Khi trí tuệ âm thầm phát triển, 3 điều nên làm trong năm đầu đời quyết định khả năng học hỏi của trẻ

Khi nhắc đến sự phát triển của trẻ trước một tuổi, hầu hết mọi người thường nghĩ đến những khả năng dễ nhìn thấy như: hiểu lời nói đơn giản của người lớn, dùng cử chỉ để bày tỏ nhu cầu, một số trẻ biết nói sớm có thể giao tiếp vài từ, hay khả năng bắt chước hành động rất nhanh nhạy.

Nhưng ít ai biết rằng, đằng sau những biểu hiện rõ ràng ấy còn tồn tại rất nhiều năng lực “vô hình” mà trẻ chưa thể hiện ra một cách trực tiếp. Một trong những khả năng đáng kinh ngạc chính là suy luận dựa trên việc hiểu các khái niệm cơ bản.

Nói cách khác, ngay cả trước khi tròn 1 tuổi, trẻ đã bắt đầu sở hữu “tư duy kiểu thám tử”: quan sát, ghi nhận, so sánh và rút ra kết luận từ những điều diễn ra xung quanh.

Điều này cho thấy bộ não trẻ sơ sinh phong phú và nhạy bén hơn chúng ta nghĩ.

Các nhà khoa học phát hiện ra rằng trẻ sơ sinh có thể suy luận trước khi được một tuổi

Làm sao một em bé chưa biết nói lại có thể suy luận được điều gì đó?

Để tìm lời giải, Giáo sư Joan Mandeler (Đại học California) và Giáo sư Larry McDonough (Đại học Thành phố New York) đã cùng thực hiện một loạt thí nghiệm đặc biệt dành cho trẻ sơ sinh.

Họ đặt trước mặt em bé nhiều loại đồ chơi khác nhau như ô tô, máy bay, các con vật… rồi quan sát xem liệu trẻ có thể suy ra hành vi phù hợp dựa trên việc hiểu các khái niệm hay không.

Ví dụ: Nhà nghiên cứu cho một chú sư tử con “uống nước”, liệu em bé có đưa nước cho chiếc máy bay đồ chơi hay cho sư tử?

Hay họ dùng chìa khóa để mở một chiếc ô tô đồ chơi, liệu em bé sẽ cố dùng chìa khóa để mở chiếc máy bay hay một chú ngựa nhỏ?

Những câu hỏi này nghe có vẻ đơn giản với người lớn, nhưng để trẻ trả lời đúng lại đòi hỏi một khả năng quan trọng: khả năng phân loại và hiểu khái niệm. Trẻ phải nhận ra rằng máy bay và ô tô đều là phương tiện giao thông, sư tử và bò là động vật; và các đồ vật cùng nhóm thì có những đặc điểm chung.

Khi nắm được những khái niệm cơ bản đó, trẻ mới có thể chọn hành vi phù hợp.

Điều bất ngờ là ngay cả những em bé mới 9 tháng tuổi cũng đã vượt qua thử thách này, cho thấy khả năng suy luận quy nạp đơn giản của trẻ xuất hiện sớm hơn nhiều so với chúng ta tưởng.

Các khái niệm có thể ảnh hưởng đến sự phát triển nhận thức của trẻ

Thí nghiệm này cho thấy rằng trẻ sơ sinh đã bắt đầu hình thành khái niệm ngay từ trước một tuổi. Nghe thì có vẻ trừu tượng, nhưng “khái niệm” thực chất là cách não bộ nhận ra và nhóm các sự vật dựa trên những đặc điểm cốt lõi của chúng.

Ví dụ, với khái niệm “động vật”, không phải cứ thứ gì biết di chuyển đều được xem là động vật. Ô tô hay tàu hỏa cũng chuyển động, nhưng chúng không phải là động vật, vì chúng không có những đặc điểm sống cơ bản, chẳng hạn như ăn chất hữu cơ. Phương tiện giao thông vận hành bằng xăng, dầu hay điện rõ ràng hoàn toàn khác với cách hoạt động sinh học của động vật.

Từ góc độ nhận thức, khái niệm không chỉ là một dạng tư duy quan trọng của con người mà còn là nền tảng để hình thành các năng lực trí tuệ cao hơn, như suy luận, phân loại, giải quyết vấn đề. Trình độ hiểu khái niệm của một người cũng phản ánh phần nào mức độ phát triển nhận thức của họ.

Điều này cho thấy: học và hiểu khái niệm đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong sự phát triển trí tuệ của trẻ nhỏ, ngay từ những năm đầu đời.

Làm thế nào để giúp trẻ phát triển nhận thức tốt?

Trong quá trình nuôi dạy con, hầu hết bố mẹ dù vô tình hay cố ý đều truyền cho trẻ những khái niệm đầu đời như động vật, trái cây, rau củ, đồ chơi, đồ dùng gia đình, phương tiện giao thông, các mùa trong năm, số đếm hay hình dạng.

Tuy nhiên, cách chúng ta dạy thường dừng lại ở việc gọi tên và mô tả những đặc điểm bề mặt, thiếu chiều sâu và tính hệ thống. Điều đó khiến trẻ dù ghi nhớ được, nhưng không thực sự hiểu khái niệm một cách toàn diện.

Với vai trò là chuyên gia tư vấn giáo dục sớm, chuyên gia chia sẻ 3 phương pháp đơn giản nhưng hiệu quả, giúp bố mẹ hỗ trợ trẻ phát triển tư duy cấp cao một cách tự nhiên.

Làm phong phú trải nghiệm của trẻ

Với trẻ nhỏ, trải nghiệm chính là cánh cửa đầu tiên dẫn vào thế giới nhận thức. Trẻ càng tiếp xúc nhiều loại sự vật, hiện tượng thì nền tảng hiểu biết khái niệm của trẻ càng rộng và sâu.

Hãy thử so sánh: Một đứa trẻ chỉ nhìn thấy chó, mèo, chim quanh xóm sẽ có hiểu biết hạn chế hơn so với một đứa trẻ được tiếp xúc với nhiều loài vật trong sở thú, thủy cung, sách ảnh, phim khoa học… Trẻ thứ hai không chỉ thấy động vật chạy trên đất mà còn thấy động vật bay, bơi, không chỉ biết động vật có vú mà còn biết cá, bò sát, chim, lưỡng cư và vô số loài không xương sống.

Nhờ vậy, khái niệm “động vật” trong đầu trẻ sẽ chặt chẽ, sâu sắc và có hệ thống hơn rất nhiều.

Làm phong phú trải nghiệm không nhất thiết tốn kém, điều quan trọng là sự chủ động của bố mẹ:

- Đưa trẻ đi chợ, siêu thị để quan sát màu sắc, mùi vị, sự phong phú của thực phẩm.

- Dành thời gian cho trẻ khám phá thiên nhiên.

- Để trẻ tham gia những việc nhà đơn giản.

- Hạn chế để trẻ chỉ quanh quẩn với điện thoại và đồ chơi.

Thường xuyên giải thích kiến thức cho trẻ

Nhiều người thắc mắc vì sao có những đứa trẻ hiếu kỳ, kiến thức phong phú hơn bạn bè, lý do rất đơn giản: bố mẹ của các em chịu khó “nói chuyện” với con.

Bố mẹ không cần những bài giảng dài dòng. Chỉ cần tận dụng mọi khoảnh khắc trong ngày:

- Khi rửa rau, hãy nói với trẻ: đây là rau gì, mọc mùa nào, chúng ta ăn phần nào của cây, và nó tốt cho sức khỏe ra sao.

- Khi đọc truyện, chơi đồ chơi, ngắm mưa, xây tháp cát… hãy giải thích cho trẻ những điều trẻ chưa biết.

- Khi trẻ hỏi “tại sao”, đừng vội đáp: “Con còn nhỏ, chưa hiểu đâu”.

Mỗi bậc phụ huynh đều sở hữu một “kho tri thức đời sống” rất phong phú, chỉ cần chia sẻ, trẻ sẽ học được vô số điều mới.

Chơi nhiều trò chơi phân loại

Phân loại là hoạt động tuyệt vời giúp trẻ nhận ra điểm giống khác của sự vật, từ đó hình thành các nhóm khái niệm một cách tự nhiên.

Trong sinh hoạt hàng ngày, bố mẹ có thể tận dụng bất cứ đồ vật nào để chơi cùng trẻ:

- Rau củ một nhóm, trái cây một nhóm.

- Động vật trên cạn – động vật dưới nước.

- Động vật lớn – động vật nhỏ.

- Đồ chơi có bánh xe – đồ chơi không bánh xe.

Những trò chơi tưởng như đơn giản này lại giúp trẻ phát triển mạnh mẽ năng lực tư duy, tổ chức thông tin và học khái niệm.