Nỗ lực gìn giữ ký ức bằng số hóa di sản tư liệu từ những cuộn băng cũ

Trải qua nhiều thập kỷ, không ít cuộn băng ghi âm, thước phim và hình ảnh tư liệu đang dần hư hỏng, trong khi các thiết bị dùng để đọc những định dạng cũ ngày càng khó tìm. Nếu không được bảo quản và phục hồi kịp thời, nhiều tư liệu có nguy cơ bị mất vĩnh viễn. Thực tế đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và số hóa di sản tư liệu tại nhiều quốc gia.

Ngày Thế giới về Di sản Nghe nhìn (27/10) năm nay mang chủ đề “Your Window to the World” (Cửa sổ nhìn ra thế giới), nhấn mạnh vai trò của tư liệu nghe nhìn trong việc lưu giữ ký ức cộng đồng. Trong nỗ lực bảo vệ những di sản này, UNESCO triển khai Chương trình Ký ức Thế giới (Memory of the World) cùng các hoạt động hợp tác, hỗ trợ cơ sở lưu trữ đánh giá hiện trạng, cải thiện điều kiện bảo quản, trang bị thiết bị số hóa và đào tạo nhân lực.

Những cuộn băng lưu giữ lịch sử châu Phi

Tại Somalia, Đài Phát thanh Mogadishu lưu giữ khoảng 45.000 cuộn băng ghi âm với nhiều tư liệu về lịch sử và đời sống của quốc gia Đông Phi này. Bộ sưu tập được hình thành từ năm 1951, gồm các bản tin, bài phát biểu, âm nhạc và chương trình phản ánh đời sống xã hội qua nhiều thời kỳ, trong đó có tư liệu về chiến dịch xóa mù chữ năm 1972.

Những hộp băng ghi âm trong kho lưu trữ Radio Mogadishu, Somalia, năm 2013. Ảnh: Tobin Jones/Wikimedia Commons

Trải qua nhiều thập kỷ, kho băng đang đối mặt với nguy cơ hư hỏng. Theo đánh giá được UNESCO công bố năm 2026, hơn 85% số băng vẫn có thể sử dụng, khoảng 10% xuống cấp đáng kể, trong khi hơn 5% bị phá hủy hoặc hư hỏng nghiêm trọng do hỏa hoạn và các thảm họa khác. Việc chưa có hệ thống danh mục đầy đủ cũng gây khó khăn cho công tác quản lý, tra cứu và khai thác tư liệu.

Với sự hỗ trợ của Nhật Bản, UNESCO đã giúp nâng cấp cơ sở lưu trữ, bổ sung thiết bị số hóa và đào tạo nhân viên. Các hạng mục cải thiện được khánh thành vào tháng 6/2026. Tuy nhiên, chuyển nội dung từ băng ghi âm sang tệp số mới chỉ là bước đầu. Để tư liệu có thể được khai thác lâu dài, cần tiếp tục xác định nội dung từng bản ghi, xây dựng danh mục và tổ chức lưu trữ khoa học, tạo thuận lợi cho việc tìm kiếm, nghiên cứu.

Ông Abshir Hashi Ali, người phụ trách kho lưu trữ Radio Mogadishu, làm việc tại thư viện của đài năm 2013. Ảnh: Tobin Jones/Wikimedia Commons

Tại Zambia, một dự án tương tự cũng được triển khai nhằm bảo tồn kho tư liệu của Tổng công ty Phát thanh Truyền hình Quốc gia Zambia (ZNBC). Kho lưu trữ gồm các bản ghi âm, phim và video từ thời thuộc địa đến nay, trong đó có tư liệu về công cuộc giành độc lập và những biến chuyển chính trị, xã hội ở miền Nam châu Phi.

Trước nguy cơ hư hỏng do môi trường và thiết bị lỗi thời, dự án tập trung kiểm kê, xác định tài liệu cần ưu tiên, phục hồi các bản ghi bị tổn hại và chuyển đổi sang định dạng số. Song song với bảo quản tư liệu gốc, việc xây dựng danh mục cũng được chú trọng để phục vụ tra cứu và khai thác lâu dài.

Bảo tồn phim cũ và âm bản kính ở châu Á

Tại Đông Nam Á, khí hậu nóng ẩm và thiên tai là những thách thức thường trực đối với các kho lưu trữ. Khảo sát của UNESCO giai đoạn 2019–2020, thu thập dữ liệu từ 28 cơ sở lưu trữ, thư viện và bảo tàng, cho thấy nhu cầu tăng cường kỹ năng ứng phó thiên tai, kiểm soát điều kiện bảo quản và phục hồi tài liệu.

Bên cạnh phim và băng ghi âm, các bộ sưu tập âm bản kính cũng đang đứng trước nguy cơ xuống cấp. Từng được sử dụng phổ biến từ thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, những tấm kính này lưu giữ hình ảnh về kiến trúc, phong tục và đời sống con người. Tuy nhiên, lớp nhũ ảnh dễ bị hư hại bởi nấm mốc, độ ẩm hoặc va đập; một khi hình ảnh bong tróc, việc phục hồi có thể không còn khả thi.

Quang cảnh sông Sài Gòn năm 1866 qua ảnh của Émile Gsell, được in từ âm bản kính. Ảnh: Émile Gsell/The Metropolitan Museum of Art

Với sự hỗ trợ của Nhật Bản, UNESCO triển khai dự án bảo tồn và số hóa khoảng 37.000 âm bản kính có nguy cơ xuống cấp tại Campuchia, Indonesia, Mông Cổ và Việt Nam. Đây là tổng số tư liệu thuộc dự án khu vực, không phải số lượng riêng của Việt Nam.

Từ ngày 26/1 đến 1/2/2026, chương trình tập huấn tại Yogyakarta (Indonesia) có sự tham gia của chuyên gia, cán bộ lưu trữ từ năm quốc gia, bao gồm Myanmar. Nội dung tập huấn tập trung vào đánh giá tình trạng hiện vật, chuẩn bị số hóa, lập kế hoạch bảo quản và ứng phó thiên tai. Bộ sưu tập 626 âm bản kính tại Bảo tàng Sonobudoyo, ghi lại hiện vật khảo cổ, múa truyền thống Java và đời sống cộng đồng, được sử dụng làm trường hợp nghiên cứu.

Việt Nam trước yêu cầu bảo tồn và số hóa di sản tư liệu

Là một trong bốn quốc gia tham gia dự án bảo tồn âm bản kính tại châu Á, Việt Nam có đại diện Viện Thông tin Khoa học xã hội, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tham gia khóa tập huấn tại Indonesia đầu năm 2026 nhằm nâng cao kỹ năng bảo quản và số hóa loại hình tư liệu này.

Trong nước, việc bảo tồn các kho tư liệu nghe nhìn cũng đang gặp không ít khó khăn. Theo thông tin Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố năm 2024, Viện Phim Việt Nam lưu giữ gần 80.000 cuốn phim nhựa, nhưng năng lực số hóa mới đạt khoảng 600–700 cuốn mỗi năm. Nhiều thiết bị chuyên dụng đã sử dụng lâu năm, một số linh kiện xuống cấp, ảnh hưởng đến tiến độ xử lý.

Nhạc sĩ Hoàng Vân (1930–2018). Bộ sưu tập tác phẩm của ông được UNESCO ghi danh vào Danh mục Ký ức Thế giới năm 2025. Ảnh: YlinhLe/Wikimedia Commons

Với khối lượng tư liệu lớn, công tác bảo quản và số hóa không chỉ cần máy móc, thiết bị mà còn đòi hỏi nhân lực có chuyên môn về vật liệu phim, kỹ thuật phục chế và lưu trữ dữ liệu số. Trong điều kiện năng lực xử lý còn hạn chế, việc đánh giá mức độ xuống cấp để xác định những tư liệu cần ưu tiên bảo tồn càng trở nên cần thiết.

Bên cạnh bảo quản và phục hồi, đưa tư liệu đến với công chúng cũng là cách phát huy giá trị của các kho lưu trữ. Tháng 5/2026, Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương khởi động chương trình chiếu phim miễn phí định kỳ “Việt Nam chưa kể hết”, giới thiệu những tác phẩm trong kho phim tư liệu qua nhiều thời kỳ. Chương trình tạo cơ hội để khán giả tiếp cận các tác phẩm ít có dịp được xem lại, qua đó hiểu thêm về những hình ảnh, câu chuyện của quá khứ.

Từ những cuộn băng ghi âm ở châu Phi đến các bộ sưu tập âm bản kính tại châu Á, những dự án bảo tồn cho thấy số hóa mới chỉ là một phần của quá trình gìn giữ di sản tư liệu. Bản gốc vẫn cần được bảo quản, các tệp số phải được lưu trữ an toàn, có hệ thống để phục vụ tra cứu và khai thác lâu dài. Quan trọng hơn, những tư liệu ấy cần tiếp tục được giới thiệu, sử dụng, để các thế hệ hôm nay và mai sau có cơ hội tiếp cận những âm thanh, hình ảnh của quá khứ.