Đi tìm tác giả bức ảnh Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân

Thực hiện chỉ thị của đồng chí Hồ Chí Minh, sau một tháng gấp rút chuẩn bị, vào lúc 17 giờ ngày 22 tháng 12 năm 1944,  tại núi Dền Sinh, thuộc dãy Khau Giang, rừng Trần Hưng Đạo, xã Tam Kim và Hoa Thám, châu Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập, dưới sự chỉ huy của Chỉ huy trưởng Võ Nguyên Giáp. Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân gồm 34 đội viên, tất cả đều là nam giới là những người trung kiên nhất trong các đội vũ trang cách mạng của Cao – Bắc – Lạng và một số trong đội quân Nam tiến, một số trong Cứu quốc quân, trong đó có người đã được đi học quân sự ở nước ngoài. Chỉ huy trưởng là đồng chí Võ Nguyên Giáp, Đội trưởng Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân là đồng chí Hoàng Sâm, Chính trị viên là đồng chí Xích Thắng. Đội có một Chi bộ Đảng gồm 4 đồng chí làm hạt nhân lãnh đạo. 

Tuy số đội viên ít ỏi, lại chỉ được trang bị vũ khí hết sức thô sơ, gồm 2 súng thất khẩu, 17 súng trường, 14 súng kíp, một khẩu tiểu liên do Mỹ chế tạo, 150 viên đạn, 6 quả bom lửa, một hộp nổ, nhưng chỉ sau hai ngày thành lập đội đã đánh tan hai đồn binh Phai Khắt và Nà Ngần do người Pháp chỉ huy.

Lễ xuất phát của Đội VNTTGP quân, tiến về đánh Nhật, giải phóng Thái Nguyên.

Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập trong hoàn cảnh bí mật để tránh sự truy lùng của thực dân Pháp và phát xít Nhật. Trong hoàn cảnh khó khăn đó nên không một ai nghĩ đến việc chụp ảnh kỷ niệm, mà nếu có nghĩ đến cũng không một ai có máy ảnh để chụp. Vậy, tại sao lại có bức ảnh chụp 34 đội viên Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân với chú thích “Lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân?”.

Qua việc tìm đọc các tập hồi ký của các bậc lão thành cách mạng và các nhân chứng lịch sử cho thấy: Bức ảnh này do ông Hoàng Văn Đức (1918 – 1996) chụp.

Được hỏi về lai lịch bức ảnh, anh Hoàng Hòa Bình (hiện ở phố Tràng Tiền, Hà Nội), con trai ông Hoàng Văn Đức, cho biết: “Bức ảnh này do cha tôi chụp, nhưng không phải chụp ngày thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân (22/12/1944)  như một số chú thích ảnh, mà nó được cha tôi chụp vào ngày 16/8/1945 tại Cây đa Tân Trào. Cha tôi là một kỹ sư canh nông, là một thành viên của Đoàn Đại biểu Hà Nội lên chiến khu Việt Bắc dự Quốc dân Đại hội Tân Trào tháng 8 năm 1945. Cha tôi chụp bức này bằng chiếc máy ảnh Rolleiflex 6x6. Nội dung bức ảnh là ông Võ Nguyên Giáp - Chỉ huy trưởng Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân làm Lễ xuất phát tiến về đánh quân Nhật, giải phóng tỉnh Thái Nguyên, với chú thích: Lễ xuất phát của Giải phóng quân.

Thật vậy, trong một bài báo đăng trên Tạp chí Nhiếp ảnh (Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam) số 4 (107) ra ngày 7 tháng 9 năm 1996, ông Hoàng Văn Đức viết rằng, ông mang máy ảnh lên chiến khu dự Quốc dân Đại hội Tân Trào, nhiều đại biểu tham dự Đại hội đều biết. Đến lúc lên đến Tân Trào ông mới hay: việc mang theo máy ảnh là vi phạm nội quy Đại hội. Ông Nguyễn Lương Bằng khi tiếp các đại biểu tham dự Đại hội tươi cười nhắc nhở: Theo nội quy không được chụp ảnh trong khu vực hội nghị, song nếu muốn chụp gì phải hỏi ý kiến và khi ra về phải nộp máy ảnh (cả phim đã chụp) cho Ban tổ chức tháo phim ra để giữ làm tài liệu.

Hội nghị bế mạc, ông đã chụp bức ảnh Lễ xuất phát của Giải phóng quân do ông Võ Nguyên Giáp chỉ huy. Trong buổi lễ nhiều đại biểu có mặt tiễn quân Giải phóng lên đường và ông đã nhanh chóng chụp một kiểu Giải phóng quân xuất phát. Nhân dịp này ông còn chụp một kiểu ảnh kỷ niệm cho Thiếu tá Allison Thomas, chỉ huy “Đội Con Nai” (The Deer Team) của Hoa Kỳ, được Đồng minh phái đến Việt Bắc từ 16/7 – 9/9/19456, để giúp Việt Nam chiến đấu chống phát xít Nhật và Thiếu tá Thomas đã tặng ông  cuốn sách A short history of American Democracy  (Lược sử nền dân chủ Hoa Kỳ). Nhưng hình của Thomas ông không có dịp được xem, vì trước khi rời hội nghị trở về Hà Nội, ông phải nộp chiếc máy ảnh Rolleiflex và cả cuộn phim đang chụp dở cho Ban tổ chức. Sau khi trao máy ảnh, ông dặn người nhận nên cẩn thận khi tháo phim và nên tráng phim ngay và cho tôi biết. Tôi thuộc Đoàn Đại biểu Dân chủ Hà Nội.

Việc ông Đức chụp bức ảnh Lễ xuất phát của Giải phóng quân có nhiều đại biểu tham dự Hội nghị Tân Trào biết. Cụ thể người đầu tiên biết là ông Vũ Đình Huỳnh (1905 – 1990), nguyên thư ký riêng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Lễ tân, Bộ Ngoại giao, trong cuốn hồi ký Tháng Tám cờ bay (Báo Văn nghệ số 8 tháng 3/1990), viết: “Hội nghị Tân Trào đang họp thì có tin Hà Nội đã nổi dậy cướp chính quyền. Trần Huy Liệu được phân công viết cấp tốc Lời kêu gọi Tổng Khởi nghĩa. Sau đó là Lễ xuất phát của Quân Giải phóng. Bức ảnh chụp Giải phóng quân xuất phát có Võ Nguyên Giáp đội mũ phớt là do anh Hoàng Văn Đức chụp. Lúc đó, trong số các đoàn đại biểu chỉ có Hoàng Văn Đức là có máy ảnh đem theo”.

Một nhân chứng khác là ông Đỗ Đức Dục, nguyên là Thứ trưởng Bộ Văn hóa, đại biểu của nhóm Thanh Nghị đi dự Đại hội Tân Trào đã viết trong cuốn hồi ký Thanh niên trí thức Việt Nam đi vào cuộc Cách mạng tháng Tám như thế nào, trong đó cung cấp thông tin: “...Một đoàn Đại biểu Đảng Dân chủ hồ hởi lên chiến khu Việt Bắc dự Đại hội Tân Trào, trong đoàn có... kỹ sư Hoàng Văn Đức, cải trang đi bí mật có mang theo máy ảnh duy nhất để chụp Lễ xuất phát của Giải phóng quân Việt Nam”.

Một nhân chứng sống rất đáng tin cậy là nhà thơ Cù Huy Cận (1919 – 2005), nguyên là Bộ trưởng Bộ Canh nông, là thành viên tham dự Quốc dân Đại hội Tân Trào (16/8/1945), cũng đã viết trên Tạp chí Nhiếp ảnh số 4 (107), ra ngày 7/9/1996: “Tôi Cù Huy Cận xác nhận ảnh này (ảnh Lễ xuất phát của Giải phóng quân – TMT) là do anh Hoàng Văn Đức chụp ngày 16/8/1945 dưới bóng cây đa Tân Trào, lúc đoàn quân lên đường đi đánh Nhật ở Thái Nguyên. Tôi xin xác nhận lúc ấy tôi đứng bên cạnh anh Hoàng Văn Đức (anh Đức và tôi đều dự Đại hội Tân Trào)”.

Còn trong tập hồi ký Những người cùng thế hệ”của GS Vũ Đình Hòe (1912 – 2011), nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục (nay Bộ Giáo dục và Đào tạo) của Chính phủ Lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam) từ tháng 8/1945 – 3/1946, và là Bộ trưởng Bộ Tư pháp suốt 15 năm sau đó, có đề cập đến bức ảnh do ông Hoàng Văn Đức chụp Lễ xuất phát của Giải phóng quân từ ATK (an toàn khu) Tân Trào đi đánh quân Nhật ở Thái Nguyên (16/8/1945) như sau: “Cái tên Hoàng Văn Đức đã thành “tabu” (điều cấm kỵ) trong tất cả những sự kiện cách mạng anh từng là một tác nhân tích cực. Ngay cả trường hợp Hoàng Văn Đức là chứng nhân duy nhất ghi lại được hình ảnh sự kiện trọng đại. Chẳng hạn như trường hợp bức ảnh quý hiếm  về buổi ông Võ Nguyên Giáp đọc Nhật lệnh trong Lễ xuất phát của Giải phóng quân từ ATK Tân Trào tiến về Thái Nguyên tham gia cướp chính quyền... người ta đã ngang nhiên xuyên tạc nguồn gốc chứng cứ lịch sử.

Từ nửa thế kỷ trước, tôi được biết ngọn ngành bức ảnh quý hiếm là do một sự tình cờ. Số là hơn một tháng sau Lễ Tuyên ngôn Độc lập 2/9/1945, nhà tôi sinh con thứ 6. Tôi đến gặp Đức, muốn mượn cái máy ảnh của anh để chụp hình đứa con gái sinh ra trong những ngày cả dân tộc đổi đời.

Tiếc quá! Máy đã nộp cho Ban tổ chức. Được mời dự buổi “xuất quân” của bộ đội ông Giáp ở ATK, mình lén chụp một “pô”, bị phê bình vi phạm nội quy Khu Giải phóng, đem máy ảnh vào mà không khai báo. Phim bị nộp đã đành rồi, nhưng máy ảnh có trả lại đâu!”.

Qua các nhân chứng lịch sử, chúng ta có thể thấy, đây không phải là một bức ảnh dàn dựng và những người trong bức ảnh không phải được đóng thay, như nhiều người nói, mà là bức ảnh chụp lúc Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân làm Lễ xuất phát tiến đánh quân Nhật, giải phóng tỉnh Thái Nguyên (ngày 16/8/1945), chứ không phải lúc làm lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân tại rừng Trần Hưng Đạo, huyện Nguyên Bình, Cao Bằng ngày 22/12/1944.

Trần Mạnh Thường

Trương Hoàng Thêm – Đỗ Thùy Mai: Tác phẩm của trái tim cùng nhịp đập

Trước hết, hãy nói về nghề. Trương Hoàng Thêm (sinh năm 1954) và Đỗ Thùy Mai (sinh năm 1963), họ đều bắt đầu từ nghề...