Định vị sách trong không gian của công nghiệp văn hóa

Mở đầu tọa đàm, nhà văn Hà Thủy Nguyên – người điều phối chương trình đã gợi mở một vấn đề vừa quen thuộc, vừa mang tính thời sự: khi sách không chỉ là phương tiện lưu giữ và truyền tải tri thức vốn đã tồn tại suốt hàng nghìn năm, mà đang bước vào một không gian rộng lớn hơn, không gian của công nghiệp văn hóa thì vai trò, vị thế và cách thức vận hành của sách sẽ thay đổi ra sao?

Theo nhà văn, “Sách và Công nghiệp Văn hóa” là một chủ đề có biên độ rộng, bởi nó không chỉ dừng lại ở câu chuyện của xuất bản hay văn hóa đọc, mà còn liên quan đến một khái niệm còn khá mới mẻ ở Việt Nam – công nghiệp văn hóa. Đây không còn là vấn đề mang tính lý luận, mà trở thành một đòi hỏi thực tiễn, gắn với sự phát triển chung của các ngành sáng tạo.

Tọa đàm “Sách và Công nghiệp Văn hóa” tại Phố Sách Hà Nội, ngày 21/4.

Ảnh: Thành Nam

PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng cho rằng, sự ra đời của công nghiệp văn hóa là một quy luật tất yếu của sáng tạo văn hóa trong thời hiện đại, có thể được xem là phương thức sáng tạo văn hóa đặc trưng của thế kỷ XXI, với nhiều điểm khác biệt so với cách thức truyền thống trước đây.

“Công nghiệp văn hóa được nhìn nhận như một lĩnh vực sáng tạo của xã hội đương đại, nơi các sản phẩm văn hóa – nghệ thuật được hình thành trong sự tương tác giữa công nghệ, thị trường và công chúng; có cơ chế bản quyền rõ ràng và hướng tới việc đáp ứng nhu cầu thưởng thức ngày càng đa dạng của xã hội”, PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng chia sẻ.

Thực tế những năm gần đây cho thấy, tri thức đang có những dịch chuyển đáng kể, cả về cách sản xuất lẫn cách tiếp nhận. Sự phát triển của công nghệ, của các nền tảng số, cùng nhu cầu đa dạng của công chúng đã và đang đặt ra những yêu cầu mới đối với sách.

Theo PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng, trong hệ sinh thái tri thức, sách giữ vị trí cô đọng và bền vững, là “kho lưu trữ” những giá trị văn hóa mang tính nền tảng. Dù sự phát triển mạnh mẽ của các phương tiện nghe nhìn hiện đại khiến sách dường như thu hẹp “không gian” tồn tại của mình, nhưng sách chưa bao giờ mất đi vai trò cốt lõi. Ngược lại, đây vẫn là nơi kết tinh tri thức và văn hóa dân tộc, là nền tảng giáo dục đặc biệt, lưu giữ những giá trị tinh hoa của thời đại để truyền lại cho các thế hệ mai sau.

“Sách còn là biểu tượng của chiều sâu văn hóa. Trong một thế giới ngày càng bị phân tán bởi công nghệ và nhịp sống nhanh, việc đọc sách vẫn được xem là một hành vi văn hóa chuẩn mực, góp phần rèn luyện khả năng tập trung, nuôi dưỡng sự thấu cảm và làm giàu đời sống tinh thần của con người”, PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng chia sẻ thêm.

GS.TS Nguyễn Toàn Thắng chia sẻ tại tọa đàm.

Trong bức tranh tổng thể của công nghiệp văn hóa Việt Nam hiện nay, theo các diễn giả, sách không chỉ được nhìn nhận như một sản phẩm tri thức đơn thuần, mà còn là một mắt xích trong chuỗi giá trị sáng tạo, nơi nội dung có thể được chuyển hóa, lan tỏa và gia tăng giá trị qua nhiều hình thức khác nhau. Trong nhiều loại hình sáng tạo đương đại, từ điện ảnh, sân khấu đến trò chơi điện tử đều xem sách, đặc biệt là các tác phẩm văn học, như một nguồn “nguyên liệu” quan trọng để phát triển nội dung có chiều sâu.

Từ góc nhìn thực tiễn, nhà sản xuất phim Cao Phượng Diễm cho biết, trong quá trình thực hiện các dự án điện ảnh, sách luôn là nguồn tri thức không thể tách rời đối với người làm phim. Tuy nhiên, bà cũng nhấn mạnh rằng không thể chuyển tải nguyên vẹn toàn bộ tư liệu từ sách lên màn ảnh, mà đòi hỏi sự chắt lọc, lựa chọn phù hợp. Dù vậy, sách vẫn là nguồn tư liệu quý giá, cung cấp nền tảng tri thức quan trọng để xây dựng kịch bản và phát triển tác phẩm điện ảnh.

Từ việc nhìn nhận vai trò của sách trong toàn cảnh công nghiệp văn hóa Việt Nam hiện nay, vấn đề đặt ra không chỉ dừng lại ở nhận thức mà còn chuyển sang câu chuyện về giải pháp. Điều này đòi hỏi việc kiến tạo một môi trường thuận lợi – từ hoàn thiện cơ chế, chính sách, phát triển hạ tầng đến bồi dưỡng nguồn lực con người, nhằm hỗ trợ các chủ thể sáng tạo, khuyến khích những ý tưởng mới và từng bước hình thành các giá trị văn hóa bền vững.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển sách theo chiều sâu, đồng thời đặt sách trong một hệ sinh thái rộng mở của công nghiệp văn hóa, bà Khúc Thị Hoa Phượng – Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam khẳng định: “Trong cấu trúc của công nghiệp văn hóa, sách có thể được xem là ‘tri thức gốc’ – nền tảng ban đầu để từ đó các loại hình sáng tạo khác tiếp tục khai thác, phát triển và ‘tái sinh’ dưới những hình thức mới. Khi đã có được nguồn tri thức nguyên bản, việc quan trọng không chỉ dừng lại ở xuất bản mà còn là cách thức phát huy, chuyển hóa giá trị của nội dung đó trong các không gian sáng tạo khác nhau”.

Từ góc nhìn này, theo bà Khúc Thị Hoa Phượng, cần thay đổi cách tiếp cận đối với sách, không chỉ sản xuất đơn lẻ mà phải hướng tới việc xây dựng các hệ sinh thái tương ứng với từng dòng sách, từng nhóm nội dung. Chính sự liên kết và phát triển đồng bộ đó sẽ tạo ra sức bật cho công nghiệp văn hóa, góp phần giúp lĩnh vực này tại Việt Nam phát triển vững vàng hơn trong thời gian tới.

Tại tọa đàm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam Khúc Thị Hoa Phượng và Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books Nguyễn Mạnh Hùng đã đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của sách trong bối cảnh công nghiệp văn hóa Việt Nam.

TS Nguyễn Mạnh Hùng – Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books cho rằng, để phát triển sách trong công nghiệp văn hóa một cách hiệu quả, Việt Nam cần chủ động học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia trong khu vực đã đạt được những thành tựu đáng kể trong lĩnh vực này. Theo ông, việc tiếp thu không chỉ dừng lại ở mô hình tổ chức hay cách thức vận hành thị trường xuất bản, mà còn bao gồm tư duy xây dựng hệ sinh thái nội dung, cơ chế bảo vệ bản quyền và cách thức đưa sách trở thành nguồn “nguyên liệu” cho các ngành sáng tạo khác. Tuy nhiên, quá trình này không thể nóng vội mà cần được triển khai theo lộ trình phù hợp với điều kiện thực tiễn trong nước.

Ông nhấn mạnh, phát triển công nghiệp văn hóa nói chung và lĩnh vực sách nói riêng là hành trình dài, đòi hỏi sự đồng hành của nhiều chủ thể, từ cơ quan quản lý, đơn vị xuất bản, doanh nghiệp sáng tạo đến đội ngũ tác giả và công chúng. “Đi từng bước khi đi cùng nhau” không chỉ là cách tiếp cận thận trọng, mà còn là lời kêu gọi tăng cường liên kết, hợp tác để tạo nên sức mạnh tổng thể, từ đó từng bước xây dựng một nền công nghiệp văn hóa có chiều sâu và sức cạnh tranh bền vững.

Huyền Thương

Hội sách và Văn hoá đọc thành phố Hà Nội 2026

Hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ 5, từ ngày 21/4 đến 27/4/2026, UBND phường Cửa Nam, Phố Sách Hà Nội...