Lưu giữ vẻ đẹp quê hương, đất nước qua hành trình những dòng sông

Dòng sông như biểu tượng văn hóa

Những bút ký trong tập sách đều xoay quanh một dòng sông cụ thể, nhưng đồng thời vượt lên khỏi địa danh để trở thành biểu tượng văn hóa. Đó có thể là sông Đuống hiện lên không chỉ là phân lưu của sông Hồng, mà là “dòng sông của Phật”, nơi đôi bờ có biết bao ngôi chùa cổ là cái nôi Phật giáo như chùa Bút Tháp, chùa Kiến Sơ…; nơi hội Gióng, điệu hát Ải Lao, trống quân Hội Xá gắn liền với dòng chảy văn hóa Kinh Bắc. Tác giả nhìn sông Đuống vừa như dải lụa mềm vừa như một nhân chứng lịch sử đã “nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kỳ”.

Trong khi đó, ở một bút ký khác, sông Cầu lại được khắc họa như “con sông của người quan họ”. Ở đây, Nguyên Đức không chỉ ghi chép địa lý hay khảo cổ học (như việc phát hiện nhiều di chỉ văn hóa Đồng Đậu ven sông) mà còn gợi cả không gian văn hóa dân ca. Những làn điệu ngọt ngào vang trên bến Thị Cầu, những đêm canh hát bên bờ sông, câu chuyện tình yêu của nhà thơ Đỗ Trung Lai gắn với Đêm sông Cầu… tất cả khiến con sông trở thành một biểu tượng tình tứ, lãng mạn, gắn liền với bản sắc xứ Kinh Bắc.

Đến với chùa Dạm và truyện Tấm Cám, tác giả Nguyên Đức lại dẫn dắt người đọc từ câu chuyện cổ tích đến hình tượng Nguyên phi Ỷ Lan - một nhân vật có thật trong lịch sử, để thấy sự giao hòa giữa huyền thoại và đời thực. Dòng chảy văn hóa dân gian như được “địa danh hóa”, để câu chuyện không còn là hư cấu mà hiện hữu giữa đời sống tâm linh người dân. Ở mỗi câu chuyện, Nguyên Đức đều để cho dòng sông trở thành nhân vật chính, có đời sống, có tâm hồn. Dòng sông vừa là thiên nhiên vừa là lịch sử vừa là văn hóa đậm nét.

Bìa cuốn sách “Dòng sông kể chuyện”.

Một nét nổi bật của Dòng sông kể chuyện là cách tác giả khéo léo gắn những dòng sông với đời sống làng nghề và phong tục truyền thống. Trong bút ký Mong manh phận giấy dó Đống Cao, ta bắt gặp hình ảnh nghệ nhân Ngô Đức Điều miệt mài giữ nghề trong khi cả làng đã chuyển sang làm giấy công nghiệp. Những miêu tả tỉ mỉ từ công đoạn giã dó, tráng giấy, phơi nắng… khiến người đọc không chỉ hình dung được quy trình thủ công, mà còn cảm nhận được linh hồn của một nghề cổ truyền. Giấy dó ở đây không chỉ là vật dụng, mà là “hồn giấy Việt”, là ký ức văn hóa cha ông.

Nghề truyền thống ven sông không chỉ là kế sinh nhai, mà là một phần bản sắc của vùng đất. Ngay cả những câu chuyện về nghề nuôi tằm, dệt vải, hương Yên Trung ở Bắc Ninh, gốm Thanh Hà ở Đà Nẵng, đan gùi, tạc tượng ở Gia Lai… đều được đưa vào bút ký như những “phụ lưu văn hóa” của những dòng sông. Người đọc vì thế không chỉ thấy phong cảnh, mà còn thấy cả một nền văn minh làng nghề đang được lưu giữ qua từng trang viết. Điều này thể hiện rõ tâm huyết của tác giả qua những bài viết. Việc viết ở đây không phải để “tả cảnh sông nước” mà viết để níu giữ hồn nghề, hồn quê, tránh cho chúng trôi đi cùng dòng chảy thời gian.

Dấu ấn của giọng văn trẻ trung, hiện đại

Một dấu ấn nổi bật, tạo nên phong cách riêng trong tập bút ký Dòng sông kể chuyện, chính là ở chỗ tác giả Nguyên Đức đã đan xen khéo léo giữa lịch sử và hiện tại. Nếu nhiều cây bút khác thường có xu hướng kể tách bạch, khi chìm đắm trong quá khứ, khi lại dồn ngòi bút vào đời sống đương thời thì Nguyên Đức lại chọn con đường dung hợp. Tác giả để “xưa” và “nay” cùng xuất hiện, song hành, soi chiếu, phản chiếu lẫn nhau trên từng trang viết. Cái nhìn ấy làm cho mỗi bút ký không chỉ là một lát cắt nhất thời, mà trở thành một dòng chảy liên tục, nối liền truyền thống với hiện đại, làm cho quá khứ vẫn hiện hữu trong hôm nay và hiện tại lại được soi sáng bởi những kinh nghiệm, giá trị của ngày xưa.

Khi viết về sông Cầu, Nguyên Đức nhắc lại trận Như Nguyệt năm 1077, nơi Lý Thường Kiệt còn vang vọng với bài thơ thần Nam quốc sơn hà. Nhưng liền sau đó, tác giả lại đưa người đọc trở về với những câu quan họ ngọt ngào bên bến nước hôm nay. Lịch sử và đời thường nối tiếp nhau, khiến ta nhận ra dòng sông vừa là chiến hào, vừa là nôi văn hóa.

Hay trong câu chuyện giấy dó, tác giả kể lại thời “vang bóng” của Đống Cao, rồi so sánh với thực tại khi nghề đang mai một. Sự đối chiếu ấy vừa gợi niềm hoài cổ, vừa đánh thức ý thức gìn giữ. Chính cách viết này giúp Dòng sông kể chuyện không bị sa vào hoài niệm đơn thuần, mà trở thành một lời nhắc nhở rằng quá khứ và hiện tại đều cùng tồn tại trên cùng một dòng chảy, giữ gìn quá khứ chính là cách để làm giàu cho hiện tại và tương lai.

Một điểm thu hút khác trong phong cách văn chương của Nguyên Đức là sự nhẹ nhàng, uyển chuyển, không cầu kỳ nhưng đầy sức gợi. Tác giả thường bắt đầu một bút ký từ một chi tiết rất nhỏ như một khúc quanh cảm xúc của dòng sông, một cây cầu, một câu ca dao rồi từ đó mở ra cả một trường liên tưởng rộng lớn. Văn phong tác giả giống như nước sông, chảy trôi tự nhiên, không gò ép, nhưng luôn thấm vào người đọc một cảm xúc dịu dàng, bền bỉ.

Chân dung tác giả Nguyên Đức.

Cái hay của lối viết này còn ở chỗ tác giả không sa đà vào liệt kê thông tin khô khan, cũng không cố tình tạo “hiệu ứng bi tráng”. Tác giả kể bằng giọng thủ thỉ, bằng sự quan sát tinh tế, bằng ký ức gắn bó. Nhờ thế, tác phẩm mang lại cảm giác gần gũi, như một cuộc trò chuyện bên hiên nhà, nơi ta vừa uống chén trà vừa nghe người bạn tâm giao kể chuyện đời. Ví như trong Xuôi theo dòng sông oai hùng, thơ mộng, tác giả đưa người đọc bước vào câu chuyện văn hóa rất tự nhiên: “Chàng lữ khách nhận từ tay người quan họ bát nước chè xanh long lanh trong đáy mắt mùa qua “nhịp hải hà”. Cắn miếng kẹo lạc thơm mùi gừng, phảng phất lớp bột áo tựa mây trôi, ta nghe tan trong miệng một khúc trầm bổng dịu ngọt. Ấy thế mà chẳng xa xôi đâu, tôi có thể quả quyết điều này, dọc đôi bờ sông Cầu, nơi đâu ta cũng có thể gặp hình bóng nghệ nhân quan họ, nơi đâu ta cũng có thể gặp được tình ý quan họ như trong truyện cổ tích bước ra. Dọc đôi bờ sông ấy là các làng quan họ cổ, từ Viêm Xá, Cổ Mễ đến Thượng Đồng, từ Trà Xuyên, Khả Lễ đến Thị Cầu... Ở những thôn làng ấy, làn điệu dân ca quan họ vẫn mượt mà, canh quan họ vẫn thâu đêm dẫu người lữ khách có đôi lần lỡ hẹn...”.

Đằng sau những bút ký dường như chỉ kể chuyện phong cảnh, nghề nghiệp là một thông điệp nhân văn sâu sắc. Nguyên Đức muốn bạn đọc nhận ra rằng, cái làm nên bản sắc của một vùng đất không chỉ là những công trình hiện đại, mà chính là ký ức văn hóa, là giá trị truyền thống được lưu giữ. Mỗi câu chuyện trong tập sách đều mang hơi ấm của tình người: người thợ già giữ nghề, bà lão kể chuyện cổ tích, nghệ nhân quan họ thâu đêm hát cho khách, người thợ đan gùi bên dòng sông Ayun, tiếng đàn bầu giữa Biển Đông… Đó là những “ngọn lửa nhỏ” giữ hồn quê còn vang vọng. Bằng cách viết trân trọng và đầy yêu thương, Nguyên Đức đã tôn vinh những con người bình dị ấy như những người hùng lặng thầm của văn hóa.

Với lối văn mềm mại, trữ tình, giàu sức gợi, Nguyên Đức đã thành công trong việc biến những lát cắt nhỏ bé thành bức tranh toàn cảnh, nơi bạn đọc tìm thấy vừa cảnh quan thiên nhiên, vừa phong tục, làng nghề, vừa lịch sử, vừa âm nhạc, văn hóa dân gian. Quan trọng hơn, tập bút ký để lại trong ta một cảm xúc sâu lắng: niềm yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc, và trách nhiệm gìn giữ những giá trị truyền thống. Bởi lẽ, cũng như những con sông, văn hóa truyền thống luôn chảy mãi, nếu ta biết trân trọng và nâng niu.

Có thể nói, Dòng sông kể chuyện của Nguyên Đức là một lời mời gọi đến độc giả “hãy một lần lắng nghe tiếng sông kể chuyện, để thấy rõ hơn bản sắc của chính mình”. Và khi gấp sách lại, ta vẫn nghe như vang vọng bên tai tiếng hát quan họ, tiếng chày giã dó, tiếng trống hội, tiếng thác nước ầm vang nơi đại ngàn để lòng bâng khuâng mà thêm yêu quê hương, đất nước.

Hà My

Làng kháng chiến và đón mừng hòa bình lập lại

Những năm 40 và 50 của thế kỷ trước, làng tôi là một làng kháng chiến...