Nhà viết kịch Lê Quý Hiền: Sân khấu là nơi “gột rửa” tâm hồn

Lê Quý Hiền là nhà viết kịch chính luận. Tháng 4/2025, nhân kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, vở nhạc kịch đặc biệt về cuộc đời cách mạng của Bí thư Thành ủy đầu tiên của Hà Nội, Nguyễn Ngọc Vũ mang tên Lửa từ đất của ông đã được Nhà hát Tuổi trẻ tiếp tục trình diễn phục vụ khán giả. Gọi là tiếp tục vì trong tháng 3, Lửa và đất đã có 2 đêm diễn thành công ngoài mong đợi.

Lửa từ đất của Lê Quý Hiền do NSƯT Cao Ngọc Ánh làm Tổng đạo diễn, với sự tham gia sáng tạo của NSND Trần Ly Ly (Tổng biên đạo), NSND Doãn Bằng (thiết kế sân khấu), nhạc sĩ Minh Đạo (Giám đốc âm nhạc), nghệ sĩ Đào Duy Anh (đạo diễn sân khấu), nghệ sĩ Nguyễn Thành Công (biên đạo).

Tôi nhớ đã từng được một nhà lý luận sân khấu nói về 3 yếu tố: kịch bản hay, đạo diễn giỏi, diễn viên có tài là 3 yếu tố làm nên những tác phẩm sân khấu lớn. Theo NSƯT Cao Ngọc Ánh, vở nhạc kịch Lửa từ đất được dàn dựng từ tình yêu và niềm tự hào về đất và người Hà Nội của cả ê-kíp. Tác phẩm là một bản anh hùng ca lãng mạn được thể hiện đúng chuẩn một vở nhạc kịch. Hơn 20 tác phẩm âm nhạc đều được sáng tác mới, mang nhiều màu sắc và kết hợp nhiều thể loại và hình thức âm nhạc dành riêng cho vở nhạc kịch.

Lê Quý Hiền tự hào chính đáng khi đó là vở chính kịch mới nhất của ông làm sân khấu Thủ đô “sáng đèn”. Điều đặt biệt có ý nghĩa vì năm 2025 là năm của những sự kiện của đất nước, năm của những thanh âm và giai điệu 80 năm trước đất nước đã “rũ bùn đứng dậy sáng lòa”, (thơ Nguyễn Đình Thi).

*

Lê Quý Hiền là người được đào tạo sân khấu bài bản, chuyên ngành lý luận phê bình, nhưng lại “viết sung”, “viết khỏe” và thành công. Trong “gia tài” kịch bản sân khấu của Lê Quý Hiền có nhiều kịch bản về đề tài Công an nhân dân (CAND). Gần đây nhất là vở "Đoạn kết" về cảnh sát điều tra, do đạo diễn Đào Duy Anh dàn dựng cho Nhà hát Tuổi trẻ.  Hay nói cách khác, ông khá “mát tay” khi đưa hình tượng người chiến sỹ CAND lên sân khấu.

Nhà viết kịch Lê Quý Hiền.

Cách đây đúng 5 năm, vở diễn Kẻ trộm của ông được Nhà hát kịch Hà Nội dàn dựng và công diễn. Tôi hỏi Lê Quý Hiền “căn cớ” nào ông đến với đề tài không dễ này?. Lê Quý Hiền không giấu giếm, đề tài Công an vừa là đam mê, vừa là thử thách. Ngoài vở Kẻ trộm, ông còn có vở Là ai viết về Cảnh sát hình sự, Đen trắng vòng đời viết về cảnh sát giao thông… Đến bây giờ, Lê Quý Hiền vẫn nguyên vẹn cảm xúc khi nhắc đến vở Là ai? cách đây đúng 20 năm. Vở diễn chỉ có hai nhân vật: “cô gái” và “người đàn ông”, nhưng có tới gần 20 bản dựng của các đoàn kịch và của các sinh viên các trường sân khấu.

Thời đó, bệnh suy giảm miễn dịch ở người do nhiễm virus HIV còn gọi là bệnh SIDA, sau này mới đổi cách gọi là HIV/AIDS. “SIDA rồi sẽ có thuốc chữa nhưng căn bệnh là ai, làm mọi cách để được là ai còn nguy hiểm hơn bệnh SIDA. Nó sẽ tiêu diệt nhân cách, tiêu diệt cả dân tộc, tiêu diệt toàn nhân loại mà không có thuốc nào chữa”, đây là câu thoại cuối cùng của nhân vật “người đàn ông” trước khi màn nhung khép lại. 

Những năm 1990 đã có thuốc ARV (Antiretroviral) và các phác đồ điều trị kết hợp (HAART) được phát triển nên việc điều trị HIV/AIDS thực sự hiệu quả, giúp người bệnh có thể kéo dài tuổi thọ và cải thiện chất lượng cuộc sống. 

Trong cuộc đấu tranh chống các căn bệnh xã hội, như HIV, 3 năm trước đây là SAR-CoV-2, được loài người xác định là “kẻ thù phi truyền thống” không chỉ có ngành y tế ở tuyến đầu, mà còn phải có lực lượng Công an nhân dân. 

Qua vở kịch Là ai?, nhà viết kịch Lê Quý Hiền dự báo, sự biến thái của đạo đức, nhân cách con người mới là “dịch bệnh” nguy hiểm. Chính vì thế, tháng 11/2021, Đảng ta có Hội nghị Văn hóa toàn quốc, sau đó Hệ giá trị văn hóa Việt Nam được các cơ quan nghiên cứu, đề xuất nhiều chính sách.

Nhân kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Công an nhân dân và 20 năm Ngày hội Toàn dân bảo vệ ANTQ, Bộ Công an khai mạc Tuần lễ kịch Công an nhân dân năm 2025 và tổ chức hội thảo về hình tượng Công an trên sân khấu, nhà viết kịch Lê Quý Hiền cho rằng, người chiến sĩ công an nhân dân phải “gần dân, hiểu dân, vì dân”.

“Sân khấu về hình tượng người chiến sỹ công an nhân dân trước hết phải là sân khấu, vế sau là đề tài phản ánh của sân khấu. Chúng ta mong có nhiều tác phẩm về đề tài lực lượng công an nhân dân có giá trị nhiều hơn nữa như một sự kính trọng, biết ơn với lực lượng vì nước quên thân, vì dân phục vụ trong đời sống hôm nay”, ông nêu quan điểm và mong muốn.

*

Lê Quý Hiền đã có gần 50 tác phẩm chính được công bố, được các nhà hát kịch từ trung ương đến địa phương, ngoài Bắc, trong Nam công diễn. Phần lớn trong số đó đều được giải thưởng tại các cuộc thi kịch bản; các đoàn kịch dựng vở của ông đều đạt huy chương các loại tại các hội diễn sân khấu chuyên nghiệp. 

Đặc biệt có 6 tác phẩm kịch bản đã đưa Lê Quý Hiền đến “đỉnh vinh quang” - Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật, năm 2012. Đó là Những người đi tiếp, Vàng, Đi tìm điều không mất, Vai diễn giữa đời thường, Là ai, Những linh hồn thức.

Lê Quý Hiền gần như có “thiên bẩm” về viết kịch. Khi còn là học sinh lớp 8, hệ 10/10, Lê Quý Hiền đã có kịch bản đầu tay được đăng trên Văn nghệ Hà Tây, (năm 1968). Đam mê viết kịch trong ông lớn dần. Sau khi tốt nghiệp phổ thông ông đã thi vào trường Sư phạm (10+3), sau đó có hơn 6 năm là thầy giáo dạy văn. Ông nhận ra cuộc đời còn “món nợ” với sân khấu.

Để “trả nợ”, Lê Quý Hiền tạm biệt “phấn trắng, bảng đen” và học trò để thi vào Trường Đại học Sân khấu. Ông đỗ điểm cao và Nhà nước chọn sang Nga (Liên Xô cũ) học tại Học viện Sân khấu Moscow. Tốt nghiệp ông về nước, nhận công tác tại Viện Nghiên cứu Sân khấu. Sau này vào cuối những năm 90, Lê Quý Hiền đã chuyển công tác về Báo Sức khỏe và Đời sống (Bộ Y tế).

Trong hàng loạt giải thưởng, huy chương các hạng, Lê Quý Hiền nhớ nhất là giải thưởng cho vở kịch Hão - tác phẩm đầu tay. “Vở kịch này được đưa sang Liên Xô (cũ) năm 1990 cùng "Hồn trương ba da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ, đấy ông nhé. Cái gì lần đầu cũng khó quên”, Lê Quý Hiền chia sẻ.

NSND Lê Tiến Thọ, nhận xét: “Lê Quý Hiền được đào tạo chính quy, bài bản ở Liên Xô (cũ), lại là học trò của GS.TS.NSND Nguyễn Đình Quang nên kịch bản của ông có tính khoa học, bố cục khúc triết, logic”. NSND Lê Tiến Thọ nói thêm, về văn bản học của kịch bản, kịch của Lê Quý Hiền được ông phân tích kỹ lưỡng các yếu tố như cấu tứ, vần điệu thơ, niêm luật kết hợp với âm thanh, ánh sáng nên thường đạt tới tính tổng hợp của nghệ thuật sân khấu.

Gần đây, Lê Quý Hiền có thêm thời gian lý luận sân khấu. Tác phẩm mới nhất của ông là Bàn về sáng tác kịch bản sân khấu, NXB Sân khấu năm 2023, gần 200 trang. Tôi nghĩ đây có thể là sách “gối đầu giường” cho những người trẻ viết kịch, sinh viên các trường đại học sân khấu.

“Sự thật trong cuộc sống và sự thật trong tác phẩm là hai khái niệm khác nhau. Nếu sự thật đời thường bước vào tác phẩm mà không được chuẩn bị kỹ “đường dây” của hành động kịch có thể trở nên vô lý”, Lê Quý Hiền trải lòng về nghề. 

Theo ông, vấn đề cấu tứ kịch bản là rất quan trọng trong quá trình sáng tác kịch bản sân khấu. Theo đó, quá trình cấu tứ dẫn đến bố cục kịch bản, hình thành xung đột, từ đó mới giải quyết được xung đột kịch trong tác phẩm. 

Lê Quý Hiền, từ tác giả đến “chuyên gia”, từ “kinh viện” đến thực tế sân khấu, ngoài tài năng còn là kết quả của sự trải đời, trải nghề. Phần lớn kịch bản của Lê Quý Hiền xung đột kịch giữa nhân vật và hoàn cảnh, giữa nhận thức và hành động, và “nút thắt” được tháo gỡ một cách cao tay, bất ngờ.

Tôi hỏi Lê Quý Hiền về “nỗi lo” tắt đèn của sân khấu kịch nói, Lê Quý Hiền cho rằng, tư duy bao cấp còn nặng nề cả trong quản lý và thụ hưởng. “Ngay như quan niệm, chúng ta đã sai khi phân biệt tác phẩm chính luận, còn gọi nôm na là “cúng cụ”, tác phẩm thị trường. Thế nào là kịch thị trường? Theo tôi là chỉ có hai loại kịch hay và chưa hay. Hay thì khán giả mới đến sân khấu”.

Ông đau đáu là phải, bởi sân khấu là nơi “gột rửa” tâm hồn, giúp con người nhân văn và tử tế hơn.

Ngô Đức Hành

Đường đời, đường văn Hà Phạm Phú

Hà Phạm Phú sinh ngày 15/9/1943 trong một gia đình nông dân ở làng Hạ Đan, xã Đan Hà, huyện Hạ Hòa, một vùng quê hẻo lánh...