Báo chí trong đổi mới sáng tạo và vai trò người đứng đầu

Trong giai đoạn hiện nay, trước sự chuyển biến mạnh mẽ của đất nước, trách nhiệm cốt lõi của nhà báo là giữ vững bản lĩnh chính trị và nhân cách, nêu cao vai trò, trách nhiệm là “cầu nối” và “người dẫn đường” để thông tin trung thực, định hướng đúng dư luận xã hội, bảo vệ đường lối, pháp luật; kiên định tôn chỉ mục đích của báo chí cách mạng; đồng thời tôn trọng sự thật, đặt lợi ích của quốc gia, của Nhân dân lên trên hết, không chùn bước trước khó khăn và mọi sự cám dỗ, thực sự là “tấm lá chắn” vượt qua sự choáng ngợp bởi bùng nổ của mạng xã hội. Mặt khác, không khoan nhượng với các thế lực thù địch sử dụng công cụ tuyên truyền chống phá cách mạng bằng những luận điệu xuyên tạc, bịa đặt gây hoang mang trong Nhân dân.

Trong kỉ nguyên số và trí tuệ nhân tạo (AI), nhà báo không chỉ cần kĩ năng tác nghiệp sắc bén, chính xác mà còn phải có lương tâm trong sáng, đấu tranh mạnh mẽ bảo vệ công lí, lẽ phải.

Ảnh minh họa về robot AI viết báo. Nguồn: Digital Speaker.

Nhà báo chân chính luôn là “chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng - văn hóa” - như Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã nhấn mạnh trong buổi gặp mặt lãnh đạo các cơ quan báo chí chiều 14/6/2026 nhân dịp kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam. Báo chí cách mạng là cầu nối quan trọng giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân; phát huy chức năng phát hiện, đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí và phản ánh kịp thời tâm tư, nguyện vọng của người dân.

Hơn bao giờ hết, báo chí phải đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trên nền tảng và đa phương tiện, phân phối nội dung trên mạng xã hội, thiết bị di động với nhiều phiên bản khác nhau. Đồng thời, tối ưu hoá quy trình làm việc, xử lí và trực quan hoá các bộ dữ liệu phức tạp thành các biểu đồ tương tác sinh động, giúp người đọc dễ dàng nắm bắt thông tin chuyên sâu.

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và hiện tượng bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), của mạng xã hội, các nền tảng trực tuyến,v.v… vừa là cơ hội vừa là thách thức lớn nhất của người làm báo hiện nay. Sự bùng nổ này có thể làm thay đổi sâu sắc môi trường truyền thống toàn cầu. Bởi AI dẫn dắt người ta tìm tòi, có khả năng tổng hợp, phân tích rất nhanh hàng triệu nguồn tin từ Internet, báo chí và mạng xã hội trong khoảng thời gian cực ngắn (tính bằng giây). Đây cũng là cơ hội để nhà báo phát hiện nhanh xu hướng, chủ đề nóng và kịp thời những thông tin quan trọng.

Mặt khác, các công cụ AI hỗ trợ, dịch thuật nhanh chóng, chuẩn xác mọi thông tin. Do vậy, hãy coi trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng xã hội là người bạn khách quan của nhà báo, bởi công nghệ mới này là công cụ thiết thực nếu biết khai thác, sử dụng nó đúng phương pháp. Còn nhà báo không giữ được đạo đức nghề nghiệp thì sẽ bị cuốn theo dòng chảy thông tin ảo và như vậy sẽ đánh mất giá trị cốt lõi của người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng - văn hóa.

Đổi mới sáng tạo số là yếu tố then chốt giúp các cơ quan báo chí tồn tại, phát triển bền vững. Người làm báo hiện đại cần phải có thêm nhiều kĩ năng mới, đặc biệt là tư duy báo chí kiểu mới nhằm phụng sự nền kinh tế số, chuyển đổi số. Về mặt này, các cơ quan báo chí lớn như Đài Truyền hình Việt Nam (VTV), Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN), một số báo ngành, địa phương đi tiên phong, có hiệu quả nhất định. Còn nói chung rất nhiều cơ quan báo chí vẫn chậm chạp hoặc chần chừ, không biết bắt đầu từ đâu.

Do vậy, cần mạnh dạn, bứt phá chuyển đổi số mà không cần có tiềm lực kinh tế, nhân sự mới hành động. Việc đó đòi hỏi quyết tâm từ người đứng đầu và đội ngũ các nhà báo đi tiên phong đổi mới. Ứng dụng công nghệ tạo sự tương tác là yếu tố đặc biệt quan trọng đi đến thành công. Qua đó khiến cho công chúng, nhất là lớp trẻ hăng hái trải nghiệm.

Trong chiến lược “Chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”, 100% cơ quan báo chí đưa nội dung lên các nền tảng số (ưu tiên các nền tảng số trong nước). 90% cơ quan báo chí sử dụng nền tảng phân tích, xử lý dữ liệu tổng hợp tập trung, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa hoạt động. 100% cơ quan báo chí hoạt động, vận hành mô hình tòa soạn hội tụ và các mô hình phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ tiên tiến trên thế giới, sản xuất nội dung theo các xu hướng báo chí số.

Tuy nhiên, việc lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong sản xuất tin, bài cũng đặt ra nhiều thách thức về độ tin cậy của dữ liệu, bản quyền và đạo đức nghề nghiệp. Áp lực cạnh tranh về lượt xem và tương tác cũng có thể khiến báo chí chạy theo xu hướng giật gân, làm ảnh hưởng đến tính trung thực và đạo đức nghề nghiệp. Vì vậy, ứng dụng AI cần đi đôi với trách nhiệm nghề nghiệp và các chuẩn mực báo chí.

Bước vào kỉ nguyên vươn mình của dân tộc, các tổ chức Đảng, các cơ quan Nhà nước, chính quyền các địa phương thực hiện tinh gọn bộ máy, giảm đầu mối trung gian, giảm biên chế, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, cho nên báo chí cũng theo đó giảm mạnh số cơ quan báo chí, truyền thông, sáp nhập đầu mối. Theo số liệu chưa đầy đủ số người làm báo cả nước sẽ giảm khoảng 18.000 người. Đây là một bước ngoặt mang tính lịch sử đối với báo chí cách mạng nước ta.

Giảm số lượng cơ quan báo chí, giảm số lượng người làm báo nhưng nhiệm vụ tuyên truyền không giảm, đòi hỏi phải nâng cao chất lượng đội ngũ. Để báo chí tồn tại, phát triển bền vững và hoàn thành sứ mệnh cao cả chính là phải đổi mới sáng tạo, chuyên nghiệp chuyên sâu, tạo ra những sản phẩm báo chí chất lượng cao. Người làm báo phải trang bị thêm các kỹ năng kỹ năng số, khai thác dữ liệu, sử dụng công nghệ và biết tạo dựng lên thương hiệu cho cơ quan báo chí và thương hiệu của người làm báo.

Cần xây dựng cơ quan báo chí và đội ngũ người làm báo chuyên nghiệp, vững vàng về chính trị, tinh thông nghiệp vụ, có đạo đức nghề nghiệp theo phương châm “bút sắc lòng trong”.

Đối với cơ quan báo chí đặc biệt nhấn mạnh vai trò người đứng đầu (Tổng biên tập) và những biên tập viên, cán bộ chủ chốt. Tổng biên tập là người đại diện pháp luật như một thủ lĩnh, vừa là người chỉ đạo tác nghiệp vừa là một chính khách giữ trọng trách tối cao trong phạm vi được phân công, được giao nhiệm vụ. Ngoài đức tính gương mẫu, nói đi đôi với làm thì năng lực của người đứng đầu về quản lí, điều hành phải như “con dao pha”, như “con ong chúa” với khả năng quy tụ, trung tâm đoàn kết. Người đứng đầu phải biết dùng cấp dưới giỏi hơn mình trên từng bình diện, từng mặt, tôn trọng và biết lắng nghe ý kiến, sáng kiến của mỗi cá nhân để khai thác thế mạnh của mỗi thành viên trong lao động sáng tạo.

Thực tiễn cho thấy, cơ quan chủ quản nào chọn được người đứng đầu đáp ứng được các tiêu chí thi cơ quan báo chí đó mạnh, phát triển tốt, nội bộ đoàn kết, đời sống cán bộ, phóng viên, biên tập viên, nhân viên ổn định, cải thiện. Còn ngược lại, nếu người đứng đầu không đáp ứng được các tiêu chí, tiêu chuẩn tối thiểu thì cơ quan báo chí đó yếu kém, không tạo sự đồng thuận với cơ quan chủ quản, với cơ quan quản lí Nhà nước và với tập thể người làm báo ở đó..

Quản lí cơ quan báo chí giống như người biết kê cái kiềng ba chân vững chãi. Chân kiềng thứ nhất, là xây dựng bộ máy tinh gọn với những cán bộ, phóng viên, biên tập viên cứng tay nghề, tinh thông nghiệp vụ, sắc sảo, chủ động, sáng tạo và có phẩm chất, đạo đức trong sáng theo 10 điều quy định về đạo đức nghề nghiệp của Hội Nhà báo Việt Nam. Con, cháu mình không đáp ứng nhiệm vụ cũng không nên tuyển dụng vào làm việc.

Chân kiềng thứ hai, là thực hiện đúng tôn chỉ mục đích của cơ quan báo chí, Nội dung, hình thức của báo in, báo điện tử theo phương châm đúng - hay - đẹp, duy trì lượng phát hành (báo in), lượng người truy cập (báo điện tử) và lượng người xem, nghe (phát thanh - truyền hình) đông đảo, để lại ấn tượng, cảm xúc sâu sắc.

Chân kiềng thứ ba, là phải cân đối được tài chính (đặc biệt đối với các cơ quan báo chí tự chủ) và biết chăm lo cho người làm báo với mức sống tương xứng công lao của họ đóng góp, sống chủ yếu bằng nghề làm báo.