Cõi lòng Đỗ Quảng (Đọc “Những lời nói thật”, thơ Đỗ Quảng, NXB Hội Nhà văn, năm 2025)

Tôi đọc Những lời nói thật không với tư cách và tâm trạng của nhà lý luận phê bình hay nhà thơ soi chiếu những quy phạm của thể loại hay đi sâu vào nghệ thuật thi pháp. Tôi cảm nhận “cõi lòng tác giả”. 

Với tư cách của một nhà báo lừng danh bề dày vốn sống và kinh nghiệm, sự từng trải hết sức phong phú, Đỗ Quảng có thừa bản lĩnh, lòng dũng cảm và sự khôn khéo để “nói thật” những chuyện không dễ nói, và rất nhiều người không dám nói. Với tư cách một nhà thơ, bước vào ngưỡng đời U90, Đỗ Quảng đã sống đủ, biết đủ, đau đủ chuyện nhân tình thế thái. Ông mang trong mình nỗi cô đơn khổng lồ, thậm chí ở đâu đó cả sự bất lực trước thói đời nhố nhăng, trắng đen lẫn lộn, chân giả bất phân. Và vượt lên trên tất cả là tấm lòng với dân với nước, với cuộc đời bằng trách nhiệm, phẩm hạnh của kẻ sĩ mà phải “nói thật”.

Cổ nhân từng dạy: “thơ hay cốt ở tấm lòng”. Trước hết những điều gửi gắm vào thơ phải là những rung cảm thật sự chân thành, những lời thốt ra từ gan ruột của một ngọn bút, một công dân có trách nhiệm. Những lời nói thật đã đạt tới cái “hay” ấy.

Cao hơn thế là sự thể hiện quan điểm yêu ghét rõ ràng, tính chiến đấu với bất công, giả dối, tiêu cực, lừa đảo và thói vô trách nhiệm của không ít người có chức có quyền. Ngọn bút Đỗ Quảng sắc lẹm: “Thằng đánh trống/ Thằng thổi kèn/ Trò vui thiên hạ/ Ăn mày dĩ vãng/ Tự quét vôi xanh/ Túm tóc kéo đầu/ Làm đẹp cho mình/ Khoe mẽ thiên hạ/ Ta bậc thánh nhân… Mặt thật/ Thò lò quay tít/ Xúc xắc đổi màu/ Một vòng tròn lừa đảo” (Xúc xắc đổi mầu).

Tập thơ “Những lời nói thật”.

Lời nói thật không cần vịn dựa vào mĩ từ hay núp bóng câu chữ mơn trớn cốt cho đẹp lòng. Tác giả chỉ thẳng vào thực trạng nói một đằng làm một nẻo, nạn tham nhũng, vô trách nhiệm của không ít kẻ tự mình vỗ ngực: “hết lòng phục vụ nhân dân” mà bàn tay luôn nhơ bẩn: “Líu lo như chim hót/ Rặt lời vàng ngọc/ Cán bộ phải gần dân/ Cán bộ phải lắng nghe dân/ Cán bộ phải vì dân/ Có lợi cho dân thì làm/ Nước trôi đổ đầu vịt/ Bố đánh trống, con thổi kèn… Sống như cha thiên hạ/ Ăn được gì cứ ăn/ Mấy con sâu đục thân/ Nhận rõ bộ mặt thật/ Tấn trò đời xấu hổ” (Mặt thật). Nhà thơ đau nỗi đau của những người bình thường, chỉ thẳng mặt một vị dân biểu lái xe đâm chết người rồi bỏ chạy. Nhờ chức tước xuông ta có thể thoát tội, nhưng trước công luận kẻ đó phải đối mặt với sự phán xét nghiêm khắc: “Giấu mặt đi đâu ông đại biểu này?/ Diễn đàn thuyết lý thu phục lòng dân/ Sống trong đời/ Dù là ai cũng thượng tôn pháp luật/ Ông nói vậy mà không sống vậy…Thái độ hèn/ Trái tim vô cảm/ Khí chất đàn ông chó gặm/ Mang danh đại biểu của dân càng tồi tệ/ Miêng nói vậy mà sống không vậy/ Làm sao dân trọng dân tin?” (Nói vậy mà không sống vậy). 

Bước vào miền thơ của Đỗ Quảng tôi có cảm giác như đi vào xưởng tạo hình đầy những hình khối điêu khắc tạo tác hối hả vâm váp, có chỗ thô mộc nhưng ánh lên vẻ đẹp nguyên khối của ngọc, của đá quý. Và hôi hổi nóng bởi hầu hết các bài thơ trong tập đều sáng tác trong năm 2024 và 2025. Tức là nói về chính những ngày chúng ta đang sống.

Bên cạnh những bài thơ thế sự là một miền thơ cảm hoài, nỗi đời của một người giầu lòng trắc ẩn, của sự cô đơn khó giãi bày, cùng nỗi đau nhân thế: “Đêm nằm nghe mọt kêu/ Vân vi tự hỏi mình/ Đời nhiễu nhương/ Đạo đức suy vi/ Tin ai?” (Vô đề 9). Hay: “Đêm chưa qua/ Ào ào gió hú, như tiếng ai gọi/ Hương tỏa khói nhang, trăm nghìn ngọn nến/ Bạt ngàn ngôi mộ lấp lóa sao đêm… Nửa thế kỷ rồi/ Lính nơi nghĩa trang vẫn tuổi hai mươi/ Đồng đội gặp lại đã già tất cả” (Vô đề 10). Và trước mất mát lớn của đất nước, của mỗi người khi Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng qua đời: “Dân đổ ra đường chào tiễn Bác Trọng về Mai Dịch/ Đồng bào muôn nơi/ Cụ già, con trẻ, thương binh xe lăn, chân giả nạng gỗ… Cúi lạy thương tiếc Người đi xa/ Những con mắt đỏ hoe/ Những dòng lệ nhòe/ Những tiếng khóc nghẹn… Linh xa qua rồi/ Người người nhìn theo/ Lệ lòng xót xa/ Trong tim người ở lại” (Đêm đau thương). Bên nỗi lo chung là niềm riêng, rất riêng của bậc làm cha, khi mình tuổi đã cao, con gái còn nhỏ, bao nỗi riêng chung đành giấu vào trong dạ để không làm ảnh hưởng tới sự hồn nhiên của con:“Đêm khuya/ Phòng con đèn tắt/ Bố ngồi bàn cầm bút/ Mấy dòng thơ ứa ra từ nước mắt/ Nỗi đau lặn vào trong, nhìn ngoài đâu thấy/ Đôi mắt cười xóa đi tất cả/ Giấu trong tim mọi đắng cay/ Cứ vậy mà sống/ Cứ vậy vui buồn/ Con chữ bờ vai ta vịn đứng dậy/ Như chiếc gậy thần dìu bước chân” (Một mình). Đỗ Quảng vịn vào con, vịn vào chữ, vịn vào sự thật mà đứng lên mà bước tiếp trong chuỗi ngày nặng gánh trần ai.

Thơ Đỗ Quảng đạt tới sự chân thành và tấm lòng trung tín. Ông đa đoan đắm đuối cùng thơ nhưng không cầu kỳ triết luận, đại ngôn. Không câu nệ lắm đến việc tu từ. Mỗi câu chữ toát lên bản lĩnh an nhiên tự tại, một quan niệm sống lão thực, một trách nhiệm đã hoàn thành ở cái thời khắc “sống gửi” của kiếp người và sẵn sàng đón nhận phút “thác về”.

Trong Những lời nói thật không ít lần ông nhắc tới cái chết, tới lúc rời xa cõi tạm và chuẩn bị đón nhận nó bằng một tấm thế bình thản, dù tâm sự với bạn hay tự nói với mình: “Sáng tỉnh dậy, tinh khôi ta thấu hết/ Mai kia về trời/ Cái tốt cái đẹp cái yêu thương mang theo/ Cái xấu cái bẩn cái buồn bỏ lại/ Ngẫm tận cùng: Cõi tạm một cuộc rong chơi” (Qua đêm). Không chỉ chuẩn bị trong tâm thế, Đỗ Quảng tự viết điếu văn cho mình, bởi ông rất kỵ những lời tiễn biệt sáo rỗng, ca ngợi người nằm xuống ai cũng giống ai, không khác gì một bản liệt kê thành tích đầy tâng bốc, dối trá, ông đã xây cho mình nơi an nghỉ tại nghĩa trang Thiên Đức trên vùng đất Tổ vua Hùng.

Cõi tạm với ông như một cuộc rong chơi và chuyến đi tìm đất đặt sinh phần cũng như một chuyến du hý, có phần hớn hở, rất vui:“Tìm chỗ cuối, sau những năm dài tất tả/ Nơi an lạc dưới mái nhà riêng/ Giấc ngủ dài ấm chỗ  mình nằm… Đêm ngày ngửa mặt ngắm sao, nhìn trời/ nắng mưa dông bão mặc đời/ Vẫn nghe chuông đổ ngọt ru cõi lòng/ Kiếp người sắc sắc không không… Ngàn thu về nơi đất Tổ, hạnh phúc nào hơn” (Chỗ ở cuối).  Sự bình tĩnh ấy lan sang con gái út Cà Rốt: “Điềm gì báo mà con gái hỏi bố/ Chủ nhật tới có đi xem mộ được không/ Bố thích nơi nào dừng chân cuối đời” (Đi xem mộ). Một chi tiết nhỏ thôi nhưng hẳn ông cũng vợi bớt nhiều nỗi lo. Người thân của ông, con gái ông sẽ không bị bất ngờ, sẽ bình tĩnh chấp nhận điều không thể tránh được.

Nhà báo, nhà thơ Đỗ Quảng (bìa trái) và tác giả bài viết - nhà văn Nguyễn Trọng Tân (bìa phải).

Tôi quen nhà báo Đỗ Quảng từ hơn 50 năm trước, khi tôi bắt đầu vào nghề báo ở tờ Thông tin. Năm 1983, tôi phụ trách tờ Tuổi trẻ Thủ đô, nhà báo Đỗ Quảng đã cộng tác với tư cách cố vấn. Anh em tôi có nhiều chuyến đi và đã từng “chiến đấu” với một nhóm người muốn biến nhà thờ dòng họ Nguyễn Đình ở xã Ninh Hiệp thành di tích lịch sử mang danh đền thờ công chúa Ngọc Hân. Ý đồ này được một vài nhà sử học và mấy vị có chức tước ở Bộ Văn hóa khi ấy tiếp tay, gây nên rối ren trong dòng họ và mất trật tự tại địa phương. Người dân trong xã định kéo sang kiến nghị Thành ủy Hà Nội, phản đối ý đồ dựng di tích giả để trục lợi. Nhà báo Đỗ Quảng lập đăng một bài phóng sự điều tra của tôi vạch rõ âm mưu “đánh lận con đen ấy” trên báo Nhân dân. Và tình hình đã được vãn hồi.

40 năm làm phóng viên đặc biệt báo Nhân dân, chuyên về mảng bài phóng sự điều tra, mảng bài khó nhất và cần sự dũng cảm nhất, Đỗ Quảng đã lập nên thành tựu khó nhà báo nào sánh kịp. Ông đã đúc kết chặng đường gian nan ấy trong nhiều cuốn sách, chỉ nghe cái tên thôi cũng đã nể phục: Sống thật như máu; Nước mắt nụ cười; Ba mươi năm phóng sự… Ông còn là cây bút văn xuôi, biên kịch điện ảnh sáng giá với nhiều tác phẩm trình làng. Và thật không ngạc nhiên khi Đỗ Quảng dan díu với thơ. Đọc Thương lắm Sài Gòn ơi; Vui buồn tháng tư tới Những lời nói thật ta nhận ra một điệu tâm hồn nhất quán nỗi yêu người, thương đời bằng một thái độ sống tích cực, một quan niệm xuất xứ đầy trách nhiệm. Với bản lĩnh ấy, khí chất ấy, cách nhìn đời ấy của một cây phóng sự lọc lõi ông đã phổ vào thơ sự hàm súc về tứ, sự tinh tế cô đọng về từ ngữ. Câu thơ ngắn nhưng ý rất dài và sâu. Lại có bài mang vóc dáng của một trường ca. Đọc xong, nhắm mắt lại cảm giác thơ ông như một mũi lao tốc ký thời đại, một phóng sự văn chương về cõi nhân sinh. Khối tích tụ cảm xúc cuộn trào nhiều khi không theo một niêm luật, cấu tứ nào mà lại tạo nên cảm hứng thi ca mãnh liệt. Đó chính là sức nặng và làm nên sự khác biệt của thơ Đỗ Quảng.

Chỉ sau một tuần lễ, khi có quyết định phát hành, Những lời nói thật đã bán được gần 900/1000 cuốn lần xuất bản đầu. con số vô cùng ấn tượng. Nghe đâu nhà thơ Đỗ Quảng đang chuẩn bị tái bản tập thơ này chỉ cách cuốn trước chưa đến một tháng. Một hiện tượng có một không hai đối với tác phẩm văn chương, đặc biệt với thơ. Một tín hiệu rất vui, cũng là một tín hiệu khiến ta phải suy nghĩ. Thơ xưa nay hầu như bị mặc định in ra chỉ để biếu tặng. Những điều nói thật đã chứng minh ngược lại. Bạn đọc đâu có quay lưng với thơ. Nhưng điều bạn đọc cần là thơ đừng bay lượn, chấp chới trên nỗi bần hàn, xa lạ với nỗi lòng của người dân, mà phải nói hộ tâm trạng, suy nghĩ nguyện vọng của họ. Những lời nói thật đã làm được điều đó, trở thành tiếng lòng của nhân quần vì thế nó được sẵn lòng đón nhận. 

Nguyễn Trọng Tân

Cao Ngọc Thắng "Điệu mùa - Điệu thơ"

Trước khi thành danh ở làng văn, Cao Ngọc Thắng là nhà báo với gần bốn mươi năm làm nghề, từ lúc ở các tạp chí đến...