Khi trí tuệ nhân tạo gặp gỡ văn hóa và giáo dục: Làm sao để người học không mất khả năng tư duy?

Đây là một vấn đề được đặt ra tại tọa đàm khoa học “Khi trí tuệ nhân tạo gặp gỡ văn hóa và giáo dục”, diễn ra ngày 13/11 tại Hà Nội, do Trường Đại học Sư phạm Hà Nội phối hợp với Viện Pháp tại Việt Nam và Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam tổ chức.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, PGS.TS Nguyễn Lân Hùng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội nhấn mạnh ý nghĩa của hoạt động giao lưu, hợp tác văn hóa, giáo dục giữa Việt Nam và Pháp, đặc biệt trong bối cảnh hai nước thúc đẩy quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, sau chuyến thăm Pháp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vào tháng 9/2026. PGS.TS Nguyễn Lân Hùng Sơn kỳ vọng tọa đàm sẽ góp phần định hình cách tiếp cận trí tuệ nhân tạo như một công cụ khơi dậy sự tò mò, phát huy tiềm năng sáng tạo của người học, thay vì thay thế vai trò của con người trong quá trình tiếp nhận tri thức.

PGS.TS Nguyễn Lân Hùng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội phát biểu khai mạc tọa đàm

Từ góc nhìn công nghệ và thực tiễn giáo dục, chuyên gia Pháp Valentin Schmite - nhà đồng sáng lập, điều hành Ask Mona, doanh nghiệp ứng dụng AI trong bảo tàng và không gian văn hóa, đồng thời giảng dạy tại Sciences Po Paris và Đại học Sorbonne cùng PGS.TS Tưởng Duy Hải – Giảng viên cao cấp Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã phân tích những cơ hội, rủi ro của trí tuệ nhân tạo, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới phương pháp dạy và học để công nghệ hỗ trợ phát triển năng lực, thay vì thực hiện thay quá trình tư duy.

Trí tuệ nhân tạo làm thay đổi sâu sắc nhiều lĩnh vực

Phát biểu tại tọa đàm, chuyên gia người Pháp Valentin Schmite cho biết, mặc dù trí tuệ nhân tạo tạo sinh mới trở nên quen thuộc với đông đảo công chúng trong những năm gần đây, nhưng thực chất trí tuệ nhân tạo (AI) đã có lịch sử nghiên cứu và phát triển khoảng 70 năm.

Trí tuệ nhân tạo được nghiên cứu bắt nguồn từ những nỗ lực tìm hiểu và mô hình hóa hoạt động trí tuệ của con người. Từ các hệ thống vận hành theo quy tắc, công nghệ phát triển qua học máy (machine learning), học sâu (deep learning) và đến trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI). Là một nhánh ứng dụng của học sâu, trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) có khả năng tạo ra những nội dung chưa có dựa trên dữ liệu đầu vào được sử dụng trong quá trình huấn luyện.

Quang cảnh Tọa đàm “Khi trí tuệ nhân tạo gặp gỡ văn hóa và giáo dục”

Đáng chú ý, ông Valentin Schmite giải thích cơ chế hoạt động của trí tuệ nhân tạo thông qua cơ chế tính toán xác suất và khả năng dự đoán. Với mô hình ngôn ngữ lớn, máy móc phân tích ngữ cảnh để dự đoán những thành phần tiếp theo trong chuỗi thông tin, từ đó tạo ra câu trả lời ngày càng mạch lạc, phức tạp. Chính khả năng sử dụng ngôn ngữ tự nhiên khiến con người đôi khi có cảm giác đang đối thoại với một thực thể có nhận thức. Tuy nhiên, theo chuyên gia người Pháp, trí tuệ nhân tạo chưa thể nào hoạt động độc lập và thay thế con người.

Trí tuệ nhân tạo cũng đang tạo ra những biến đổi sâu sắc ở nhiều lĩnh vực khi công nghệ không còn chỉ xử lý văn bản mà chuyển từ xử lý từng loại dữ liệu riêng lẻ sang khả năng đa phương thức, đa phương tiện kết hợp văn bản, hình ảnh, âm thanh và video. Trong lĩnh vực hình ảnh, một nghiên cứu năm 2023 ước tính các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh đã tạo ra khoảng 15 tỷ hình ảnh chỉ trong 1,5 năm, tương đương số lượng ảnh mà ngành nhiếp ảnh truyền thống phải mất khoảng 149 năm để tạo ra. Sự phát triển với tốc độ nhanh chóng ấy đang tác động mạnh đến lĩnh vực nhiếp ảnh, khi những hình ảnh do AI tạo ra ngày càng tinh vi, khiến người xem khó phân biệt đâu là ảnh chụp thực tế, đâu là sản phẩm của máy móc.

Đặc biệt hệ thống trí tuệ nhân tạo tác tử (tạo hành động tự chủ) có thể thực hiện nhiều bước công việc với mức độ tự chủ cao hơn cũng đặt ra những thách thức mới về kiểm soát và an toàn.

Đề cập đến thái độ trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, ông Valentin Schmite cho biết Việt Nam và Pháp đều nằm trong nhóm 10 quốc gia có cái nhìn lạc quan về tương lai. Theo ông, sự đón nhận tích cực này cho thấy những kỳ vọng đối với khả năng ứng dụng công nghệ trong đời sống. Tuy nhiên, lạc quan không đồng nghĩa với việc xem nhẹ những rủi ro mà công nghệ có thể mang lại.

Bên cạnh những khả năng đáng chú ý, trí tuệ nhân tạo hiện nay vẫn tồn tại nhiều giới hạn. Chuyên gia người Pháp Valentin Schmite chỉ ra nguy cơ trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra thông tin không chính xác, tái hiện định kiến giới và những thiên kiến văn hóa có trong dữ liệu huấn luyện. Đặc biệt, các mô hình AI có thể phản ánh cách nhìn mang tính phương Tây hóa, chưa đại diện đầy đủ cho sự đa dạng của các nền văn hóa. Những vấn đề về quyền tác giả, sở hữu trí tuệ và tác động nguy hại đối với môi trường cũng được ông đề cập như những thách thức cần tính đến.

Một nguy cơ khác được diễn giả nhấn mạnh là AI “nịnh” người dùng, làm người dùng mất khả năng phản biện. Thay vì chỉ ra hạn chế trong một ý tưởng, công cụ có thể liên tục đưa ra lời khen ngợi: “Ôi trời! Ý tưởng của bạn thật tuyệt vời!” khiến người dùng dễ hài lòng nếu không có khả năng tự phản biện.

Bởi vậy, theo ông Valentin Schmite, càng duy trì được khả năng phản biện càng sử dụng hiệu quả trí tuệ nhân tạo. Để minh họa, ông Valentin Schmite chia sẻ cách sử dụng AI theo hướng ngược lại: thay vì hỏi tại sao ý tưởng của mình hay, hãy yêu cầu công cụ chỉ ra vì sao đó có thể là một ý tưởng tồi. Cách đặt câu hỏi này giúp người sử dụng xem xét những lập luận trái chiều, kiểm tra lại nhận định và tự đưa ra quyết định.

Vấn đề trở nên đáng lo ngại hơn khi người dùng không chỉ dùng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ mà còn được giao thực hiện toàn bộ quá trình suy nghĩ.

Khi AI suy nghĩ thay con người

Với trí tuệ nhân tạo, con người không cần tự đọc vẫn có thể hiểu, không cần tự vẽ vẫn có hình ảnh, không cần học cũng có thể giải bài toán…, những năng lực nào có thể bị suy giảm và điều đó sẽ ảnh hưởng ra sao đến tương lai?

Trả lời, ông Valentin Schmite cảnh báo nguy cơ “lười tư duy” khi con người liên tục để AI thực hiện thay những hoạt động nhận thức. Ông dẫn nghiên cứu Your Brain on ChatGPT do các nhà nghiên cứu tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) thực hiện năm 2025, tìm hiểu hoạt động nhận thức của người tham gia trong quá trình viết có sử dụng AI.

“Dùng AI khiến ta lười đi không suy nghĩ nữa. Não bộ và khả năng tri bộ của não bộ giảm nhanh khủng khiếp! Ta không thể nhượng bộ, để trí tuệ nhân tạo nghĩ thay học sinh của mình. Để trí tuệ nhân tạo học hộ là không được” - ông cảnh báo.

PGS.TS Tưởng Duy Hải cũng cho rằng nếu người trưởng thành có thể sử dụng AI để rút ngắn thời gian thực hiện những công việc đã thành thạo, thì đối với học sinh, việc giao toàn bộ nhiệm vụ cho công nghệ có thể khiến các em bỏ qua quá trình hình thành kiến thức, kỹ năng. Bởi những nhiệm vụ học tập không chỉ nhằm tạo ra một sản phẩm hay đáp án cuối cùng. Giá trị của chúng còn nằm ở quá trình người học tự tìm hiểu, suy luận, thực hành và hình thành kiến thức. Nếu học sinh giao toàn bộ nhiệm vụ cho AI, kết quả thu được có thể đáp ứng yêu cầu về hình thức nhưng không phản ánh đúng năng lực của các em.

Trái lại, ông Valentin Schmite cho rằng vẫn có những lý do để lạc quan. Dẫn một nghiên cứu tại Stanford, diễn giả cho biết người học có thể học nhanh gấp 4 lần khi các công cụ AI được thiết kế để giúp họ học tập, thay vì suy nghĩ thay họ.

Ông lấy ví dụ từ việc học tiếng Italy của bản thân. Thay vì chỉ sử dụng ChatGPT để dịch một văn bản, ông dành khoảng 10 phút mỗi ngày trò chuyện bằng tiếng Italy với công cụ này. Khi đó, AI trở thành đối tượng tương tác, giúp người học luyện tập và trực tiếp vận dụng kiến thức.

Sự khác biệt không nằm ở công cụ được sử dụng, mà ở việc con người muốn hoàn thành một nhiệm vụ thật nhanh hay thực sự phát triển năng lực của mình.

Mở rộng sang vấn đề trẻ em tiếp cận AI. Nhìn lại khoảng 15–20 năm mạng xã hội được sử dụng rộng rãi mà thiếu những biện pháp kiểm soát phù hợp, ông cho rằng xã hội đã phải đối diện với nhiều hệ lụy nghiêm trọng, trong đó có những ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, sự cô lập và môi trường thông tin của người dùng.

Theo chuyên gia người Pháp, không nên lặp lại cách tiếp cận tương tự với AI. Ông cho rằng trẻ 10 tuổi không nên tự do sử dụng những công cụ AI phổ thông như ChatGPT theo cách của người trưởng thành. Nếu đưa AI đến với trẻ nhỏ, cần phát triển những công cụ được thiết kế riêng, phù hợp với lứa tuổi và có cơ chế bảo vệ cần thiết.

Chuyên gia người Pháp đánh giá cao việc Việt Nam đã sớm xây dựng các quy định pháp luật về trí tuệ nhân tạo. Ông cho rằng sự phát triển nhanh chóng của công nghệ đòi hỏi các quốc gia phải tăng cường quản lý, đặc biệt nhằm bảo vệ trẻ em trước những nguy cơ mới. Những quy định này cũng cần tiếp tục được điều chỉnh theo sự phát triển của công nghệ.

Tóm lại, ông Valentin Schmite nhấn mạnh ba yếu tố cần đặt ra khi sử dụng trí tuệ nhân tạo: lương tâm, ý thức và an toàn. Theo đó, việc nhận thức rõ giới hạn của công nghệ, duy trì khả năng phản biện và kiểm chứng thông tin là điều kiện để con người khai thác AI mà không lệ thuộc vào nó.

Làm chủ AI thay vì để AI học hộ

Từ góc nhìn giáo dục, PGS.TS Tưởng Duy Hải, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đặt vấn đề làm thế nào để học sinh sử dụng AI mà vẫn phát triển được năng lực trí tuệ của chính mình.

Đề cập đến hành lang pháp lý cho việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giáo dục, ông cho biết Việt Nam đã từng bước xây dựng hệ thống quy định, từ Luật Trí tuệ nhân tạo với nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia đến Khung nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông. Đây là những căn cứ quan trọng để các nhà trường tổ chức hoạt động dạy học, bảo đảm việc sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm và lấy con người làm trung tâm.

Theo ông, nguyên tắc lấy con người làm trung tâm cần được cụ thể hóa trong từng nhiệm vụ học tập. PGS.TS Tưởng Duy Hải giới thiệu cách tiếp cận “Đồng trí tuệ”, trong đó con người và trí tuệ nhân tạo phối hợp thực hiện nhiệm vụ, nhưng con người vẫn giữ vai trò chủ động và quyền quyết định cuối cùng. Tinh thần này cũng được thể hiện qua quy trình 6 bước ứng dụng AI trong thiết kế bài giảng mà ông đề cập, với 5 bước do giáo viên làm chủ. Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình chuẩn bị và tổ chức dạy học, song giáo viên vẫn là người xác định mục tiêu, lựa chọn phương pháp và đánh giá kết quả.

Một ví dụ được ông đưa ra là hoạt động xây dựng câu chuyện tranh về hành trình của giọt nước. Thay vì yêu cầu trí tuệ nhân tạo tạo ngay một câu chuyện hoàn chỉnh, học sinh trước hết phải tìm hiểu các trạng thái của nước, hình dung quá trình chuyển thể, xây dựng nội dung và mô tả nhân vật bằng ngôn ngữ của mình. Sau đó, các em mới sử dụng AI để tạo hình ảnh dựa trên những mô tả đã chuẩn bị, tiếp tục kiểm tra và điều chỉnh sản phẩm cho phù hợp với kiến thức khoa học.

Với cách tổ chức này, trí tuệ nhân tạo hỗ trợ hiện thực hóa ý tưởng, còn những hoạt động quan sát, tưởng tượng, diễn đạt và đánh giá vẫn do học sinh thực hiện. Ngược lại, nếu giao toàn bộ nhiệm vụ cho công nghệ ngay từ đầu, học sinh có thể có một sản phẩm đẹp mắt mà không thực sự hiểu được nội dung kiến thức chứa đựng trong đó.

Trong môn toán, ông cũng đề cập đến việc sử dụng trí tuệ nhân tạo như một công cụ gợi mở thay vì cung cấp sẵn lời giải. Khi học sinh gặp khó khăn, hệ thống có thể đưa ra những gợi ý để các em tiếp tục tự suy nghĩ và giải quyết bài toán.

Bên cạnh yêu cầu an toàn, PGS.TS Tưởng Duy Hải cũng nhấn mạnh việc bảo đảm cơ hội tiếp cận trí tuệ nhân tạo cho học sinh. Từ Khung nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, vấn đề đặt ra là tổ chức dạy học như thế nào để học sinh có điều kiện thiết bị khác nhau vẫn có thể tiếp cận và phát triển năng lực AI.

Theo đó, nhà trường không chỉ cần quy định việc sử dụng công nghệ mà còn phải lựa chọn công cụ phù hợp, chú trọng bảo vệ dữ liệu, hạn chế thiên kiến và xây dựng môi trường học tập kết hợp giữa hoạt động trực tiếp với môi trường số.

Khi trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ soạn giáo án, chuẩn bị học liệu, xây dựng bài trình chiếu trong thời gian ngắn, vai trò của người thầy càng cần được nhìn nhận từ những giá trị cốt lõi của hoạt động giáo dục. Giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức hay thực hiện một kế hoạch bài dạy có sẵn, mà còn phải hiểu người học, nhận biết sự khác biệt về năng lực, nhu cầu, tổ chức tương tác và điều chỉnh phương pháp phù hợp với từng lớp học.

Cùng một nội dung kiến thức nhưng mỗi học sinh có cách tiếp nhận khác nhau. Những quan sát và đánh giá trực tiếp của giáo viên vì thế vẫn giữ vai trò quan trọng trong quá trình học tập.

Trong phần thảo luận, trước câu hỏi về yêu cầu đổi mới đào tạo giáo viên, PGS.TS Tưởng Duy Hải nhấn mạnh sự cần thiết phải giúp sinh viên sư phạm hiểu và thực hành việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào dạy học. Đồng thời, giáo viên cần có năng lực đánh giá quá trình học tập, thay vì chỉ căn cứ vào sản phẩm cuối cùng.

Ông cũng lưu ý những vấn đề về đạo đức, quyền riêng tư, bản quyền và sự phù hợp của nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra. Việc quá phụ thuộc vào công nghệ còn có nguy cơ làm suy giảm tương tác trực tiếp giữa giáo viên và học sinh.

Từ đó, PGS.TS Tưởng Duy Hải đề xuất các nhà trường cần xây dựng quy tắc và văn hóa sử dụng trí tuệ nhân tạo, xác định rõ những nhiệm vụ có thể sử dụng công nghệ hỗ trợ và những hoạt động học sinh cần tự thực hiện.

Đối với câu hỏi trẻ em nên bắt đầu sử dụng trí tuệ nhân tạo từ độ tuổi nào, ông cho rằng cần có những căn cứ nghiên cứu khoa học và pháp lý phù hợp. Trong khi đó, việc hướng dẫn học sinh sử dụng công nghệ không thể chỉ giới hạn trong nhà trường mà cần có sự phối hợp của gia đình và xã hội.

Tọa đàm cho thấy một vấn đề chung, trí tuệ nhân tạo có thể mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, nhưng không nên trở thành con đường để người học bỏ qua quá trình tự hình thành tri thức. Trong một môi trường mà câu trả lời ngày càng dễ tìm kiếm, điều quan trọng đối với giáo dục không chỉ là học sinh có được đáp án nhanh đến đâu, mà còn là các em đã suy nghĩ, tìm hiểu và trưởng thành như thế nào trong quá trình đi đến đáp án ấy.