950 năm Quốc Tử Giám: Biểu tượng của truyền thống giáo dục và tinh thần trọng dụng nhân tài

Nói đến Quốc Tử Giám không thể không nhắc đến Văn Miếu, bởi hai công trình gắn bó mật thiết trong lịch sử hình thành và phát triển nền giáo dục Nho học Việt Nam. Văn Miếu được vua Lý Thánh Tông cho xây dựng năm 1070, là nơi thờ Khổng Tử, Chu Công, Tứ phối và các bậc tiên hiền Nho học. Năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, khoa thi Nho học đầu tiên được tổ chức. Một năm sau, năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho thành lập Quốc Tử Giám bên cạnh Văn Miếu, đánh dấu sự ra đời của trường Quốc học đầu tiên trong lịch sử nước ta.

Khuê Văn Các

Ban đầu, học trò Quốc Tử Giám chủ yếu được tuyển chọn trong số các hoàng tử, con em quý tộc và quan lại. Thầy dạy là những người có học vấn uyên bác, được triều đình trọng dụng. Tuy đối tượng học tập còn hạn chế, việc thành lập Quốc Tử Giám đã đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền giáo dục nước nhà, đáp ứng yêu cầu đào tạo nhân tài phục vụ công cuộc xây dựng và quản lý đất nước trong thời kỳ độc lập, tự chủ.

Sang triều Trần, việc học hành và thi cử tiếp tục được mở mang. Năm 1253, dưới triều Trần Thánh Tông, Quốc Tử Giám được đổi thành Quốc Tử viện, nơi giảng dạy cho con em vua quan và những người học giỏi trong cả nước. Việc tuyển chọn nhân tài thông qua khoa cử từng bước được hoàn thiện, góp phần hình thành đội ngũ trí thức Nho học có vai trò quan trọng trong đời sống chính trị, văn hóa và giáo dục.

Trong lịch sử Quốc Tử Giám, Chu Văn An là một trong những nhà giáo tiêu biểu. Ông từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, được hậu thế kính trọng bởi học vấn và nhân cách. Việc thờ Chu Văn An tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám thể hiện sự tôn vinh đối với người thầy có nhiều đóng góp cho nền giáo dục dân tộc.

Đến thời Lê, Quốc Tử Giám tiếp tục được mở rộng và phát triển. Năm 1483, dưới triều vua Lê Thánh Tông, quy mô Quốc Tử Giám được mở rộng, gắn với việc xây dựng Thái Học đường. Đặc biệt, năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho dựng bia đề danh tiến sĩ tại Văn Miếu, ghi lại những người đỗ đại khoa từ khoa thi năm 1442. Đây là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử giáo dục và truyền thống tôn vinh hiền tài của đất nước.

Đến triều Nguyễn, khi kinh đô được đặt tại Huế, Quốc Tử Giám được chuyển vào kinh đô mới. Khu vực Quốc Tử Giám ở Thăng Long trải qua những thay đổi về chức năng và kiến trúc, nhưng vẫn gắn liền với ký ức về một trung tâm giáo dục lớn của đất nước qua nhiều thế kỷ.

Trải qua thời gian, chiến tranh và thiên tai, nhiều công trình kiến trúc tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã bị hư hại hoặc biến đổi. Hiện di tích còn bảo tồn một số hạng mục kiến trúc thời Lê và thời Nguyễn. Khu Thái học được xây dựng lại trong giai đoạn 1999-2000, gồm các công trình mang phong cách kiến trúc truyền thống, phục vụ hoạt động thờ tự, trưng bày và giới thiệu lịch sử di tích.

Quốc Tử Giám xưa nằm phía sau Văn Miếu, có giảng đường, khu nhà dành cho học sinh và những công trình phục vụ việc giảng dạy, học tập. Sau nhiều lần thay đổi, khu vực này trở thành một phần của quần thể di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám ngày nay. Những công trình được bảo tồn và phục dựng góp phần tái hiện không gian giáo dục Nho học, giúp các thế hệ sau hình dung về hoạt động đào tạo nhân tài trong lịch sử.

Nhà bia tiến sĩ và giếng Thiên Quang

Một trong những di sản đặc biệt quý giá còn được lưu giữ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là hệ thống 82 bia đề danh tiến sĩ, ghi lại các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779. Những tấm bia này không chỉ lưu danh người đỗ đạt mà còn phản ánh quan niệm về giáo dục, sử dụng nhân tài và nghệ thuật điêu khắc đá của các triều đại phong kiến Việt Nam.

Năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho dựng những tấm bia đầu tiên để ghi danh các tiến sĩ đỗ đạt trong những khoa thi trước đó. Mỗi khoa thi được ghi trên một tấm bia đặt trên lưng rùa. Những người biên soạn văn bia đều là các bậc danh nho có học vấn uyên thâm, trong đó có Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận, Đào Cử, Đàm Văn Lễ và nhiều trí thức nổi tiếng đương thời.

Trong 82 bia hiện còn, tấm bia có niên đại sớm nhất được dựng năm 1484, ghi về khoa thi Nhâm Tuất năm 1442; tấm bia có niên đại muộn nhất được dựng năm 1780, ghi về khoa thi Kỷ Hợi năm 1779. Trải qua nhiều thế kỷ, các tấm bia đã trở thành nguồn sử liệu quý giá để nghiên cứu lịch sử giáo dục, khoa cử, văn hóa và nghệ thuật Việt Nam.

Bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Đặc biệt, nghệ thuật tạo tác bia đá qua các thời kỳ có những đặc điểm khác nhau. Căn cứ niên đại và phong cách nghệ thuật, 82 bia tiến sĩ có thể chia thành ba nhóm chính: 14 bia dựng từ năm 1484 đến năm 1536; 25 bia dựng năm 1653 và 43 bia dựng từ năm 1717 đến năm 1780.

Nhóm bia đầu tiên mang phong cách nghệ thuật truyền thống, với đường nét chạm khắc tương đối giản dị. Trán bia và diềm bia được trang trí bằng những họa tiết quen thuộc, thể hiện đặc điểm mỹ thuật của giai đoạn đầu hình thành hệ thống bia đề danh tiến sĩ.

Nhóm 25 bia dựng năm 1653 có nghệ thuật trang trí phong phú và tinh tế hơn. Trên trán và diềm bia xuất hiện nhiều họa tiết hoa lá, mây trời, linh thú, chim muông được chạm khắc sinh động. Hình tượng rùa đỡ bia được tạo tác khỏe khoắn, mang giá trị thẩm mỹ riêng. Đây là nhóm bia được các nhà nghiên cứu mỹ thuật đánh giá cao về nghệ thuật trang trí.

Nhóm bia thứ ba gồm 43 tấm được dựng từ năm 1717 đến năm 1780. Bia thường có kích thước lớn, các họa tiết trang trí mang đậm phong cách cung đình. Hình tượng rùa đá được thể hiện với nhiều chi tiết gần với hình dáng tự nhiên, từ đầu, cổ đến chân và mai rùa.

Sự khác biệt giữa ba nhóm bia cho thấy những biến đổi trong nghệ thuật điêu khắc đá Việt Nam từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII. Qua hình dáng, hoa văn, kỹ thuật chạm khắc và cách thể hiện hình tượng rùa, các nhà nghiên cứu có thêm cơ sở tìm hiểu phong cách mỹ thuật của từng giai đoạn lịch sử.

Không chỉ có giá trị nghệ thuật, bia tiến sĩ còn là nguồn tư liệu quan trọng về lịch sử khoa cử. Trên mỗi tấm bia, bên cạnh tên tuổi, quê quán những người đỗ đạt còn có các bài văn ghi lại quan niệm về giáo dục, đạo đức và trách nhiệm của người làm quan. Qua đó, hậu thế có thể tìm hiểu tư tưởng trọng dụng hiền tài và những yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ trí thức trong xã hội đương thời.

Những bài văn bia cũng cung cấp thông tin về các khoa thi, giúp các nhà sử học nghiên cứu sự phát triển của nền giáo dục Nho học, đồng thời hỗ trợ việc tìm hiểu tiểu sử, quê quán và sự nghiệp của nhiều nhân vật lịch sử. Đối với nghiên cứu mỹ thuật, hệ thống bia còn là tư liệu để khảo sát nghệ thuật điêu khắc, thư pháp và những biến đổi trong phong cách tạo hình qua nhiều thế kỷ.

Trải qua chiến tranh, thiên tai và những biến động lịch sử, nhiều tấm bia đã bị hư hại, chữ khắc bị mờ hoặc phải tu sửa. Tuy nhiên, 82 bia tiến sĩ còn được bảo tồn đến ngày nay vẫn là hệ thống di sản tư liệu có giá trị đặc biệt, phản ánh gần ba thế kỷ lịch sử khoa cử Việt Nam.

Năm 2010, 82 bia tiến sĩ được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO; năm 2011 được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thế giới và năm 2015 được công nhận là Bảo vật quốc gia. Những sự ghi nhận này khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục và nghệ thuật của hệ thống bia đá.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám được xếp hạng Di tích quốc gia năm 1962 và Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012. Đây không chỉ là nơi lưu giữ dấu tích của nền giáo dục Nho học mà còn là di sản tiêu biểu của Thăng Long - Hà Nội, gắn với truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và coi trọng hiền tài của dân tộc. Trong số các di tích gắn với Nho học ở nước ta, đây là một di tích Nho học tiêu biểu, có giá trị cao về mặt nghệ thuật kiến trúc và thẩm mỹ. Hiện Văn Miếu – Quốc Tử Giám còn là điểm du lịch văn hóa hấp dẫn du khách.

Sau 950 năm kể từ ngày Quốc Tử Giám được thành lập, những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của di tích vẫn được gìn giữ, nghiên cứu và phát huy. Từ không gian Quốc học xưa đến những tấm bia lưu danh các bậc đại khoa, Văn Miếu - Quốc Tử Giám tiếp tục là biểu tượng của truyền thống giáo dục và tinh thần trọng dụng nhân tài trong lịch sử Việt Nam.