Mạng xã hội và ranh giới pháp luật

Internet chính thức ra đời vào ngày 29/10/1969, đã hơn nửa thế kỷ. Và, cách đây 31 năm (1995 - 2026), Classmates.com ra đời, kết nối bạn đọc, sự kiện đánh dấu việc khai sinh mạng xã hội trong thời đại Internet. Mạng xã hội đồng hành với Internet trở nên thăng hoa khi cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 ra đời.

Ở Việt Nam, ngày 19/11/1997, chính thức hòa mạng Internet toàn cầu, mở ra kỷ nguyên số cho đất nước. Sau mốc này, Internet tại Việt Nam phát triển nhanh chóng, và bùng nổ khi ngành công nghiệp điện thoại thông minh (smartphone) được các nhà đầu tư FDI sản xuất tại Việt Nam. 

Ảnh minh họa

Đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng Internet, tương đương 84,2% dân số, và khoảng 79 triệu định danh người dùng mạng xã hội (Facebook, Twitter, YouTube, TikTok…). Theo thống kê gần nhất, tổng số tài khoản người Việt sử dụng mạng xã hội trong nước khoảng 110 triệu (theo Báo Chính phủ).

Internet đã trở thành nền tảng quan trọng cho chuyển đổi số, phát triển kinh tế số, xã hội số và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Phải nói rằng, không gian số đã trở thành một thành tố thiết yếu của đời sống thực hằng ngày. Công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông xuyên biên giới đã làm thay đổi tận gốc cách thông tin được tạo ra, phân phối, tiếp nhận và kiểm chứng. 

Mạng xã hội không chỉ là nơi giải trí, mà còn trở thành công cụ quan trọng cho doanh nghiệp, cá nhân và tổ chức. Không phủ nhận những tích cực mạng xã hội mang đến cho đời sống người tham gia ở Việt Nam; từng cá nhân được giao lưu, chia sẻ; có nhiều hoạt động từ thiện nhân đạo được lan tỏa; nhiều người thất lạc người thân do nhiều nguyên nhân tìm lại được người thân... Thậm chí, nhiều tin báo tội phạm, nhiều trường hợp trẻ em bị lạc đường, bị bắt cóc… cơ quan công an tìm ra thủ phạm nhờ tin báo qua mạng xã hội.

Tuy nhiên, mạng xã hội cũng đã và đang phản chiếu nhiều mặt tiêu cực, thậm chí hành vi phạm tội như: kích động bạo lực, đưa thông tin sai sự thật, lừa đảo chiếm đoạt tài sản… ảnh hưởng nghiêm trọng đến công tác bảo đảm an ninh trật tự và nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Thời gian qua, nhiều vụ việc lợi dụng mạng xã hội để bán hàng giả, hàng kém chất lượng ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và niềm tin của nhân dân được thực hiện trên mạng xã hội, trong đó có những người nổi tiếng tham gia. Nhiều người đã trở thành nạn nhân của lừa đảo trên mạng xã hội. 

Xử phạt 3 cá nhân ở Đà Nẵng đăng tin sai sự thật, xúc phạm lực lượng công an trên mạng xã hội. Ảnh: CACC

Người Việt thường dễ mắc vào “hội chứng đám đông”, “đua trend”. Những người tham gia mạng xã hội ở Việt Nam, không còn lạ lẫm với trend, hot trend; hoặc cách dùng từ nửa Anh nửa Việt là “bắt trend”, “đu trend”. Đây đã và đang là một phần của hội chứng đám đông trong người tham gia mạng xã hội ở Việt Nam. Phải nói thẳng ra rằng, đây cũng là một dạng tiêu cực của mạng xã hội. 

Với việc gần 80% người dân tham gia mạng xã hội, thói quen thụ hưởng văn hóa của người dân đã thay đổi hoàn toàn. Với riêng lĩnh vực báo chí, khái niệm truyền thông dần dần bao hàm báo chí (dù là đa phương tiện). Ngoài thông tin chính thống, "truyền thông xã hội" thực sự lên ngôi. Báo chí không còn giữ vị trí gần như độc quyền phát tin. Trên không gian số, hầu như mọi cá nhân đều có thể đưa tin ở các “dòng trạng thái”. Các tài khoản mạng xã hội đều có thể tạo ảnh hưởng trong một cộng đồng nhất định.

Không ít người tham gia mạng xã hội hiểu sai về tự do ngôn luận. Họ không phân định được ranh giới giữa phản biện và việc kết án người khác khi chưa có bản án kết tội của Tòa án. Họ tự tạo ra những phiên tòa và tự cho phép mình được quyền làm thẩm phán. Nguyên tắc pháp quyền của Nhà nước bị thách thức bởi những “phiên tòa ảo” được lập ra trên mạng xã hội. Trong số đó, tồn tại những tài khoản núp bóng lòng yêu nước, bảo vệ nền tảng tư tưởng để “đấu tố cực đoan”, ảo tưởng về việc tạo sức ép lên các cơ quan quản lý và thực thi pháp luật.

Trước thực tế đáng lo này, Cục trưởng Cục Báo chí, ông Lưu Đình Phúc đã lên tiếng: “Tự do ngôn luận không phải là cái cớ để thao túng dư luận, vu khống và xúc phạm người khác” trên báo Tuổi Trẻ TP.HCM. Bài viết đã thu hút sự chú ý, đáp ứng được mong đợi của nhân dân cả nước. 

Nhà nước ta đã có hệ thống pháp luật như Bộ luật Hình sự, Luật An ninh quốc gia, Luật An ninh mạng, Luật Viễn thông, Luật Công nghệ thông tin, Luật An toàn thông tin mạng, Luật Báo chí và văn bản dưới luật điều chỉnh, các quy định tại các Nghị định của Chính phủ về xử lý trách nhiệm.

Về Nghị định, là Nghị định 14/2022/NĐ-CP (Sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 15/2020/NĐ-CP năm 2020) quy định về hành vi phạm các quy định về trách nhiệm sử dụng dịch vụ mạng xã hội; trang thông tin điện tử được thiết lập thông qua mạng xã hội; Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng xã hội.

Theo đó, các hành vi như đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật, bịa đặt, tin giả gây hoang mang dư luận, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; xúc phạm danh dự, uy tín, nhân phẩm của cá nhân, tổ chức; vu khống, làm nhục người khác trên mạng xã hội bị nghiêm cấm, có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy tố trước pháp luật.

Sự việc gần đây trên không gian số cho thấy, cần phải tiếp tục rà soát, bổ sung luật pháp điều chỉnh hành vi của người tham gia mạng xã hội; đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến luật pháp đồng thời xử lý kiên quyết các hành vi lợi dụng mạng xã hội gây hoang mang dư luận, xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. 

Đối với các cơ quan báo chí, nhà báo phải luôn tác nghiệp với tâm thế: “người dân cần biết việc gì đã xảy ra, vì sao xảy ra, tác động đến ai, trách nhiệm thuộc về đâu và giải pháp nào có cơ sở", như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã phát biểu, trong dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam vừa qua.