Di sản văn học dân tộc Thái qua lăng kính phỏng tác - khám phá và bảo tồn

Vùng Sơn La và Tây Bắc từ lâu là không gian đa văn hóa, nơi sinh sống của nhiều tộc người như Thái, Mông, Tày, Mường, Khơ Mú, Lào… Trên các tuyến giao thương lịch sử, văn hóa Trung Hoa, Ấn Độ, Lào - Xiêm cũng lan tỏa, tạo nên những ảnh hưởng sâu sắc về tín ngưỡng, lối sống, nghệ thuật. Trong dòng chảy ấy, người Thái không chỉ sáng tạo ra những truyện thơ thuần bản địa như Xống chụ xon xao hay Khun Lú Nàng Ủa mà còn phỏng tác những truyện nổi tiếng của các dân tộc khác như Khun Lú Nàng Ủa vốn gắn với truyền thuyết Mường Lò, chịu ảnh hưởng của tín ngưỡng Ấn Độ giáo và các tích truyện lưu vực Mê Kông; Xan Lưỡng - Inh Lãi, Chang Nghiên (phỏng theo Tống Trân - Cúc Hoa), Thư Cẫu (dựa trên Truyện Kiều)… thể hiện sự tiếp nhận từ văn học Trung Hoa và Việt Nam. Bên cạnh đó còn có nhiều tác phẩm phỏng tác ít được biết đến nhưng góp phần làm giàu kho tàng văn học dân gian dân tộc Thái.

Nghiên cứu truyện thơ phỏng tác vì thế giúp ta hiểu rõ hơn về tiến trình giao lưu văn hóa và sự sáng tạo bản địa của người Thái. Nó cũng cho thấy văn học dân gian là một dòng chảy mở, luôn vận động, tiếp biến và làm phong phú thêm bản sắc dân tộc.

Cuốn “Tìm hiểu bước đầu về truyện thơ phỏng tác của dân tộc Thái ở Sơn La, Tây Bắc được lấy từ cốt truyện của các dân tộc” của các tác giả Trần Đại Tạo, Lò Thanh Hoàn, Cà Chung, Lò Bình Minh, do NXB Dân trí ấn hành năm 2022.

Khẳng định vai trò của truyện thơ phỏng tác trong di sản văn học dân tộc Thái

Công trình đã chứng minh rằng truyện thơ phỏng tác không phải hiện tượng ngoại lai bên lề, mà là một bộ phận hữu cơ của kho tàng truyện thơ dân tộc Thái. Quá trình phỏng tác cho thấy khả năng chọn lọc, sáng tạo và bản địa hóa của người Thái. Tác phẩm sau khi được phỏng tác không chỉ đơn thuần là bản dịch, mà đã trở thành tác phẩm Thái với ngôn ngữ, thể loại, không gian văn hóa, lối kể và thẩm mỹ của người Thái. Điều này phản ánh tính mở và năng động của văn hóa Thái, đồng thời bổ sung một bằng chứng về cơ chế tiếp biến văn hóa trong khu vực.

Làm rõ tiến trình “Thái hóa” cốt truyện ngoại lai

Một trong những giá trị quan trọng nhất của công trình là cho thấy cách người Thái chuyển hóa cốt truyện vay mượn: Nhân vật ngoại lai được gắn với tên Thái, có khi mang tính cách và lối ứng xử của người miền núi Tây Bắc; bối cảnh địa lý, phong tục được đưa về không gian quen thuộc như Mường Lò, Mường Thanh, Mường La… Nhiều mô-típ gốc (ví dụ yếu tố Phật giáo, phép thần thông, quan niệm số phận) được điều chỉnh cho phù hợp với tín ngưỡng dân gian Thái, vốn đề cao vai trò của Then, Nàng Han, các thần núi sông. Nhờ đó, truyện thơ phỏng tác trở thành sản phẩm sáng tạo kép: vừa bảo tồn được cốt truyện nguyên mẫu, vừa phản ánh được tâm thức cộng đồng Thái.

Củng cố tư liệu và mở hướng nghiên cứu mới

Công trình đã sưu tầm, hệ thống hóa nhiều văn bản gốc vốn lưu truyền rải rác trong dân gian, giúp độc giả và các nhà nghiên cứu có cái nhìn tương đối toàn diện về di sản này. Từ đó, nó gợi mở hướng nghiên cứu so sánh văn học: giữa các dân tộc Việt Nam; giữa văn học Việt Nam với các nước láng giềng; giữa truyền thống văn học chữ viết và văn học truyền miệng. Đây cũng là cơ sở quan trọng để xây dựng các chương trình giáo dục văn hóa dân gian, cũng như để phát triển du lịch văn hóa - văn học tại Sơn La và vùng Tây Bắc.

Giá trị và sự lan tỏa của công trình nghiên cứu

Công trình đề cao tinh thần tiếp biến sáng tạo và sự giao lưu hòa bình giữa các dân tộc. Công trình khẳng định: Tiếp nhận cái hay của dân tộc khác không làm mất bản sắc mà làm giàu thêm bản sắc ấy;  Mỗi truyện thơ phỏng tác là kết tinh của hàng thế kỷ giao lưu, cần được trân trọng và bảo tồn; Việc nghiên cứu và giới thiệu di sản này khơi gợi niềm tự hào dân tộc, ý thức về sự đa dạng văn hóa và sự thống nhất trong khác biệt của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Công trình đem lại nhiều tri thức, về lịch sử - văn hóa, công trình giúp hiểu sâu hơn về sự tiếp xúc, giao lưu của người Thái với các tộc người trong khu vực. Về văn học dân gian: chứng minh truyện thơ phỏng tác là một mắt xích quan trọng của văn học Thái và cho thấy tính mở, tính liên văn bản của văn học dân gian. Về ngôn ngữ - thi pháp: làm rõ vẻ đẹp của thể thơ, nhịp điệu, cấu trúc tự sự, khả năng biểu cảm của tiếng Thái. Về giao thoa văn hóa khu vực: cho thấy sự tương đồng và khác biệt giữa văn học Thái và văn học láng giềng, mở rộng tầm nhìn về văn học Đông Nam Á.

Thông qua công trình, thế hệ trẻ và cộng đồng được bồi dưỡng lòng tự hào và trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc Thái và các dân tộc anh em; nhận thức về tầm quan trọng của văn học dân gian trong hình thành nhân cách, lối sống, ứng xử nhân văn; ý thức rằng sự hội nhập văn hóa cần đi đôi với bảo tồn và phát huy bản sắc riêng. Đối với giáo giới và giới nghiên cứu, đây là nguồn tư liệu đáng tin cậy để giảng dạy, viết chuyên đề, xây dựng giáo trình về văn học dân gian và văn học so sánh.

Công trình không chỉ khơi dậy hứng thú học thuật mà còn đưa người đọc đến với vẻ đẹp nghệ thuật của truyện thơ phỏng tác Thái: Ngôn từ giàu nhạc tính, gợi hình gợi cảm, đậm chất trữ tình; Cốt truyện quen mà lạ, vừa giữ được đường dây nguyên mẫu vừa phảng phất hồn cốt của miền núi Tây Bắc; Nghệ thuật kể chuyện linh hoạt, tinh tế, phản ánh lối tư duy, tình cảm và tâm hồn lãng mạn của người Thái. Nhờ vậy, công trình giúp độc giả không chỉ hiểu mà còn cảm thụ và trân trọng giá trị thẩm mỹ của di sản này.

Một vài hạn chế và gợi mở phát triển

Do là “bước đầu”, công trình còn hạn chế: nhiều tác phẩm mới được giới thiệu sơ lược, chưa phân tích sâu về nghệ thuật và ngôn ngữ; nguồn tư liệu truyền khẩu trong cộng đồng chưa được khai thác hết; chưa vận dụng nhiều lý thuyết mới của văn học so sánh, tiếp biến văn hóa. Trong tương lai, việc tiếp tục khảo sát thực địa, sưu tầm dị bản, phiên âm, dịch chú giải và áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại sẽ làm sáng rõ hơn diện mạo và giá trị của truyện thơ phỏng tác dân tộc Thái.

***

Công trình Tìm hiểu bước đầu về truyện thơ phỏng tác của dân tộc Thái ở Sơn La, Tây Bắc được lấy từ cốt truyện của các dân tộc là một đóng góp khoa học đáng trân trọng. Công trình khơi dậy sự quan tâm đến một mảng di sản văn học dân gian từng bị xem nhẹ, góp phần khẳng định sức sáng tạo của người Thái trong quá trình tiếp nhận và chuyển hóa giá trị văn hóa từ bên ngoài.

Từ góc nhìn văn học so sánh và văn hóa học, cuốn sách giúp chúng ta hiểu rằng văn học dân gian không khép kín mà luôn vận động, tiếp biến và phát triển trong dòng chảy lịch sử. Mỗi câu chuyện được phỏng tác, mỗi câu thơ được chuyển tải không chỉ là sản phẩm thẩm mỹ, mà còn là minh chứng cho sự giao hòa của các nền văn hóa.

Trong bối cảnh hiện nay, khi vấn đề bảo tồn di sản văn hóa dân tộc thiểu số ngày càng được chú trọng, công trình này có ý nghĩa thực tiễn: Góp phần cung cấp tư liệu cho việc biên soạn giáo trình, sách phổ biến văn hóa; Là nguồn tham khảo hữu ích cho các hoạt động du lịch văn hóa, bảo tàng văn học dân gian; Truyền cảm hứng cho các nghiên cứu tiếp theo về văn học Thái và văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam. Nói cách khác, cuốn sách là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa di sản văn học dân gian và nhu cầu phát triển văn hóa đương đại, đồng thời khẳng định vai trò của văn học dân gian như một thành tố quan trọng trong bản sắc văn hóa quốc gia đa tộc người của Việt Nam.

Hoàng Kim Ngọc

"Phút giây huyền diệu - nhà văn và quá trình sáng tạo", một cuốn sách hay của Ma Văn Kháng

Nhà văn, dẫu là những tài năng lớn, trước hết cũng là một con người nhưng đâu là cái tư chất riêng của nhà văn so với...