Sức khỏe tinh thần: Khoảng lặng của xã hội hiện đại

Có những người vẫn đi làm mỗi ngày, vẫn chăm sóc gia đình, vẫn xuất hiện trên mạng xã hội với hình ảnh bình thường, nhưng bên trong là trạng thái căng thẳng, mệt mỏi và mất cân bằng kéo dài. Họ không gọi tên được điều đang diễn ra với mình: đó là stress, lo âu, kiệt sức, tổn thương cảm xúc hay cảm giác cô đơn ngay giữa những mối quan hệ thân thuộc.

Trong xã hội hiện đại, áp lực không chỉ đến từ “cơm, áo, gạo, tiền”. Nó còn đến từ nhịp làm việc nhanh, cạnh tranh nghề nghiệp, kỳ vọng thành công, áp lực nuôi dạy con, xung đột hôn nhân, sự so sánh trên mạng xã hội và nỗi sợ bị bỏ lại phía sau. Những áp lực này không phải lúc nào cũng bộc lộ thành khủng hoảng rõ ràng. Nhiều khi, chúng tích tụ âm thầm qua mất ngủ, cáu gắt, thu mình, mất động lực, khó kết nối với người thân hoặc cảm giác trống rỗng kéo dài.

Theo Tổ chức Y tế thế giới, sức khỏe tinh thần là trạng thái khỏe mạnh giúp con người ứng phó với căng thẳng trong cuộc sống, nhận ra năng lực của mình, học tập, làm việc hiệu quả và đóng góp cho cộng đồng. WHO cũng nhấn mạnh sức khỏe tinh thần có giá trị nội tại, giá trị thực tiễn và là một quyền cơ bản của con người.

Gánh nặng âm thầm trong đời sống hiện đại

Các vấn đề sức khỏe tinh thần đang trở thành thách thức toàn cầu. WHO cho biết gần 1/7 dân số thế giới đang sống với một rối loạn tâm thần. Ở môi trường làm việc, WHO và Tổ chức Lao động quốc tế ước tính mỗi năm thế giới mất khoảng 12 tỷ ngày công do trầm cảm và lo âu, gây thiệt hại khoảng 1.000 tỷ USD về năng suất lao động.

Những con số này cho thấy sức khỏe tinh thần không còn là chuyện “tâm trạng cá nhân” hay sự yếu đuối nhất thời. Đó là vấn đề y tế công cộng, vấn đề chất lượng sống, đồng thời là bài toán của gia đình, trường học, doanh nghiệp và cộng đồng.

Tại Việt Nam, theo WHO dẫn dữ liệu từ Bệnh viện Tâm thần Trung ương, tỷ lệ mắc 10 rối loạn tâm thần thường gặp từng được ghi nhận ở mức 14,2%, trong đó rối loạn trầm cảm chiếm 2,45%. Ở nhóm trẻ em và thanh thiếu niên, UNICEF Việt Nam cho biết khoảng 1/5 thanh thiếu niên đang gặp vấn đề sức khỏe tinh thần, nhưng chỉ 8,4% trong số đó tiếp cận được hỗ trợ hoặc tư vấn cần thiết; chỉ 5,1% cha mẹ nhận ra con mình cần giúp đỡ về các vấn đề cảm xúc và hành vi.

Khoảng cách giữa nhu cầu và khả năng tiếp cận hỗ trợ cho thấy một thực tế đáng lưu ý: nhiều người vẫn ngại nói về sức khỏe tinh thần, ngại tìm đến chuyên gia hoặc chỉ tìm kiếm hỗ trợ khi vấn đề đã đi quá xa. Với không ít người, sức khỏe tinh thần chỉ được quan tâm khi hôn nhân đứng trước nguy cơ tan vỡ, bản thân mất kiểm soát cảm xúc, stress kéo dài, kiệt sức trong công việc hoặc rơi vào khủng hoảng sau biến cố.

Trong đời sống đô thị, ranh giới giữa công việc và gia đình cũng ngày càng mỏng. Một người có thể mang áp lực nơi làm việc về nhà; những tổn thương chưa được giải quyết trong gia đình lại tiếp tục ảnh hưởng đến công việc. Khi cảm xúc tiêu cực tích tụ, con người dễ nóng nảy hơn, thu mình hơn, mất kiên nhẫn hơn và khó duy trì sự kết nối lành mạnh với người xung quanh.

Vì vậy, nhiều doanh nghiệp trên thế giới đã bắt đầu coi sức khỏe tinh thần là một phần của chiến lược nhân sự. WHO nhận định môi trường làm việc thiếu lành mạnh, gồm khối lượng công việc quá lớn, ít quyền kiểm soát công việc, bất bình đẳng, phân biệt đối xử hoặc mất an toàn việc làm, đều là các yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe tinh thần. Ngược lại, việc làm tử tế, môi trường hỗ trợ và văn hóa tổ chức lành mạnh có thể trở thành yếu tố bảo vệ sức khỏe tinh thần.

Tại Việt Nam, xu hướng quan tâm đến “wellbeing” — sức khỏe toàn diện và phúc lợi tinh thần của nhân sự — cũng đang rõ hơn. Một số doanh nghiệp bắt đầu tổ chức các buổi chia sẻ về quản trị cảm xúc, cân bằng áp lực, giao tiếp trong gia đình, chăm sóc tinh thần cho nhân viên. Tuy nhiên, nếu chỉ xem đây là hoạt động phong trào, hiệu quả sẽ khó bền vững. Sức khỏe tinh thần cần được nhìn như một phần của quản trị con người, bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động, văn hóa nội bộ, khả năng sáng tạo và sự gắn bó của nhân sự.

Đừng đợi khủng hoảng mới chăm sóc tinh thần

Cùng với sự quan tâm đến sức khỏe tinh thần, các khái niệm như “chữa lành”, “đứa trẻ bên trong”, “quản trị cảm xúc”, “phát triển nội tâm”, “coaching” ngày càng phổ biến. Đây là tín hiệu tích cực ở chỗ con người bắt đầu quan tâm hơn đến đời sống bên trong, thay vì chỉ chạy theo thành tích bên ngoài.

Tuy nhiên, các khái niệm này cũng cần được hiểu đúng. “Chữa lành” không nên bị xem như một “lời hứa” chữa khỏi mọi tổn thương. Khai vấn hoặc coaching không thể thay thế điều trị y khoa trong các trường hợp trầm cảm nặng, rối loạn lo âu nghiêm trọng…, nhưng khai vấn/coaching là một kênh đồng hành hữu hiệu, nhất là trong xã hội hiện đại nhiều áp lực như hiện nay.

Theo chuyên gia tâm lý Nguyễn Thu Hằng (coach Moon Nguyễn), nhiều người dành rất nhiều thời gian để chăm sóc sự nghiệp, tài chính và trách nhiệm gia đình, nhưng lại bỏ quên đời sống tinh thần của chính mình. Chỉ đến khi các mối quan hệ xảy ra vấn đề hoặc cuộc sống xuất hiện biến cố, họ mới tìm đến sự hỗ trợ trong trạng thái đã tổn thương kéo dài.

Coach Moon Nguyễn - Chuyên gia chữa lành và hàn gắn các mối quan hệ - Nhà khai vấn đạt chuẩn quốc tế theo khung đào tạo Châu Âu (EMCC)

Từ kinh nghiệm đồng hành với các trường hợp khủng hoảng hôn nhân, xung đột gia đình và mất cân bằng cảm xúc, coach Moon Nguyễn cho rằng nhiều nỗi đau hiện tại không chỉ đến từ sự việc trước mắt. Đôi khi, một biến cố hôn nhân, một đổ vỡ trong quan hệ hay một cú sốc trong công việc có thể kích hoạt những tổn thương cũ chưa từng được nhận diện.

“Có người đau vì một biến cố hôn nhân, nhưng sâu hơn là nỗi sợ bị bỏ rơi, cảm giác không được lắng nghe hoặc mô thức chịu đựng đã lặp lại nhiều năm. Khi hiểu được điều đang diễn ra bên trong mình, họ mới có thể bình tĩnh hơn để lựa chọn cách ứng xử phù hợp”, Moon Nguyễn chia sẻ.

Theo chị, điều quan trọng trong quá trình đồng hành không phải là quyết định thay người trong cuộc, mà giúp họ nhận diện cảm xúc, phục hồi nội lực, thiết lập ranh giới và quay lại chăm sóc bản thân. Khi một người ổn định hơn từ bên trong, họ có khả năng ứng xử tỉnh táo hơn trong công việc, hôn nhân, gia đình và các biến cố lớn của đời sống.

Coach Tuệ An – Founder Happy Academy và coach Moon Nguyễn trong 1 buổi ghi hình chia sẻ về sức khỏe tinh thần và chữa lành các mối quan hệ

Một xã hội coi trọng sức khỏe tinh thần không phải là xã hội không có áp lực. Đó là xã hội trong đó con người biết nhận diện áp lực sớm, có kỹ năng tự chăm sóc, có mạng lưới hỗ trợ và không bị kỳ thị khi tìm đến chuyên gia.

Sức khỏe tinh thần, vì thế, không chỉ là câu chuyện của một cá nhân. Đó là nền móng của gia đình lành mạnh, doanh nghiệp lành mạnh và một xã hội biết chăm sóc con người từ bên trong.

Coach Tuệ An, coach Moon Nguyễn cùng đội ngũ chuyên gia Happy Academy chào đón thiền sư nổi tiếng thế giới Ajahn Brahm về Việt Nam để lan tỏa các giá trị về hạnh phúc, bình an tới cộng đồng