Từ chuyện cá sấu to bằng chiếc ghe lường trên sông Bassac… đến chuyện xem hát bội giữa rừng

Ở xứ này đến tận những năm đầu thế kỷ XX, chuyện “Cọp tha, sấu bắt” vẫn còn phổ biến ở miền Tây. Bởi vùng đồng bằng sông Cửu Long là vùng sông nước, kinh, rạch chằng chịt, có 2 con sông lớn chảy qua là sông Tiền và  sông Hậu. Sông Hậu (còn gọi là sông Bassac, sông Bát Sắc hay sông Ba Thắc). Đoạn rộng nhất của con sông này rộng khoảng 4 cây số, là đoạn giữa huyện Cầu Kè (Trà Vinh cũ) và huyện Long Phú (Sóc Trăng cũ).

Sông rạch giúp người ta có nguồn nước để sinh hoạt, sản xuất, trồng trọt và chăn nuôi, đánh bắt thủy sản, mua bán làm ăn, vận chuyển hàng hóa thuận lợi. Nước giúp con người trong đời sống, phát triển kinh tế. Nhưng mặt nước cũng là chỗ hiểm nguy, làm cho con người hết sức lo âu bởi thiên tai như nước dâng, lũ dữ nhấn chìm làng mạc, mùa màng, còn dưới mặt sông mênh mông rộng lớn là địa bàn của các loài cá dữ, con người quá nhỏ bé, có thể mất mạng bởi các loài thủy quái hung tợn chuyên săn mồi ở các khúc sông sâu.

An Hà Báo đưa tin về con cá sấu ở sông Bassac. Ảnh Sưu tầm

Đọc lại tờ An Hà Báo, tờ tuần báo ra vào ngày thứ Năm, có tòa soạn đặt tại Cần Thơ, trong số báo 817, năm 1933, có một bài báo ở trang nhất, đặt tít lớn, giật gân, câu khách: Một con sấu to lớn vô cùng, 10 thước bề dài, bề ngang bằng chiếc ghe lường...

Trích nội dung: “Mấy hôm nay, chợ Cần Thơ cá, tôm đều lên giá mắc quá. Hỏi lại mới nghe rõ ràng rằng, bởi con sấu to - dài ở đâu thình lình lại sông Bassac (sông Hậu) mà các thợ chài, thợ câu ban đêm chẳng dám đi đánh cá.

Em chưa tin bằng lời, thế mà mấy bửa rày thấy yết thị của quan Chánh Tham biện Cần Thơ bố cáo cho xuồng ghe ban đêm chẳng đặng đi trên sông vì có con cá sấu ấy tại sông Bassac. Lại nữa em nghe rõ ràng con cá sấu nầy to lớn lắm bề dài mười thước tây, bề ngang bằng chiếc ghe lường. Ôi, cái tin con sấu quá to này làm nhôn nhao dư luận công chúng ở Cần Thơ mấy bửa nay. Nhà chức trách hết sức kiếm tìm, hể thấy dạng nó thì bắn liền, mà nó hiện thời ở đâu?

Theo lời quan Phó Chủ tỉnh, bửa hôm qua đi Cái Vồn, thì con sấu đã qua đồn trú bên Mỹ Thuận (tức Cái Vồn) rồi. Con sấu nầy là mối hại chung cho những kẻ đi sông, vậy nên ai thấy nó lai vãng nơi nào hãy báo ngay...”.

Tới số sau, An Hà Báo tiếp tục đưa tin: “Tin thêm về con sấu to tát ở sông Bassac. Theo tin tức của cô Hồng Diễm cho hay thêm rằng “Con sấu to lớn đã có người gặp tại sông Mêkong, bên Mỹ Thuận (tức Cái Vồn, huyện Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long cũ). Nhưng đến chạy cho quan hay tin nó đã lặn đi mất tự bao giờ!”.

Bài báo có đoạn: “Một hôm trời khuya, một chiếc ghe buôn của hai vợ chồng tên Đoàn Thế Lực, ngang qua sông Mêkong, thình lình người vợ đang chèo mũi kêu chồng cho hay rằng trên mặt nước sao có vật gì đen đen quá lớn, người chồng vừa nghe vừa để mắt chăm chỉ ngó chừng, bổng nghe một tiếng đùng dữ dội, nước văng túa ra, thì con vật đen kia cũng không còn thấy nữa. Hai vợ chồng hoảng hốt, bươn bả chèo vào bờ cho mau, rồi neo ghe vựa mé mà nghỉ, chẳng dám đi nữa.

Sáng ngày hai vợ chồng kể chuyện lại, người người đều le lưỡi cho vợ chồng anh Lực hay con sấu to tát đó muốn nhận ghe buôn của anh.

Mong sao nhà chuyên trách sẽ sốt sắng tìm phương trừ con quái ấy cho rồi, nếu để nó tự do, lẫy lừng thì con dân thuyền chài không bao giờ an ổn”.

Thời gian sau đó, không thấy báo đưa tin thêm về con sấu “khủng” này. Cuộc sống người dân ven sông Hậu dần trở lại bình thường, việc đi lại, đánh bắt cá tôm của ngư dân trên sông, rạch lại tiếp tục, nhưng có điều bây giờ bà con luôn đề phòng mỗi khi tung chài, kéo lưới mà vướng phải gốc cây, trụ đá thì phải luôn cẩn trọng dò xét thật kỹ, chớ không dám nhảy ùm xuống sông mò gỡ chướng ngại như mọi khi. Theo thời gian câu chuyện về con cá sấu “to bằng chiếc ghe lường” trên sông Bassac cũng chìm dần vào quên lãng. 

Những trang sách ố vàng tiếp tục đưa tôi tới tận vùng đất cuối trời qua tác phẩm Hương rừng Cà Mau của nhà văn Sơn Nam (1926 - 2008). Do chiến tranh loạn lạc, nhiều người dân quê Vĩnh Long đã tìm phương lánh nạn, một số người vì tham gia “làm quốc sự” chẳng thành, phải trốn về tận vùng đất cuối trời Tổ quốc để tránh sự truy lùng của giặc… rồi trở thành lưu dân chốn này. Một vùng đất mà mới nghe nhắc thôi đã thấy vô vàn khó khăn, cách trở, hiểm nguy.

U Minh, Rạch Giá thị quá sơn trường,

Dưới sông sấu lội, trên rừng cọp um.

Truyện Hát bội giữa rừng của ông nhắc nhớ về thời xa xưa khẩn hoang lập ấp nhưng dòng máu đam mê văn nghệ của cha ông ta thời ấy xem ra cũng “máu lửa” quá chừng, cho dù đang sống giữa cảnh rừng thiêng, nước độc.

Cái địa danh mà nhà văn Sơn Nam kể trong câu chuyện này nghe cũng rất lạ - Xóm Khoen Tà Tưng, nằm giữa rừng chỉ có hai mươi căn chòi lá. Ngày ấy bỗng có ông bầu gánh hát bội tìm đến bàn chuyện hát giúp vui. Với điều kiện cả xóm bao cơm cho đoàn hát, rồi phải cất rạp cho đoàn biểu diễn. Nghe qua điều kiện, mấy ông kỳ lão trong làng dù mê hát bội, nhưng đành phải lắc đầu, vì toàn bộ đào kép đoàn hát đông bằng dân số xóm này. Hơn nữa hát hò giữa vùng đất hoang sơ còn lắm cọp beo, cá sấu làm sao đảm bảo an toàn tính mạng cho người hát lẫn người xem.

Nghe tiếng bàn lui, ông bầu liền thú thiệt tình cảnh của gánh hát: “Bà con thương dùm, anh em chúng tôi cực chẳng đã mới chạy xuống miệt nầy! không lẽ bà con bắt nộp cho Tây chớ anh em tôi ở miệt Vũng Liêm vô hội “Kèo xanh” rồi bị đổ bể…”.

Liền sau đó, mấy ông kỳ lão cho tập hợp bà con thông báo sự tình: Ngày mai có hát bội tới, trước mua vui, sau làm nghĩa, mỗi nhà nên tùy hỷ góp vài vùa gạo để nuôi họ, còn thanh niên trai tráng phải vào rừng đốn tràm, vạt nhọn dưới gốc sẳn. Nghe đến đây đa số đều mừng rơn và hỏi hát ban ngày hay ban đêm. Vị kỳ lão trả lời: Hát bội phải hát ban đêm, ban ngày để bà con làm chuyện đồng áng. Nhưng có người còn e sợ cọp, cá sấu. Ông kỳ lão liền đưa ra kế hoạch - Mình cất một cái nhà kiểu 3 căn 2 chái ở giữa rạch Khoen Tà Tưng, 3 căn giữa dùng làm sân khấu, 2 chái dùng để đào kép ăn ở, nấu cơm. Chung quanh sân khấu mình xốc cừ tràm vòng quanh, gốc cừ này khít gốc kia chừng một gang tay, ai muốn coi hát cứ bơi xuồng vô vòng rào, xong xuôi đóng cửa lại. Cọp phải bơ vơ ngồi trên bờ rạch, cá sấu thì đành ngóng mỏ, mình ngồi trên xuồng mà coi hát sáng đêm…

Theo nhà văn Sơn Nam mô tả, cảnh đêm diễn hát bội giữa rừng vui quá đỗi là vui! Hai bên rạp đốt bốn ngọn đuốc sáng rực. Đào kép thì áo mão xanh đỏ, đầu giắt lông chim trĩ, ngặt nỗi đi chân không vì thiếu hia, thiếu hài. Trống đánh thùng thùng, kèn thổi tò tí te… Sau mấy đêm hát, tuồng tích bà con đã thuộc lòng, tụi con nít thì đâm chán, nên xúm nhau bơi xuồng bỏ về, nào ngờ có hai, ba con cọp chạy dài trên bờ rạch đuổi theo, nên hoảng quá quay xuồng vào vòng rào mà chờ đến sáng. Có hôm đang diễn một đào hát thấy 2 con cá sấu ngỏng mỏ vào hàng rào, sợ quá cô bỏ chạy vào trong, ông kỳ lão ra lệnh gióng phèng la, cá sấu lặn mất.

Hát bội giữa rừng. Tranh minh họa Trần Thắng

Khi gánh hát bội rút đi sang xóm khác, có người còn thấy đôi cọp thường lui tới chỗ dựng rạp ngồi ủ rũ dựa vào gốc cây gừa bên bờ rạch. Nhất là đêm có trăng, mấy ổng le lưỡi dài thòn, còn trên sông cá sấu nổi lập lờ quanh sân khấu cũ như tiếc nuối tiếng kèn, tiếng trống, mà chắc tiếc nhiều nhất là những “miếng mồi sống” đang ung dung ngồi trên xuồng xem hát bội giữa rừng!                                            

Gần một thế kỷ trôi qua, có dịp đọc lại những mẩu chuyện, dòng tin có tình tiết ly kỳ, huyền bí… để vừa giải trí, vừa tìm hiểu thêm về vùng đất đồng bằng sông Cửu Long thuở xa xưa mà cha ông ta đã dày công khai phá. Vùng đất “cọp um, sấu lội” nay đã lùi vào quá khứ. Cuộc sống mới cùng những công trình hiện đại mọc lên hòa vào nhịp đời hối hả với bao cảnh đổi thay. Cảnh hoang vu vắng vẻ ngày nào, nay đang nhường chỗ cho những cánh đồng, nhà máy, khu dân cư sung túc mọc lên cùng những cây cầu dây văng hiện đại, đường cao tốc đi qua. Xứ sở đồng bằng đang nỗ lực vươn mình phát triển, hội nhập cùng cả nước.

Trần Thắng

Truyền thống văn hóa của họ tộc Ê Đê ở Tây Nguyên

Trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, người Ê Đê là cư dân lâu đời ở miền trung Tây Nguyên, dân số đứng hàng thứ...