Đại hội Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam lần thứ VII: Khơi sức sáng tạo từ mạch nguồn văn hóa các dân tộc

Ngày 6/10, Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam lần thứ VII, nhiệm kỳ 2026–2031 diễn ra với sự tham dự của đồng chí Trần Thắng, Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông; PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam; Vụ trưởng Vụ Văn hóa văn nghệ Ban Tuyên giáo Trung ương Trần Thị Phương Lan; đại diện các cơ quan Trung ương; Lãnh đạo các Hội Văn học nghệ thuật chuyên ngành trung ương cùng 475 đại biểu, đại diện cho hơn 1.000 hội viên Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam.

Toàn cảnh Đại hội

Những “hoa của đất” làm nên sự thống nhất trong đa dạng

Phát biểu khai mạc Đại hội, nhạc sĩ Nông Quốc Bình, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam khóa VI nhận định, việc định danh “văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số” không có nghĩa là thu hẹp, mà nhằm làm rõ hơn những đặc thù của văn nghệ, con người và văn hóa các dân tộc - những giá trị văn hóa của các dân tộc. Những đặc thù, sắc thái văn hóa của từng dân tộc, từng vùng đất được ông ví như “hoa của đất” cùng hội tụ xây dựng một nền văn nghệ dân tộc đa dạng mà thống nhất.

Sự đa dạng ấy hiện diện trong hoạt động của Hội ở nhiều vùng văn hóa, từ Đông Bắc, Tây Bắc, Bắc Trung Bộ, Trường Sơn - Tây Nguyên đến vùng văn hóa Chăm, Khmer Nam Bộ và cộng đồng người Hoa... Qua sáng tác, nghiên cứu, sưu tầm, các văn nghệ sĩ khai thác những vốn văn hóa khác nhau về ngôn ngữ, phong tục, lịch sử, đời sống và nghệ thuật dân gian, tạo nên những sắc thái riêng trong dòng chảy chung của văn học nghệ thuật Việt Nam.

Nhạc sĩ Nông Quốc Bình, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam khóa VI phát biểu khai mạc Đại hội

Nhiệm kỳ qua, hoạt động sáng tác tiếp tục được Hội chú trọng. Hội tổ chức 31 trại sáng tác với hơn 620 lượt hội viên tham gia, trong đó có 6 trại dành cho tác giả trẻ; đồng thời duy trì các chuyến đi thực tế nhằm tạo điều kiện để văn nghệ sĩ tiếp xúc trực tiếp với đời sống.

Từ nguồn kinh phí hỗ trợ sáng tạo, Hội đồng Nghệ thuật đã thẩm định, tuyển chọn và hỗ trợ gần 750 trong tổng số 2.600 bản thảo thuộc 8 loại hình văn học nghệ thuật. Công tác xét, trao giải thưởng hằng năm được duy trì với 495 giải thưởng ở các mức A, B, C và Khuyến khích.

Ở lĩnh vực văn học, thơ tiếp tục là một điểm nổi bật, sáng tác song ngữ có bước phát triển; văn xuôi có những thay đổi về ngôn ngữ, phương pháp thể hiện, với sự xuất hiện của một số tác giả nữ và cây bút trẻ. Mỹ thuật, nhiếp ảnh tiếp tục khai thác đề tài về con người, văn hóa và đời sống các dân tộc.

Điện ảnh chủ yếu tập trung vào phim tài liệu nghệ thuật về dân tộc và miền núi; một số kịch bản phim truyện được hỗ trợ sáng tác nhưng chưa được chuyển thể thành phim. Múa tiếp tục phát huy những giá trị nghệ thuật truyền thống nhưng lực lượng biên đạo trẻ còn thiếu. Lý luận phê bình tuy được quan tâm nhưng đội ngũ vẫn mỏng, nhất là các nhà nghiên cứu người dân tộc thiểu số và lực lượng trẻ kế cận.

Đáng chú ý, qua Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị tác phẩm văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam”, 1.500 trong tổng số hơn 2.500 đầu sách thuộc nhiều thể loại đã được xuất bản. Hội cũng tổ chức 8 hội thảo, hội nghị tại các vùng miền nhằm trao đổi những vấn đề lý luận, thực tiễn và giải pháp phát triển văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số…

Tuy nhiên vẫn còn tồn tại một số hạn chế như đội ngũ văn nghệ sĩ giữa các vùng miền, dân tộc chưa đồng đều; một số chuyên ngành thiếu lực lượng trẻ; việc thâm nhập thực tế, gắn bó với đời sống nhân dân ở một số nơi chưa thường xuyên. Tác phẩm có giá trị tư tưởng, nghệ thuật cao và sức lan tỏa lớn chưa nhiều; sáng tác bằng tiếng dân tộc và song ngữ chưa tương xứng với tiềm năng.

Khả năng ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số của một bộ phận cán bộ, hội viên cũng còn hạn chế, trong khi điều kiện xuất bản, triển lãm và quảng bá tác phẩm gặp không ít khó khăn.

Để người Việt Nam hiểu sâu hơn, yêu hơn văn hóa các dân tộc thiểu số

Phát biểu chỉ đạo Đại hội của đồng chí Trần Thắng, Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam nhấn mạnh vị trí của văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số trong nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng.

Đồng chí Trần Thắng, Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát biểu chỉ đạo Đại hội

Theo đồng chí Trần Thắng, văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số vừa bảo tồn, giữ gìn những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ, vừa sáng tạo những giá trị mới, đưa tiếng nói, tâm hồn và vẻ đẹp của các dân tộc hòa vào dòng chảy chung của văn hóa Việt Nam.

Đây cũng là một lợi thế đặc biệt của đội ngũ văn nghệ sĩ thuộc Hội. Nhiều người đang sinh sống, công tác và sáng tác tại vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới có sự gắn bó trực tiếp với cộng đồng, quê hương và nguồn cội văn hóa tạo cho họ vốn sống và nguồn cảm hứng riêng. Họ “không chỉ sáng tác về văn hóa dân tộc mà còn sống trong văn hóa dân tộc, mang văn hóa dân tộc vào tác phẩm”.

Từ đó, yêu cầu đối với bảo tồn văn hóa cũng được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với cộng đồng. Giá trị văn hóa không chỉ cần được lưu giữ trong sách vở, bảo tàng mà quan trọng hơn là tiếp tục hiện diện trong đời sống, được cộng đồng đón nhận, được thế hệ trẻ tiếp nối và sáng tạo phù hợp với những biến đổi của cuộc sống hôm nay.

Trên cơ sở đó, đồng chí Trần Thắng đề nghị nhiệm kỳ tới Hội cần tập trung vào 5 nhiệm vụ: tiếp tục xây dựng Hội thành nơi tập hợp, đoàn kết đội ngũ văn nghệ sĩ, nghệ nhân các dân tộc thiểu số, chú trọng phát hiện, bồi dưỡng lực lượng trẻ; nâng cao chất lượng sáng tác, để tác phẩm vừa đậm đà bản sắc dân tộc, vừa mang hơi thở thời đại; đẩy mạnh chuyển đổi số, số hóa tư liệu, tác phẩm và đổi mới phương thức quảng bá; phát huy vai trò tổ chức thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tăng cường phối hợp, huy động nguồn lực; đồng thời hướng mạnh hoạt động về cơ sở, cộng đồng - nơi văn hóa được hình thành, gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

“Bản sắc là cội nguồn của sáng tạo, nhưng chính hơi thở của cuộc sống hôm nay mới làm cho tác phẩm có sức sống lâu dài”, đồng chí Trần Thắng nhấn mạnh.

Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam yêu cầu không đặt thước đo nhiệm kỳ mới đơn thuần ở những con số quen thuộc: “Sau 5 năm, vấn đề không chỉ là Hội có thêm bao nhiêu hội viên, tổ chức được bao nhiêu trại sáng tác hay có bao nhiêu tác phẩm ra đời, mà còn là những văn nghệ sĩ, nghệ nhân trẻ nào đã được phát hiện, bồi dưỡng; bao nhiêu giá trị văn hóa được bảo tồn, trao truyền và phát huy; bao nhiêu tác phẩm thực sự sống trong cộng đồng, được đồng bào đón nhận; và qua những tác phẩm ấy, có thêm bao nhiêu người Việt Nam hiểu sâu hơn, yêu hơn văn hóa các dân tộc thiểu số”.

Phát biểu tại Đại hội, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam cũng tiếp tục bàn về cách đưa những giá trị văn hóa các dân tộc vào đời sống.

PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam phát biểu chào mừng Đại hội

Theo PGS.TS Đỗ Hồng Quân, từ nguồn di sản phong phú của văn hóa các dân tộc, điều cần thiết hiện nay là “không để cho di sản nằm im trên những kệ sách hoặc là trong các bảo tàng, trong các thư viện hoặc trong những cái đề án nghiên cứu; mà phải làm sao biến cho những cái di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam thành trở thành những cái giá trị sống của đời sống hôm nay”.

Khi được tiếp cận với cuộc sống, những giá trị văn hóa ấy có thể tiếp tục được phát huy, thậm chí chuyển hóa thành giá trị kinh tế, tham gia vào quá trình phát triển công nghiệp văn hóa. Theo PGS.TS Đỗ Hồng Quân, đây cũng là một hướng để bảo tồn di sản văn hóa các dân tộc một cách bền vững, vừa trân trọng những giá trị mà các thế hệ đi trước để lại, vừa phát huy chúng trong hiện tại và tương lai.

Trong bối cảnh công nghệ và AI ngày càng đi sâu vào đời sống, trong đó có văn học nghệ thuật, PGS.TS Đỗ Hồng Quân cho rằng cần nhìn nhận những vấn đề này “một cách tỉnh táo, một cách tích cực”, tận dụng những thành tựu mới để lưu giữ và quảng bá các giá trị văn hóa, nhất là những di sản được truyền khẩu, truyền miệng, truyền nghề qua nhiều thế hệ. Điều quan trọng là vẫn giữ được hồn cốt, bản sắc của từng dân tộc, đồng thời biết sử dụng công nghệ để những giá trị ấy có cơ hội lan tỏa rộng hơn, đến với công chúng trong nước và quốc tế.

Cùng với việc tận dụng công nghệ, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam đặc biệt lưu ý việc phát hiện tài năng trẻ ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc, nuôi dưỡng những “hạt giống” mới để văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số có lực lượng tiếp nối.

Những vấn đề này cũng đã được thể hiện rõ trong phương hướng nhiệm kỳ VII. Báo cáo Đại hội xác định 4 nội dung đột phá gồm: con người; chuyển đổi số; bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa; liên kết và huy động nguồn lực.

Trong đó, Hội định hướng quan tâm phát hiện, bồi dưỡng đội ngũ văn nghệ sĩ trẻ; khuyến khích sáng tác bằng tiếng dân tộc, sáng tác song ngữ; tăng cường sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn và số hóa các giá trị văn hóa; từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu về văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số.

Hội cũng đề xuất nghiên cứu việc hình thành trung tâm bồi dưỡng văn nghệ sĩ người dân tộc thiểu số để phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng lực lượng sáng tác, nhất là tại những dân tộc, địa bàn còn thiếu; tiếp tục thực hiện giai đoạn 2 Đề án bảo tồn và phát huy giá trị tác phẩm văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam; hỗ trợ bảo tồn, truyền dạy ngôn ngữ, chữ viết và nghệ thuật truyền thống.

Phấn đấu có thêm những tác phẩm xứng tầm với dân tộc và thời đại

Đại hội lần thứ VII Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam cũng đã kiện toàn tổ chức, nhân sự nhiệm kỳ 2026–2031. Đại hội đã tiến hành bầu Ban Chấp hành khóa VII gồm 19 thành viên, hiện còn khuyết 1 thành viên và sẽ tiếp tục kiện toàn sau Đại hội. NSNA Mã Thế Anh được bầu làm Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam khóa VII. Họa sĩ Trần Thái được bầu làm Phó Chủ tịch Thường trực Hội. Các Phó Chủ tịch kiêm nhiệm gồm nhà văn Niê Thanh Mai, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Thạch Đờ Ni và nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Phú Văn Hẳn.

Ban Chấp hành khóa VII ra mắt Đại hội

Phát biểu nhận nhiệm vụ, thay mặt Ban Chấp hành khóa VII, NSNA Mã Thế Anh cam kết giữ gìn đoàn kết, thực hiện nghiêm nguyên tắc tập trung dân chủ, gương mẫu về phẩm chất đạo đức, nói đi đôi với làm; đổi mới nội dung, phương hướng hoạt động, nâng cao tính chuyên nghiệp của Hội; chăm lo, bảo vệ quyền lợi chính đáng của hội viên và quan tâm phát triển đội ngũ văn nghệ sĩ trẻ. Cam kết tạo điều kiện thuận lợi để hội viên sáng tác nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị, đóng góp vào nền văn học nước nhà.

NSNA Mã Thế Anh - Tân Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam phát biểu nhận nhiệm vụ

“Với tinh thần ‘Đoàn kết - Sáng tạo - Đổi mới - Phát triển’, chúng tôi nguyện đem hết sức mình phụng sự cho sự nghiệp văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, không phụ niềm tin của Đại hội và toàn thể hội viên”, NSNA Mã Thế Anh nhấn mạnh.

Tân Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam cho biết ngay sau Đại hội, Ban Chấp hành khóa VII sẽ khẩn trương xây dựng quy chế làm việc, cụ thể hóa nghị quyết và chương trình hành động thành kế hoạch công tác từng năm, và triển khai trong thực tiễn.

Theo NSNA Mã Thế Anh, trong điều kiện công nghệ số và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, tác động sâu sắc đến đời sống, mỗi văn nghệ sĩ càng cần giữ gìn bản lĩnh, đạo đức nghề nghiệp, đồng thời mạnh dạn đổi mới để có thêm những tác phẩm xứng tầm với dân tộc và thời đại.

Từ những “hoa của đất” với sắc thái riêng của mỗi vùng miền, mỗi dân tộc đến một nền văn học nghệ thuật Việt Nam đa dạng mà thống nhất, nhiệm kỳ mới đặt ra yêu cầu để bản sắc không chỉ là những gì được gìn giữ từ quá khứ, mà tiếp tục đi vào sáng tạo, được trao truyền cho những thế hệ mới và trở thành nguồn lực làm giàu đời sống văn học nghệ thuật hôm nay.