Kỷ niệm các nhà văn thăm bác Đoàn Duy Thành

Chiều 25/11/2020, sau Đại hội Nhà văn Việt Nam lần thứ X, các nhà văn ở Hà Nội ai về nhà nấy. Nhiều nhà văn ở các thành phố xa còn ở lại để đi thăm Thủ đô, thăm bạn bè. Tôi không về nhà, ở lại khách sạn chơi với các nhà văn, nhà thơ từ TP Hồ Chí Minh ra là Đoàn Minh Tuấn, Trương Nam Hương, Bùi Phan Thảo... 

Nhà văn Đoàn Minh Tuấn thân thiết với bác Đoàn Duy Thành từ nhiều năm trước, hẹn sẽ đến thăm bác sau Đại hội. Bác Thành bảo hãy rủ các nhà văn trong đoàn đi cùng cho vui. Đoàn chúng tôi có 5 người: Nhà văn Đoàn Minh Tuấn dẫn đầu, đi theo có Trương Nam Hương, Bùi Phan Thảo, Nguyễn Thị Mai và Châu Hồng Thuỷ. 

Từ khách sạn La Thành ở phố Vạn Phúc, chúng tôi đi bộ sang nhà bác Thành chỉ khoảng 10 phút.     

Bác Đoàn Duy Thành là một người nổi tiếng trước khi trở thành Ủy viên Trung ương Đảng, rồi Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng và nhiều chức danh khác. Sinh năm 1929 tại Kim Thành, Hải Dương, bác Thành giác ngộ cCách mạng sớm, tham gia Mặt trận Việt Minh từ năm 1943 (14 tuổi). Năm 16 tuổi tham gia cướp chính quyền tại Kim Thành, Hải Dương (1945), vào Đảng năm 17 tuổi (1946), bị địch bắt và đày đi côn Đảo năm 1951, đến năm 1952 vượt ngục thành công về đất liền tiếp tục hoạt động Cách mạng.

Các nhà thơ, nhà văn thăm bác Đoàn Duy Thành ngày 25/11/ 2020. Từ trái sang: Trương Nam Hương, Nguyễn Thị Mai, Đoàn Minh Tuấn, Đoàn Duy Thành, Châu Hồng Thuỷ, Bùi Phan Thảo.

Vào những năm 1980, bác Thành nổi tiếng là người tiên phong đổi mới tư duy, được gọi là “ông xé rào”, học theo Bí thư Kim Ngọc làm khoán chui giao ruộng đất cho nông dân. Có một vị lãnh đạo cấp tỉnh ở miền Bắc hồi ấy đã tuyên bố: “Nếu rào được thì sẽ rào cả tỉnh để tránh luồng gió độc từ Hải Phòng”… Nhưng rồi bác thuyết phục được các vị lãnh đạo ở Bộ Chính trị  và Trung ương hiểu cách làm của mình và ra được Khoán 10, thay đổi cục diện của nền kinh tế đang ngấp nghé bờ vực. Bác đã từng trải qua nhiều trọng trách: Chủ tịch rồi Bí thư Thành ủy Hải Phòng, Bộ trưởng Bộ Ngoại thương, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, Bộ trưởng Bộ Kinh tế đối ngoại, Chủ tịch đầu tiên của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam… và còn nổi tiếng với hồi ký “Làm người là khó”…

Theo gương nhà văn Đoàn Minh Tuấn, khi trò chuyện, chúng tôi xưng hô gọi bác Thành là anh. Anh Thành hơn anh Tuấn 2 tuổi. Vợ của bác Thành là chị Trâm, quê Thái Bình. Chị Trâm còn trẻ rất nhiều so với tuổi chúng tôi, nên chúng tôi gọi bác Thành là anh cho phù hợp với cuộc trò chuyện. Vợ đầu của bác mất từ năm 1999. Chị Trâm đảm nhiệm nhiều vai trò, vừa là vợ, vừa là người theo dõi chăm sóc sức khỏe, vừa là thư ký, vừa làm người “phiên dịch” trong các cuộc trò chuyện của chồng. Gọi là “phiên dịch” bởi bác Thành bị bệnh rối loạn tiền đình, bấy giờ nghe rất khó. Những câu hỏi của nhóm chúng tôi, chị dịch lại cho bác Thành nghe. Ngoài việc phải dùng gậy chống để đi lại, nói chung bác Thành còn mạnh khỏe so với tuổi ngoại 90, thần sắc tỉnh táo, nói chuyện tiếng vẫn vang, trí tuệ còn mẫn tiệp, có thể nói chuyện hàng tiếng vẫn rành mạch, kể về các sự kiện trong đời mình còn chính xác đến tháng, năm xảy ra. Chị Trâm bảo sở dĩ  hôm nay “anh Thành” nói nhiều vì phấn khởi khi có khách đến chơi, có người để trò chuyện, để giãi bày những điều suy nghĩ của mình…

Chúng tôi được chiêu đãi rượu vang Ý. Vừa ăn vừa trò chuyện. Vì lý do sức khỏe, bác chỉ cầm ly chạm với mọi người và nhấp một ít, rồi lại kể chuyện cho mọi người nghe một cách say sưa, khiến chị Trâm phải nhắc chồng dừng lại để ăn kẻo đói. Bác khoe bài viết mới của mình về nhà thơ Tố Hữu. Không viết về thơ Tố Hữu, mà viết về Phó Thủ tướng Tố Hữu, có những chỗ minh oan, thông cảm cho nhà thơ. Tố Hữu bị ép phụ trách kinh tế khi chẳng hiểu gì về kinh tế. Rồi bác kể chuyện về những vụ đổi tiền, vụ cải cách giá lương tiền, những việc làm phi lý. Thương bà Nguyễn Thị Định khi bà than: “Tôi chỉ có hai triệu phòng lúc tuổi già, vậy mà sau đổi tiền, hai triệu chỉ còn bằng 20 nghìn”. Có vị lãnh đạo cao cấp quên mất vai trò quyết định của mình trong những quyết sách đường lối này, quay ra kết tội ông Trần Phương. Trần Phương im lặng. Bác Thành hỏi ông Trần Phương: “Sao anh không cãi?”. Trần Phương bảo, ông ấy như bố của mình, cãi lại bố làm gì. Bác cũng kể bếp ăn của Thủ tướng Phạm Văn Đồng nhiều lúc thiếu tiền, phải vay tiền lương của cán bộ bảo vệ để nấu ăn cho Thủ tướng. Điều khó tin này, lần đầu tiên chúng tôi được nghe kể. Thấy thương Thủ tướng vô cùng.

Nhân có bức ảnh chụp Tổng Bí thư Giang Trạch Dân bắt tay bác Thành, được phóng to treo chính giữa phòng khách, cùng với các bài thơ chữ Hán treo hai bên, tôi hỏi lai lịch bức ảnh và các bài thơ. Cách giải thích khiến chúng tôi ngạc nhiên về kiến thức Nho học và hiểu biết về Trung Quốc hiện đại của bác.

Bác Thành kể đã từng đọc đủ cả Tứ thư, Ngũ kinh. Thuộc nhiều thơ Đường, tiếp xúc với các vị lãnh đạo Trung Quốc, bác đọc và hỏi họ, mà họ không biết. Ở một cổng của Thiên An Môn, có ghi hai chữ “vô vi”, các bạn Trung Quốc hỏi đoàn Việt Nam, trong đó có cả Đại sứ của ta, hiểu ý nghĩa của hai chữ vô vi như thế nào. Đa số đều hiểu là hai chữ “vô vi” (không làm gì, thuận theo tự nhiên) là của đạo Lão (Lão giáo). Riêng bác Thành bảo không phải, hai chữ “vô vi” ấy là thuật trị nước của Khổng tử (Nho giáo). Rồi bác dẫn Luận ngữ, thiên 15, câu 5 để chứng minh: “Vô vi nhi trị giả, kỳ Thuấn dã dư? Phù hà vi tai? Cung kỷ chính nam diện nhi dĩ hỹ” (無為而治者, 其舜也與, 夫何為哉, 恭己正南面而已矣). Nghĩa là: “Bậc lấy vô vi mà trị nước, chẳng phải vua Thuấn thì còn ai? Ngài có làm chi đâu? Chỉ cung kính thân mình, xoay mặt về hướng nam mà thôi”. Rồi bác kể lai lịch ông Thuấn có cha là kẻ giết người, vua Nghiêu vẫn truyền ngôi cho vua Thuấn, đưa thiên hạ thái bình thịnh trị thế nào. Cách giải thích khiến các bạn Trung Quốc thán phục. Bài thơ chữ Hán treo trên tường là của vị giáo sư người Trung Quốc tặng bác. Chúng tôi quên không hỏi, bác đi hoạt động cách cách mạng từ sớm, vậy thì bác học chữ Hán vào lúc nào? Có lẽ chỉ bác chỉ học vào những năm đầu đời, sau này làm cán bộ lãnh đạo rồi, vẫn tranh thủ tự học, nhờ có trí thông minh hơn người mà hiểu sâu biết rộng.

Biết bác làm việc trực tiếp nhiều năm với các Tổng Bí thư Lê Duẩn, Trường Chinh, Nguyễn Văn Linh, Đỗ Mười và nhiều vị lãnh đạo khác… nên chúng tôi gạn hỏi một số chuyện thâm cung bí sử. Bác xác nhận việc này có, việc kia không có, mà chỉ là đồn thổi. Tôi sẽ không kể những chuyện “nhạy cảm” chúng tôi hỏi bác ở đây. Riêng một việc có thể kể, là bác bảo mình đã giữ đúng lời hứa với một vị đứng đầu tứ trụ: “Ngày xưa tôi bị vị ấy "đì" rất nhiều. Biết tôi sau Hồi ký “Làm người là khó” lại viết cuốn hồi ký mới, có nhắc nhiều chuyện không hay về mình, vị ấy đề nghị tôi đừng xuất bản. Tôi bảo: Nếu anh sống được một trăm tuổi, tôi sẽ đốt cuốn hồi ký này. Quả thực, vị ấy đã sống được hơn trăm tuổi. Và tôi giữ đúng lời hứa. Đây không phải là lời hứa của một người quân tử, mà là lời hứa của một sĩ phu Bắc Hà”.

Tác giả Châu Hồng Thuỷ với bác Đoàn Duy Thành.

Trước khi về, chúng tôi được bác Thành tặng mỗi người một cuốn sách mỏng của mình. Đó là cuốn “Lý luận Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng tiền phong”, xuất bản năm 2018 bằng tiếng Việt và tiếng Anh. Bác khoe còn một cuốn nữa mà Nhà xuất bản hứa sẽ in trong tháng 11 năm 2020, nhưng cuối tháng 11 rồi vẫn chưa thấy sách ra.

Đến giờ chia tay, chúng tôi xin phép về và chúc “anh” mạnh khỏe sống lâu trăm tuổi và minh mẫn để còn viết được nhiều sách nữa. Bác chống gậy tiễn chúng tôi ra tận cửa và bảo mong có nhiều dịp gặp nữa.

Cuộc gặp gỡ hiếm có ấy cách đây đã gần 6 năm, khiến chúng tôi thán phục thêm về một con người mà mình đã từng thán phục từ khi chưa được gặp trực tiếp ngoài đời. Bác từ giã cõi trần ở tuổi 97, xin bày tỏ lòng tiếc thương và thành kính tiễn biệt bác.

Châu Hồng Thủy

Nhà thơ Nguyễn Thúy Quỳnh và sự dấn thân bền bỉ

Trong thi ca Việt Nam đương đại, nhà thơ Nguyễn Thúy Quỳnh (sinh năm 1968, quê Nam Định) là một hồn thơ nữ tính nhưng quyết...