệ.

Sự hội nhập của công nghệ cũng đặt ra nhiều thách thức đối với nghệ sĩ múa. Đó là, khi AI can thiệp vào hành trình sáng tạo sẽ khiến ranh giới giữa con người và công nghệ trong nghệ thuật trở nên mờ nhạt, nảy sinh hoài nghi về “bản thể con người” trong nghệ thuật được đặt ra một cách bức thiết - nếu chỉ dựa vào công nghệ, kỹ thuật thì nghệ thuật có thể trở nên trống rỗng, vô hồn?

Nghệ thuật múa Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa chuyển mình lịch sử: vừa cần khai thác sức mạnh của công nghệ để đổi mới, vừa cần giữ gìn tinh thần bản sắc dân tộc - nơi mỗi động tác, mỗi nhịp chuyển đều hàm chứa chiều sâu văn hóa Việt. Điều cốt lõi không nằm ở việc AI có thay thế nghệ sĩ trong quá trình sáng tạo, lan truyền nghệ thuật múa hay không mà ở cách người nghệ sĩ múa làm chủ công nghệ ra sao để vẫn giữ nguyên nhịp đập của linh hồn con người trong từng chuyển động, để trí tuệ nhân tạo sẽ trở thành cánh tay nối dài của tư duy sáng tạo, cảm xúc thẩm mỹ, chứ không phải là kẻ thay thế con người.

Khi nghệ sĩ biết dung hòa giữa trí tuệ công nghệ và trí tuệ con người, giữa dữ liệu máy móc và tâm hồn, bản sắc văn hóa thì khi đó nghệ thuật múa Việt Nam sẽ khẳng định được giá trị độc đáo, riêng biệt của mình trong không gian nghệ thuật toàn cầu của kỷ nguyên số.

Nguyễn Thị Thanh Hoa

Nghệ thuật múa Việt Nam nguồn lực văn hóa, sáng tạo bền vững

Múa vừa là hình thức nghệ thuật, giải trí, vừa là công cụ ngoại giao văn hóa và phương tiện xây dựng thương hiệu quốc...