Nửa thế kỷ thơ viết cho thiếu nhi ở Thành phố Hồ Chí Minh

Trong tiến trình phát triển của văn học dân tộc, thơ viết cho thiếu nhi là bộ phận quan trọng. Đó là sản phẩm nghệ thuật vừa mang mục đích giáo dục vừa bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách, phẩm chất cho tuổi thơ. Nhờ nội dung và cách thể hiện phù hợp với đời sống, tâm lí, nhận thức và năng lực thụ cảm thẩm mĩ của bạn đọc nhỏ tuổi, mảng sáng tác này giúp thiếu niên, nhi đồng có được sự tưởng tượng bay bổng, góp phần phát triển khả năng ngôn ngữ của các em. 

Từ sau ngày thống nhất đất nước (30/4/1975), trong đời sống văn chương Thành phố Hồ Chí Minh, thơ viết cho thiếu nhi có một vị trí riêng với những đường nét, gam màu sinh động. Những vần thơ dành riêng cho lứa tuổi măng non không chỉ phản ánh thế giới tâm hồn, hướng đến việc hình thành nhân cách cho trẻ em mà còn thể hiện được đời sống hiện đại, tinh thần hội nhập của một đô thị năng động, không ngừng đổi mới, phát triển. Nửa thế kỉ qua, thơ thiếu nhi Thành phố có nhiều đổi mới, vừa gìn giữ và tiếp nối nguồn mạch truyền thống của văn học dân tộc, vừa chuyển mình và cách tân theo hướng hiện đại hoá.

50 năm và hai chặng đường thơ viết cho thiếu nhi ở Thành phố Hồ Chí Minh 

Trong hành trình 50 năm, thơ thiếu nhi Thành phố Hồ Chí Minh có thể chia thành hai giai đoạn: từ 1975 - 1985 và từ 1986 đến nay. Ở mỗi giai đoạn, thơ thiếu nhi Thành phố đều có những vận động để kiếm tìm những phương thức phản ánh mới, nỗ lực khắc hoạ hình ảnh con người mới in đậm dấu ấn của trẻ thơ trong muôn mặt cuộc sống thời kinh tế thị trường. 

Sau sự kiện ngày 30 tháng 4 năm 1975, một thời kì mới của lịch sử dân tộc được mở ra, đồng thời cũng đem đến một giai đoạn mới trong lịch sử văn học hiện đại Việt Nam. Văn học Việt Nam từ 1975 - 1985 là giai đoạn trăn trở, tìm đường và chuẩn bị cho đổi mới. Thơ viết cho thiếu nhi Thành phố Hồ Chí Minh cũng không nằm ngoài tiến trình vận động đó. 

Nhìn chung, thơ thiếu nhi giai đoạn này vẫn gần với cách tiếp cận cũ. Chiến tranh lùi vào quá vãng, cả nước đồng lòng bắt tay vào công cuộc xây dựng phát triển trong hoà bình. Song, kí ức về một thời mưa bom bão đạn vẫn là “siêu đề tài” thu hút các nhà thơ viết cho thiếu nhi. Chiến tranh, tuổi thơ trong chiến tranh vẫn là nguồn cảm hứng của những người cầm bút. Đề tài viết về truyền thống, về lịch sử vẫn được các tác giả tiếp tục khai thác nhằm giáo dục truyền thống cho các em nhỏ. Đất nước thống nhất, hàng loạt những vấn đề của cuộc sống được đặt ra không chỉ với người lớn mà còn cả với trẻ nhỏ. Cuộc sống mới mẻ khi đất nước hoàn toàn thống nhất cũng được các nhà thơ chú ý tới. Số phận con người, quan hệ giữa con người và hoàn cảnh sống cũng được các nhà thơ khéo léo chuyển tải đến các em qua các trang thơ sống động. Tuy vẫn tiếp nối với văn học giai đoạn trước, nhưng dần dần các tác phẩm cũng mở ra những bình diện mới về thể hiện con người, cá tính sáng tạo của các tác giả.

Trong 10 năm sau cuộc kháng chiến chống Mĩ kết thúc thắng lợi, thơ thiếu nhi tuy đã có những dấu hiệu mới nhưng chưa tạo ra được những chuyển biến rõ rệt, mảng thơ của giai đoạn này kém phát triển hơn văn xuôi. Tuy nhiên, đây là bước khởi đầu, tiền đề có ý nghĩa quan trọng cho những đổi mới trong giai đoạn tiếp theo.

Từ 1986, đặc biệt là từ sự kiện của Đại hội Đảng lần thứ XI, không khí đổi mới chung của đất nước, của văn học đã dội vào những trang thơ viết cho thiếu nhi. Hàng loạt các bài thơ ra đời với cách đặt vấn đề mới, giúp trẻ em có thể nhận ra và hoà nhập, thích ứng với cuộc sống mới, hiểu thêm về chính mình và mối quan hệ giữa cá nhân với mọi người, với xã hội. 

Giai đoạn đầu đổi mới, sự chuyển đổi về kinh tế, xã hội tác động sâu sắc đến thơ thiếu nhi Thành phố Hồ Chí Minh. Thơ thiếu nhi chững lại, gặp nhiều trở ngại trong cơ chế thị trường. Các tập thơ viết cho thiếu nhi ít được in và xuất bản, một số người làm thơ cho thiếu nhi bỏ tiền túi ra in tập thơ riêng nhưng phát hành khó khăn. Đội ngũ làm thơ cho các em ở Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn này vẫn còn thiếu điều kiện để các tác giả phát huy hết tiềm năng của mình. Một số lí do có thể kể đến như các nhà xuất bản chưa tìm ra cách đưa thơ đến với thiếu nhi, các tác giả thiếu kinh phí để đầu tư…

Phải đến đầu những năm 90, tình trạng trên mới được điều chỉnh, thơ thiếu nhi ở Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều khởi sắc, “tình hình thơ viết cho thiếu nhi - trong khung cảnh nền văn học chung của đất nước - có những bước tiến triển đáng mừng” (Định Hải, 1993). Nhiều cuộc thi viết, trại sáng tác cho thiếu nhi ở mọi lứa tuổi được Nhà xuất bản Kim Đồng, Nhà xuất bản Giáo dục, Nhà xuất bản Trẻ, Hội Nhà văn Việt Nam, Hội đồng Văn học thiếu nhi… phát động và thu được nhiều kết quả tích cực, khả quan. Với số tiền lãi từ việc ấn hành bộ truyện tranh Đôrêmon, Nhà xuất bản Kim Đồng đã trích ra các khoản tiền để hỗ trợ in ấn, nâng đỡ các tác giả thơ trẻ.

Từ năm 2000 đến nay, cùng với sự ưu ái của xã hội và các đoàn thể trong nước (Bộ Giáo dục và Đào tạo, Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp phụ nữ, Uỷ ban Dân số, Gia đình và Trẻ em. Uỷ ban bảo vệ chăm sóc trẻ em…) và quốc tế (Tổ chức cứu trợ trẻ em của Thuỵ Điển Radda Barnen, Tổ chức Unicef, Hội Nhà văn Đan Mạch…) thực hiện rất nhiều chương trình, kế hoạch nhằm thúc đẩy, kích thích việc sáng tác cho thiếu nhi. Thơ thiếu nhi ở Thành phố được in nhiều hơn trước đây. Đơn cử như Sáng tác văn học “Vì trẻ em” năm 2000 - 2001, Văn học thiếu nhi “Vì tương lai đất nước” năm 2001 - 2002, Văn học thiếu nhi “Tình bạn tuổi thơ” năm 2006 - 2007, các cuộc vận động sáng tác mang chủ đề “Một ngày kì lạ” năm 2007 - 2008, “Bước qua hai thế giới” năm 2008 - 2009. “Gõ cửa trái tim” năm 2013 - 2015… Các Trại sáng tác cho thiếu nhi khu vực cũng được tổ chức định kì, Cuộc vận động Sáng tác văn học viết về đề tài thiếu nhi kéo dài trong 5 năm (2021 - 2025), cùng với hàng loạt những tặng thưởng, giải thưởng về văn học thiếu nhi… đã khơi dậy niềm đam mê văn học thiếu nhi, phát hiện và bồi dưỡng khả năng sáng tạo thơ cho thiếu nhi của Thành phố và cả nước. Ngoài ra, bên cạnh thơ cho nhi đồng, các nhà thơ cũng có những tập thơ dành riêng cho lứa tuổi thiếu niên, cho mẫu giáo. Thơ cho thiếu nhi giờ đây đã được phân loại theo các lứa tuổi khác nhau, đem đến những tác phẩm chất lượng phù hợp với tâm lí của từng nhóm trẻ. 

Về phương diện xuất bản, ngoài nhà xuất bản Kim Đồng, hiện nay các nhà xuất bản Văn học, Hội Nhà văn, Trẻ, Phụ nữ, Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh… đã góp sức đưa những tên tuổi chuyên viết thơ cho thiếu nhi đến gần hơn với công chúng: Nguyễn Ngọc Ký, Trần Quốc Toàn, Đặng Hấn, Nguyễn Ngọc Khương, Nguyễn Nhật Ánh, Bùi Chí Vinh, Lệ Bình, Cao Xuân Sơn, Trương Nam Hương, Lê Minh Quốc, Lê Luynh, Nguyễn Thánh Ngã, Trung Dũng KQĐ, Phan Trung Thành, Nguyễn Phong Việt, Hồ Huy Sơn,…

Thời kì mở cửa, giao lưu quốc tế cũng tác động nhiều đến thơ thiếu nhi Thành phố. Khá nhiều tập thơ viết cho thiếu nhi được xuất bản song ngữ Việt - Anh như: Xin chào những buổi sáng - Good Morning, Mornings, Những chiếc ghế trong căn bếp nhỏ - Chairs in a small kitchen, Chúc ngủ ngon - Goodnight my dear! của Nguyễn Phong Việt; Khoảng trời của ngoại - My Grandma’s sky của Hoa Mai…

Như vậy, nửa thế kỉ đồng hành và phát triển cùng đời sống văn chương Thành phố, thơ thiếu nhi đã có những bước chuyển mình đáng kể trên nhiều phương diện. Quá trình đổi mới văn học cũng mang đến cho các em nhỏ không ít sáng tác thú vị, hấp dẫn, giàu giá trị thẩm mĩ và tính nhân văn sâu sắc.

Ảnh minh họa

Những thành tựu tiêu biểu của thơ viết cho thiếu nhi ở Thành phố Hồ Chí Minh từ 1975 đến 2025

Giai đoạn này, đội ngũ sáng tác văn chương Thành phố Hồ Chí Minh (gồm nhiều nhà văn, nhà thơ trưởng thành qua hai cuộc kháng chiến, các văn nghệ sĩ tại chỗ và từ khắp mọi miền đến sinh sống, làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh…) đã tập hợp lại, góp sức sáng tạo để xây dựng một nền văn học tiến bộ, văn minh, đậm đà bản sắc, phản ánh chân thật cuộc sống, con người nơi đây. 

Khoảng thời gian đầu thống nhất đất nước, các nhà văn quân đội tiếp tục đồng hành cùng với thiếu nhi như: Trần Mạnh Hảo, Nguyễn Duy, Đỗ Trung Quân, Hồ Thi Ca, Đặng Hấn, Nguyễn Thái Dương… Từ những năm 1980, đội ngũ sáng tác thơ cho thiếu nhi xuất hiện những cây bút trẻ, mới. Họ trưởng thành qua những cuộc thi viết cho thiếu nhi hoặc những Trại sáng tác cho các em như Nguyễn Ngọc Ký, Nguyễn Nhật Ánh, Cao Xuân Sơn,…

Từ năm 1986, người sáng tác có nhiều sự tìm tòi, khám phá, cách tân mạnh mẽ. Trong những năm 90, đội ngũ sáng tác thơ cho các em được bổ sung thêm rất nhiều những cây bút tài năng. Nó chứng tỏ tính chuyên nghiệp của bộ phận sáng tác dành cho các em. Các tác giả viết thơ cho thiếu nhi dần khẳng định được tên tuổi như Đoàn Vị Thượng, Bùi Chí Vinh, Trương Nam Hương, Lê Minh Quốc, Nguyễn Thái Dương, Cao Xuân Sơn, Đặng Hấn, Lệ Bình, Lê Luynh… Các sáng tác đến với độc giả nhỏ tuổi qua các trang báo, tạp chí, tập san Khăn quàng đỏ, Nhi đồng, Tuổi hồng, Áo trắng, Mực tím,… Một lực lượng nữa cũng góp phần làm phong phú thêm cho đội ngũ sáng tác, đó chính là những cây bút thiếu nhi như Khánh Chi, Phan Thị Vàng Anh,… Tuy vậy, vẫn chưa có những hiện tượng thật sự nổi bật như trẻ em làm thơ thời kì chống Mĩ. 

Nửa thế kỉ qua, lực lượng sáng tác thơ cho thiếu nhi ở Thành phố mang tên Bác đông đảo, sự kế thừa, trải đều khắp các thế hệ. Mỗi nhà thơ như một người bạn, người anh, người đồng hành để thấu cảm, thấu hiểu, tâm tình, tâm sự với trẻ. Sứ mệnh của họ không chỉ làm phong phú thêm thế giới tinh thần, nâng bước giấc mơ tuổi thơ mà qua các trang thơ, những bài học về cuộc sống cũng được khơi dậy, vun đắp. 

Đặc sắc của thơ thiếu nhi Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ ở sự phong phú về đề tài, thế giới nghệ thuật, tư tưởng mà còn ở hình thức nghệ thuật điêu luyện, cách tân, gần gũi với chính các em. Thơ ca đã phản ánh xã hội thông qua lăng kính cá nhân của nhà thơ, tuy có tính độc lập nhưng cũng có mối quan hệ chặt chẽ với sự phát triển của xã hội. Thơ thiếu nhi ở Thành phố Hồ Chí Minh trong gần 50 năm qua đã có những đóng góp xuất sắc cho văn học thiếu nhi Việt Nam cả về  mặt số lượng và chất lượng. Những tập thơ: Mèo đi guốc (Trần Mạnh Hảo), Cầu chữ Y (Đặng Hấn), Thành phố mười mùa hoa (Lệ Bình), Bữa tiệc của loài vật (Trần Quốc Toàn), Mèo khóc chuột cười, Con chuồn chuồn đẹp nhất (Cao Xuân Sơn), Sài Gòn sót mấy con ve (Trung Dũng KQĐ), Trái tim của đảo (Hồ Huy Sơn),… được nhiều bạn đọc nhỏ tuổi cả nước biết đến và yêu thích. Tình yêu và trách nhiệm của người viết với độc giả nhỏ tuổi đã tạo nên những trang thơ làm giàu thế giới tâm hồn tuổi thơ. Bám sát cuộc sống trẻ thơ qua các giai đoạn, viết bằng cách nghĩ, cách giao tiếp, cách hành động của chính các em, thơ thiếu nhi khẳng định được tính thời sự, cập nhật, hội nhập và không lệch pha với đời sống văn chương đương đại của Thành phố. 

Từ năm 2000, thơ thiếu nhi đã có những bước phát triển mạnh mẽ, đột phá với hàng loạt các tập thơ: Lời vàng trao con (Nguyễn Ngọc Ký), Cháu là cổ tích (Đoàn Vị Thượng), Sài Gòn còn sót mấy con ve (Trung Dũng KQĐ), Thơ với tuổi thơ, Chào thế giới bây giờ con đã đến, Viết trên lá mới (Lê Minh Quốc), Khoảng trời của ngoại, Hoa thơm tay bé (Hoa Mai), Nếu không có trẻ con (Thục Linh), Những ngọn đèn thơm, Mùa hè ra biển, Trái tim của đảo (Hồ Huy Sơn), Hoa mưa - hoa nắng (Nguyệt Thu), Miền yêu thương (T.N.Thu Thuỷ), Xin chào những buổi sáng, Chiếc ghế trong căn bếp nhỏ, Chúc ngủ ngon (Nguyễn Phong Việt), Hạt bắp vỗ tay (Nguyễn Thánh Ngã),…

Về nội dung phản ánh, thơ thiếu nhi Thành phố Hồ Chí Minh vẫn tập trung vào những sinh hoạt thường nhật của trẻ thơ trong thời đại mới với quan hệ cha mẹ, trường lớp, thầy cô, bạn bè, thiên nhiên… Không chỉ thể hiện những câu chuyện riêng của các em nhỏ, thơ thiếu nhi Thành phố còn hướng đến những vấn đề lớn, mới mẻ của xã hội, khuynh hướng quốc tế hoá của đời sống, cả cuộc cách mạng về khoa học kĩ thuật công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Nếu như trước 1975, cảm hứng lịch sử, cộng đồng chi phối các sáng tác thì sau 1975, thơ thiếu nhi ở Thành phố có sự mở rộng về đề tài và hướng tiếp cận cuộc sống, đặc biệt là khả năng khám phá con người cá nhân.

Về phương diện nghệ thuật, thơ thiếu nhi Thành phố Hồ Chí Minh đã đạt được nhiều thành công trong tiếp thu nguồn mạch của thơ ca thời kì trước, tinh hoa văn học nước ngoài. Tất cả các hình thức thể hiện về thể thơ, giọng điệu, ngôn ngữ thơ, các biện pháp tu từ… đều được sáng tạo bắt nguồn từ chính điểm nhìn của các em, đồng thời cũng được đổi mới, cách tân, biến hoá linh hoạt. Điều này tạo nên hiệu quả nghệ thuật đặc sắc, độc đáo. Các tác giả luôn luôn nỗ lực tìm tòi, khám phá thế giới nghệ thuật để phù hợp với tâm lí của thiếu nhi hôm nay. 

Lực lượng sáng tác đông đảo, số lượng và chất lượng tác phẩm được nâng cao, tuy nhiên cũng cần nhận ra rằng, các nhà nghiên cứu lí luận, phê bình và biên khảo về văn học thiếu nhi nói chung, thơ thiếu nhi ở Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng khá ít ỏi. Nhiều tác phẩm hay cho thiếu nhi cũng đã được giới thiệu, xuất bản nhưng mảng nghiên cứu thơ thiếu nhi đương đại vẫn chưa được quan tâm và đầu tư tương xứng. “Có thể hình dung hoạt động nghiên cứu phê bình văn học ở ta không đến mức ảm đạm, nhưng riêng nghiên cứu phê bình về văn học thiếu nhi thì là... hoang lạnh. Tính tổng cộng những cuốn sách liên quan đến nghiên cứu phê bình văn học thiếu nhi từ trước đến nay đã xuất bản chắc chắn không quá con số 50, nghĩa là không bằng số lượng đầu sách nghiên cứu phê bình trong riêng năm 2023” Nhìn lại lịch sử tiếp nhận, lí luận, phê bình, chúng tôi nhận thấy vẫn còn nhiều vấn đề (Văn Thành Lê: Văn học thiếu nhi Việt Nam - trên con đường các em đặt chân, Nhà xuất bản Kim Đồng, 2025, tr.126 - 127.) cần phải tập trung nghiên cứu để phác hoạ đầy đủ, toàn diện về diện mạo của thơ viết cho thiếu nhi. 

Thơ thiếu nhi đã phản ánh được cuộc sống muôn màu muôn vẻ của chính các em. Thơ ca đã trở thành người bạn tâm giao của các em, hướng các em đến những điều chân, thiện, mĩ. Hòa chung vào dòng chảy của văn chương Thành phố Hồ Chí Minh, văn học thiếu nhi nói chung, thơ viết cho thiếu nhi nói riêng cũng đã có những bước ngoặt chuyển mình tích cực, chuyên nghiệp với những thành tích ấn tượng. Thơ thiếu nhi Thành phố Hồ Chí Minh đã góp phần không nhỏ vào nhu cầu học tập và giải trí lành mạnh cho các em nhỏ. Nhìn chung, thơ thiếu nhi Thành phố đã và đang phát triển đúng hướng, mở ra những triển vọng tốt đẹp ở tương lai. Các tác phẩm thơ viết cho lứa tuổi nhi đồng đã có nhiều đổi mới, tiến bộ nhưng vẫn chưa theo kịp nhu cầu, đòi hỏi của các em. Đề tài, chủ đề sáng tác cần mở rộng hơn, bắt kịp các xu hướng của cuộc sống hiện đại. Mặt khác, chức năng giáo dục của thơ thiếu nhi cũng phải được chú trọng định hướng các em trở thành những công dân của thời đại, toàn cầu.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bùi Thanh Truyền, Nguyễn Thanh Tâm, Chu Thị Hà Thanh. (2022). Văn học thiếu nhi. Nhà xuất bản Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh.

2. Định Hải. (1993). Thơ cho thiếu nhi hôm qua và hôm nay. Tạp chí Văn học, 10-11.

3. Lã Thị Bắc Lý. (2006). Giáo trình Văn học trẻ em. Nhà xuất bản Đại học Sư phạm.

4. Nhiều tác giả. (1983). Bàn về văn học thiếu nhi. Nhà xuất bản Kim Đồng.

5. Nhiều tác giả. (2024). Sài Gòn của em (Thơ thiếu nhi Thành phố Hồ Chí Minh 1975 - 2025). Nhà xuất bản Văn học.

6. Văn Hồng. (2012). Văn học thiếu nhi, nửa thế kỉ một con đường. Nhà xuất bản Kim Đồng.

7. Văn Thành Lê. (2025). Văn học thiếu nhi Việt Nam - trên con đường các em đặt chân. Nhà xuất bản Kim Đồng.

 8. Vũ Ngọc Bình. (1985). Đôi điều tâm đắc. Nhà xuất bản Kim Đồng.

Bùi Thanh Truyền - Tsàn Dùng Nhành

Vì một nền văn học nghệ thuật Huế hiện đại, giàu bản sắc

Ngày 26/3/1975, thành phố Huế hoàn toàn giải phóng. Chính quyền Cách mạng Lâm thời thành phố Huế tiếp quản cơ sở 26 Lê...