Tết về nhớ mứt

Nhớ lại một thời thơ ấu của tôi, mỗi khi bố mẹ mua được một hộp mứt hoặc có ai đó đem cho, biếu thì đó đúng là một sự kiện lớn. Hộp mứt ấy sẽ được để dành từ giao thừa trở đi mới được phép bóc ra. Hộp mứt truyền thống ngày xưa thường có hình vuông, sau được cải tiến có thêm hình ngũ giác, trang trí màu đỏ bắt mắt, có hình hoa đào bên ngoài hoặc các ông Tam đa, đúng là niềm háo hức của bất kỳ đứa trẻ con nào. Sau này, đôi khi gặp các bạn bè cũ để ôn lại chuyện ngày xưa, chúng tôi vẫn thường gọi đó là “hộp mứt huyền thoại”.

Mở hộp mứt ngày xưa ra, phần chiếm số lượng nhiều nhất trong đó thường là mứt lạc, được phong vào một túi riêng. Tiếp đến, mứt cà rốt và mứt gừng cũng được phong riêng, mứt sen có độ dăm bảy viên, cũng được đóng riêng vào một túi nilon nhỏ. Cuối cùng, số lượng ít nhất nhưng cũng là thứ tôi thích ăn nhất là mứt táo tàu, chỉ có độ 2-3 quả trong cả một hộp mứt.

Ảnh minh họa

Ngoài những món kể trên, mứt truyền thống của người Việt còn có thể bắt gặp các loại khác như: mứt bí (bí đao chứ không phải bí ngô), mứt dừa. Ngoài cách mua mứt theo hộp, người ta cũng có thể mua mứt trần theo từng đầu vị. Nghĩa là từng loại mứt sẽ được đóng vào các túi nilon, từ khoảng 3 lạng đến nửa cân hoặc nhiều hơn. Người ta có thể mua về nửa cân mứt sen, nửa cân mứt lạc hay là nửa cân mứt dừa chẳng hạn, để tiếp khách vào ngày Tết phù hợp với khẩu vị từng gia đình. Sau này, nhiều người khéo tay tự chế biến làm thêm một số loại mứt khác bên cạnh các loại mứt truyền thống như: mứt củ dền đỏ, mứt đu đủ sấy vị chanh dây, mứt xoài, mứt dứa…

Đối với gia đình tôi cũng như hầu hết gia đình khác trong cái “thời xa vắng” ấy, hộp mứt là thứ không thể thiếu được trên bàn thờ ngày Tết. Bên cạnh hoa đào, bánh chưng, nếu không có hộp mứt thì chắc hẳn sẽ thiếu đi một không khí, một màu sắc, một dư vị thật đặc trưng mà khó nói hết bằng lời. Tôi sẽ chẳng bao giờ quên được cái thời nghèo khó ấy, khi mở hộp mứt ra, hai anh em tôi sẽ chia nhau hai quả táo tàu, thứ mà chúng tôi cho rằng ngon nhất, hấp dẫn nhất và là thứ cần phải ăn đầu tiên trong hộp mứt tết. Thứ duy nhất mà tôi thường bỏ không ăn là mứt gừng, vì nó cay quá. Mãi đến sau này tôi mới hiểu, một hộp mứt chỉ được coi là trọn vẹn về các ý nghĩa biểu trưng - văn hóa khi nó có đầy đủ 5 vị cay - chua - mặn - ngọt - bùi, 5 vị ấy thể hiện đầy đủ khí tiết của bốn mùa trong năm và cũng như một biểu tượng trọn vẹn về đời sống.

Bên cạnh hộp mứt được mua về hoặc được ai đó biếu tặng, nhà tôi còn một món mứt rất đặc biệt nữa là mứt táo ta do mẹ tôi tự làm. Cứ vào khoảng cách Tết Nguyên đán chừng một tháng, khi những đợt gió mùa mang theo cái lạnh tràn về, là lúc mẹ tôi bắt đầu chuẩn bị nguyên liệu để bắt tay vào làm mứt táo. Các quả táo được chọn to đều nhau, tự tay mẹ tôi vào tận vườn để chọn hái về. Táo mang về được nhặt bỏ cuống, rửa sạch, dùng tăm nhọn xăm đều lên quả táo để giúp cho táo về sau ngấm đường đều và nhanh.

Một công đoạn cực kỳ quan trọng tiếp theo là phải ngâm táo vào nước vôi trong 8 tiếng rồi sau đó lại chần táo trong nước có hòa phèn chua. Công đoạn này giúp cho mứt táo sẽ để được lâu hơn, cứng và giòn. Sau khi chần nước sôi, táo được vớt ra ngâm nước lạnh rồi lại để ráo nước. Đường được ướp cùng táo cho đến khi đường tan hoàn toàn. Mẹ tôi chọn một cái chảo dày nhất trong nhà để cho táo vào đảo và đun nhỏ lửa. Đến khi đường bắt đầu sôi và cạn dần, vỏ táo sẽ ngả dần sang màu cánh gián và săn lại trông thật đẹp mắt, thơm nức cả gian bếp nhỏ. Đợi đến khi đường cạn hết thì tắt bếp, để táo cho nguội rồi cất vào các lọ thủy tinh. Khi đã làm xong, món mứt táo thơm ngon ấy được quy định là chờ đến đúng ngày 30 Tết mới được đem ra dùng, bày vào khay cùng các món mứt trong hộp mứt Tết truyền thống để tiếp khách. Tuy nhiên, thường thì anh em tôi không thể chờ được đến Tết nên thỉnh thoảng lại mở lọ ra bốc trộm một hai quả. Món mứt táo nhà tôi sau khi tiếp khách mấy ngày Tết xong, vẫn còn ăn lai rai đến qua rằm tháng giêng mới hết và chúng tôi lại mong chờ bao giờ cho đến cái Tết năm sau để lại được ăn món mứt đặc biệt này.

Sau này, tôi ra thành phố học tập rồi ở lại công tác, lấy vợ sinh con, bận bịu với muôn vàn thứ việc có tên và không tên khác nhau, nhưng mỗi khi Tết sắp về, lại không khỏi nao nao nhớ về món mứt táo ngày xưa ấy. Lần lượt bố tôi rồi mẹ tôi qua đời, hai anh em tôi mỗi người đều có gia đình riêng, trong nhà không còn ai làm món mứt táo như ngày xưa. Căn bếp cũ bây giờ đã rêu phong. Ngôi nhà xưa mà anh em tôi đã từ đó lớn lên vẫn còn đấy, nhưng không ai sử dụng, tạm thời vẫn giữ nguyên vẹn như thuở ban đầu để mỗi lần về quê, tôi lại được đắm chìm trong những hương vị ký ức cũ. 

Có lẽ năm nay, trong căn nhà ngoài thành phố, tôi sẽ tự tay vào bếp làm lại món mứt táo của ngày xưa ấy, để rồi nói với các con tôi rằng: Ngày xưa, bà nội đã làm cho bố ăn món mứt táo này đây, một thứ mứt mà bố không bao giờ quên trong suốt cuộc đời của mình.

Còn bạn, người đã đọc đến dòng cuối cùng của bài viết nhỏ này, bạn có cũng có một món mứt nào đó đã trở thành ký ức thân thương trong tuổi thơ của mình không?

Tản văn của Đỗ Anh Vũ

Tiếng trống chèo hội xuân (truyện ngắn)

Tiếng hát chèo mượt mà vang lên từ phía chùa làng, sao mà nồng nàn da diết đến vậy. Lời bài hát như xoáy vào lòng ông...