Phụ nữ gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc và kết nối các thế hệ

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, phụ nữ Việt Nam không chỉ góp phần làm nên những giá trị văn hóa tốt đẹp mà còn giữ vai trò đặc biệt trong việc gìn giữ, trao truyền và làm giàu những giá trị ấy qua các thế hệ. Từ lời ru của bà, câu chuyện của mẹ đến những sáng tạo của phụ nữ trong đời sống hiện đại, văn hóa dân tộc được tiếp nối bằng những điều bình dị mà bền bỉ.

Phụ nữ gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc và kết nối các thế hệ - 1

Một buổi truyền dạy hát Xoan cho các em nhỏ tại phường Xoan An Thái (Phú Thọ). Ảnh: Công Đạt/TTXVN

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, phát huy vai trò của phụ nữ trong gìn giữ bản sắc văn hóa, kết nối các thế hệ không chỉ là sự tiếp nối truyền thống mà còn là yêu cầu quan trọng để xây dựng con người Việt Nam và củng cố nền tảng văn hóa của xã hội.

Người phụ nữ trong dòng chảy văn hóa dân tộc

Văn hóa là kết tinh những giá trị tốt đẹp được hình thành, vun đắp qua quá trình lao động, sáng tạo và đấu tranh dựng nước, giữ nước của dân tộc. Văn hóa không chỉ hiện diện trong những di sản, công trình kiến trúc, lễ hội hay các loại hình nghệ thuật truyền thống mà còn sống trong nếp nghĩ, cách ứng xử, trong tình cảm gia đình, quan hệ cộng đồng và những chuẩn mực đạo đức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Trong dòng chảy ấy, phụ nữ Việt Nam có những đóng góp sâu sắc và bền bỉ.

Từ bao đời nay, hình ảnh người bà, người mẹ gắn liền với những giá trị gần gũi nhất của văn hóa dân tộc. Đó là lời ru nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ, những câu ca dao dạy về tình nghĩa, những câu chuyện kể về cội nguồn, về lòng yêu nước, về đạo lý làm người. Đó còn là nếp nhà, bữa cơm sum họp, sự kính trọng ông bà, cha mẹ, tình nghĩa xóm giềng và tinh thần sẻ chia khi gặp khó khăn.

Những giá trị ấy không phải lúc nào cũng được truyền dạy bằng những lời giáo huấn lớn lao. Nhiều khi, văn hóa được trao truyền qua cách người lớn ứng xử với nhau, qua một lời cảm ơn, một sự nhường nhịn, một hành động giúp đỡ người khác hay cách mỗi gia đình gìn giữ những phong tục tốt đẹp.

Người phụ nữ, bằng tình yêu thương, sự chăm sóc và những đóng góp trong đời sống gia đình, cộng đồng, đã góp phần quan trọng làm cho các giá trị văn hóa trở thành một phần tự nhiên trong quá trình trưởng thành của mỗi con người.

Trong lịch sử, phụ nữ Việt Nam còn trực tiếp tham gia sáng tạo và bảo tồn những giá trị văn hóa đặc sắc. Từ nghề dệt, thêu, làm gốm, chế biến ẩm thực truyền thống đến việc gìn giữ dân ca, lễ hội, tiếng nói và trang phục của các cộng đồng dân tộc, dấu ấn của phụ nữ hiện diện trong nhiều lĩnh vực của đời sống văn hóa.

Phụ nữ gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc và kết nối các thế hệ - 2

Nghệ nhân Mai Thị Hợp, Giám đốc Hợp tác xã Thổ cẩm xanh Azakooh (A Lưới, TP Huế), hướng dẫn thành viên dệt zèng. (Ảnh: Nguyễn Long)

Ở các vùng miền, những người mẹ, người chị, các nữ nghệ nhân không chỉ lưu giữ tri thức dân gian mà còn truyền lại kỹ năng, kinh nghiệm và niềm tự hào về bản sắc cho thế hệ sau.

Tuy nhiên, nhìn nhận vai trò của phụ nữ trong gìn giữ văn hóa không có nghĩa là chỉ gắn phụ nữ với không gian gia đình hay những công việc truyền thống. Phụ nữ Việt Nam hôm nay hiện diện ngày càng sâu rộng trong khoa học, giáo dục, kinh tế, quản lý, nghệ thuật và đời sống xã hội. Họ vừa kế thừa di sản văn hóa của các thế hệ đi trước, vừa sáng tạo những giá trị mới, góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa dân tộc trong điều kiện phát triển hiện đại.

Giữ gìn văn hóa không phải là giữ nguyên mọi điều thuộc về quá khứ, mà là bảo vệ những giá trị tốt đẹp, loại bỏ những tập quán lạc hậu và làm cho truyền thống tiếp tục có sức sống trong hiện tại. Trong quá trình ấy, phụ nữ vừa là người trao truyền, vừa là chủ thể sáng tạo và đổi mới văn hóa.

Gia đình - nơi văn hóa được trao truyền giữa các thế hệ

Gia đình là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách, nuôi dưỡng tình cảm và truyền dạy những giá trị văn hóa cho mỗi con người. Trước khi trẻ em được học những bài học về lịch sử, đạo đức hay trách nhiệm công dân trong nhà trường, các em đã bắt đầu tiếp nhận văn hóa qua đời sống gia đình.

Phụ nữ gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc và kết nối các thế hệ - 3

Tác phẩm "Mặt trời của mẹ" (tác giả Lê Quý Trọng) - một hình ảnh đẹp về tình mẫu tử, vốn là tình cảm thiêng liêng trong văn hoá Việt Nam.

Một đứa trẻ học cách yêu thương từ sự chăm sóc của người thân, học cách tôn trọng người khác từ ứng xử giữa ông bà, cha mẹ, học lòng biết ơn từ những câu chuyện về tổ tiên và học trách nhiệm từ những công việc nhỏ trong cuộc sống.

Trong quá trình ấy, người phụ nữ thường có ảnh hưởng sâu sắc. Nhưng sự hình thành nhân cách của trẻ em không phải trách nhiệm riêng của người mẹ. Người cha, ông bà, các thành viên gia đình, nhà trường và xã hội đều phải cùng tham gia giáo dục, tạo dựng môi trường sống lành mạnh.

Điều quan trọng là mỗi gia đình cần nhận thức rằng giáo dục văn hóa không chỉ nằm ở những điều được dạy bảo, mà trước hết ở những điều người lớn thực hành hằng ngày.

Không thể dạy trẻ biết kính trọng người khác nếu người lớn thường xuyên có những lời nói thiếu tôn trọng. Không thể mong con cái sống nhân ái nếu các thành viên gia đình thờ ơ trước khó khăn của người xung quanh. Cũng không thể nuôi dưỡng tình yêu văn hóa dân tộc nếu trẻ em thiếu cơ hội tìm hiểu lịch sử, truyền thống và những giá trị tốt đẹp của quê hương.

Trong xã hội hiện đại, khi nhịp sống ngày càng nhanh, khoảng cách giữa các thế hệ có những biểu hiện mới. Ông bà có thể quen với những nếp sống truyền thống, cha mẹ chịu áp lực công việc và mưu sinh, trong khi con cháu lớn lên cùng Internet, mạng xã hội và những xu hướng văn hóa toàn cầu.

Sự khác biệt về trải nghiệm, cách tiếp cận thông tin và quan niệm sống đôi khi tạo ra những khoảng cách trong gia đình. Những điều thế hệ trước coi trọng có thể không còn được thế hệ trẻ tiếp nhận theo cách cũ. Ngược lại, những thay đổi của người trẻ cũng có thể khiến người lớn khó thấu hiểu.

Trong bối cảnh đó, vai trò kết nối các thế hệ của phụ nữ càng trở nên quan trọng.

Kết nối không có nghĩa là yêu cầu thế hệ trẻ phải suy nghĩ, hành động giống thế hệ trước. Cũng không phải vì tôn trọng cái mới mà xem nhẹ những giá trị truyền thống. Kết nối đòi hỏi sự lắng nghe, đối thoại và khả năng tìm kiếm những điểm chung giữa các thế hệ.

Người bà có thể kể cho cháu nghe về phong tục quê hương, những năm tháng gian khó và đạo lý gia đình. Người mẹ có thể giúp con hiểu ý nghĩa của ngày Tết, của bữa cơm đoàn viên, của lòng biết ơn và trách nhiệm với cộng đồng. Đồng thời, chính con cháu cũng có thể giúp ông bà, cha mẹ tiếp cận công nghệ, khám phá những phương thức giao tiếp, học tập và sáng tạo mới.

Khi các thế hệ biết học hỏi lẫn nhau, văn hóa không chỉ được truyền từ người đi trước đến người đi sau mà còn được làm giàu bằng những trải nghiệm mới.

Một gia đình có nền tảng văn hóa vững chắc không phải là gia đình không có sự khác biệt giữa các thế hệ, mà là nơi những khác biệt được tôn trọng, những giá trị tốt đẹp được gìn giữ và mọi thành viên cùng có trách nhiệm vun đắp hạnh phúc.

Gìn giữ bản sắc trong thời đại hội nhập và chuyển đổi số

Toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đang mở ra những cơ hội mới cho việc giao lưu, tiếp biến và sáng tạo văn hóa. Những giá trị văn hóa của các quốc gia, dân tộc có thể đến với mỗi người chỉ qua một thiết bị kết nối Internet.

Phụ nữ gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc và kết nối các thế hệ - 4

Hội viên, phụ nữ tích cực học tập, ứng dụng công nghệ số trong công việc, lao động, sản xuất, đồng thời tham gia giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc trên môi trường số.

Đây là điều kiện thuận lợi để phụ nữ Việt Nam tiếp cận tri thức, mở rộng hiểu biết, giao lưu với thế giới và quảng bá văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, quá trình ấy cũng đặt ra những thách thức đối với việc gìn giữ bản sắc, xây dựng lối sống và kết nối các thế hệ.

Không ít gia đình đang đối diện với tình trạng các thành viên dành nhiều thời gian cho thiết bị điện tử nhưng ít trò chuyện trực tiếp. Trẻ em có thể biết rất rõ những nhân vật, trào lưu trên mạng xã hội nhưng lại thiếu hiểu biết về lịch sử địa phương, phong tục quê hương hay những giá trị văn hóa truyền thống.

Đáng chú ý, một số xu hướng tiêu dùng, giải trí và ứng xử trên không gian mạng có thể ảnh hưởng đến nhận thức, lối sống, nhất là của thanh thiếu niên.

Trước những thay đổi ấy, cần có cách tiếp cận tỉnh táo, khách quan. Hội nhập văn hóa không đồng nghĩa với đánh mất bản sắc. Tiếp nhận những giá trị văn hóa của thế giới không phải là điều đáng lo ngại nếu mỗi người có khả năng lựa chọn, tiếp thu những yếu tố tiến bộ và biết trân trọng nền tảng văn hóa của dân tộc mình.

Vấn đề không phải là ngăn cản cái mới, mà là tạo cho thế hệ trẻ một nền tảng văn hóa đủ vững chắc để tự tin hội nhập mà không hòa tan.

Trong quá trình ấy, phụ nữ có thể phát huy vai trò quan trọng bằng nhiều hình thức thiết thực.

Trong gia đình, đó là việc duy trì những sinh hoạt có ý nghĩa, khuyến khích các thành viên trò chuyện, cùng tham gia hoạt động văn hóa, tìm hiểu lịch sử và gìn giữ những phong tục tốt đẹp. Trong nhà trường và cộng đồng, đó là việc tham gia giáo dục truyền thống, bảo tồn di sản, tổ chức hoạt động văn hóa phù hợp với trẻ em và thanh thiếu niên.

Trên không gian số, phụ nữ có thể trở thành những chủ thể tích cực trong sáng tạo, giới thiệu và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam.

Một nữ nghệ nhân giới thiệu nghề thủ công truyền thống qua video; một giáo viên xây dựng nội dung số về lịch sử, văn hóa; một người mẹ cùng con ghi lại câu chuyện gia đình; một nữ doanh nhân đưa sản phẩm mang bản sắc địa phương đến thị trường quốc tế - tất cả đều có thể góp phần làm cho văn hóa dân tộc hiện diện sinh động trong đời sống hiện đại.

Công nghệ, nếu được sử dụng đúng hướng, không chỉ là phương tiện giải trí mà còn là công cụ bảo tồn di sản, kết nối cộng đồng và truyền cảm hứng văn hóa cho thế hệ trẻ.

Điều cần thiết là nâng cao năng lực số, khả năng nhận diện thông tin sai lệch và ý thức ứng xử văn minh trên mạng xã hội. Phụ nữ không chỉ cần được hỗ trợ tiếp cận công nghệ mà còn cần có cơ hội làm chủ công nghệ, chủ động sáng tạo nội dung và tham gia định hình môi trường văn hóa số lành mạnh.

Từ gìn giữ văn hóa gia đình đến bồi đắp sức mạnh cộng đồng

Văn hóa gia đình không tồn tại tách biệt với văn hóa cộng đồng. Những giá trị được hình thành trong mỗi gia đình sẽ lan tỏa ra khu dân cư, trường học, cơ quan, doanh nghiệp và toàn xã hội.

Một gia đình biết yêu thương, chia sẻ sẽ góp phần xây dựng cộng đồng nhân ái. Một gia đình tôn trọng sự khác biệt sẽ góp phần hình thành xã hội khoan dung. Một gia đình có ý thức giữ gìn truyền thống, bảo vệ môi trường và chấp hành pháp luật sẽ góp phần xây dựng nếp sống văn minh.

Trong quá trình ấy, phụ nữ Việt Nam có những đóng góp rất cụ thể.

Từ các hoạt động tương trợ người khó khăn, chăm lo trẻ em, hỗ trợ phụ nữ yếu thế đến những phong trào bảo vệ môi trường, xây dựng gia đình hạnh phúc, phát triển kinh tế và bảo tồn di sản, phụ nữ đang trực tiếp tham gia kiến tạo những cộng đồng gắn bó, nghĩa tình.

Phụ nữ gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc và kết nối các thế hệ - 5

Nhân dân các dân tộc xã Mường Phăng (tỉnh Điện Biên) nô nức chào mừng Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026.

Đặc biệt, ở các địa bàn có nhiều dân tộc, tôn giáo và cộng đồng dân cư khác nhau, phụ nữ có thể đóng vai trò cầu nối trong gìn giữ bản sắc riêng, đồng thời tăng cường sự hiểu biết, tôn trọng và đoàn kết giữa các nhóm xã hội.

Đại đoàn kết toàn dân tộc không đòi hỏi mọi cộng đồng phải giống nhau. Sức mạnh đoàn kết được hình thành trên cơ sở tôn trọng sự đa dạng, chia sẻ những giá trị chung và cùng hướng tới mục tiêu phát triển đất nước.

Vì vậy, bảo tồn văn hóa các dân tộc không chỉ là trách nhiệm của từng cộng đồng mà còn là nhiệm vụ chung của toàn xã hội. Trong đó, cần quan tâm phát huy vai trò của phụ nữ dân tộc thiểu số, các nữ nghệ nhân và những người trực tiếp nắm giữ tri thức văn hóa truyền thống.

Việc hỗ trợ phụ nữ phát triển sinh kế gắn với di sản, nghề thủ công, du lịch cộng đồng và các sản phẩm văn hóa đặc trưng có thể tạo ra sự kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và nâng cao đời sống. Khi người dân có thể sống tốt hơn từ những giá trị văn hóa được gìn giữ, công tác bảo tồn sẽ có thêm động lực và tính bền vững.

Tuy nhiên, không nên chỉ nhìn nhận phụ nữ như lực lượng tham gia thực hiện các phong trào. Phụ nữ cần được tạo điều kiện tham gia bàn bạc, đề xuất sáng kiến, quyết định những vấn đề liên quan đến đời sống văn hóa của gia đình và cộng đồng.

Sự tham gia thực chất ấy vừa phát huy năng lực, trí tuệ của phụ nữ, vừa góp phần củng cố niềm tin, đồng thuận và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.

Phát huy vai trò của phụ nữ phải gắn với tạo điều kiện để phụ nữ phát triển

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu phát huy vai trò của văn hóa, con người đối với sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Từ yêu cầu ấy, việc phát huy vai trò của phụ nữ trong gìn giữ văn hóa dân tộc và kết nối các thế hệ cần được đặt trong tổng thể nhiệm vụ xây dựng con người, gia đình và môi trường văn hóa Việt Nam.

Trước hết, cần nhận thức đầy đủ rằng phụ nữ chỉ có thể phát huy tốt vai trò của mình khi được bảo đảm các điều kiện phát triển và thụ hưởng văn hóa.

Không thể chỉ đề cao sự hy sinh, trách nhiệm của phụ nữ mà xem nhẹ những áp lực họ đang phải đối mặt trong lao động, chăm sóc gia đình và tham gia đời sống xã hội. Cũng không thể đặt kỳ vọng phụ nữ gìn giữ mọi giá trị truyền thống trong khi thiếu thời gian, điều kiện vật chất, cơ hội học tập và sự chia sẻ trách nhiệm từ các thành viên gia đình.

Bởi vậy, xây dựng gia đình văn hóa phải gắn với thúc đẩy bình đẳng giới, chia sẻ công việc chăm sóc, tôn trọng quyền và cơ hội phát triển của phụ nữ.

Cùng với đó, cần quan tâm phát triển các thiết chế văn hóa, không gian sinh hoạt cộng đồng, chương trình giáo dục gia đình và hoạt động kết nối các thế hệ. Những hoạt động ấy phải phù hợp với nhu cầu thực tế, đặc điểm vùng miền và điều kiện sống của từng nhóm phụ nữ.

Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam có vai trò quan trọng trong việc tập hợp, vận động, hỗ trợ phụ nữ tham gia xây dựng gia đình hạnh phúc, bảo tồn văn hóa và phát triển cộng đồng.

Hoạt động của Hội cần tiếp tục đổi mới theo hướng gần hội viên, sát cơ sở, chú trọng những mô hình thiết thực, có khả năng duy trì và nhân rộng. Đặc biệt, cần phát huy các sáng kiến do chính phụ nữ đề xuất, từ giáo dục truyền thống trong gia đình đến bảo tồn nghề thủ công, kết nối phụ nữ các thế hệ và sáng tạo nội dung văn hóa trên nền tảng số.

Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam cần tăng cường phối hợp với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên, ngành văn hóa, giáo dục, chính quyền địa phương và các lực lượng xã hội để huy động nguồn lực, phát huy vai trò của gia đình, nhà trường và cộng đồng trong gìn giữ, phát triển văn hóa.

Điều quan trọng là chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu vận động phụ nữ tham gia phong trào sang tạo điều kiện để phụ nữ thực sự trở thành chủ thể sáng tạo, tổ chức và thụ hưởng các giá trị văn hóa.

Một mô hình văn hóa có ý nghĩa không chỉ ở số lượng hoạt động hay danh hiệu đạt được, mà ở khả năng tạo ra những thay đổi tích cực trong đời sống: Gia đình gắn bó hơn, các thế hệ hiểu nhau hơn, trẻ em được giáo dục tốt hơn, phụ nữ có thêm cơ hội phát triển và cộng đồng trở nên nhân ái, đoàn kết hơn.

Để mạch nguồn văn hóa tiếp tục chảy qua các thế hệ

Văn hóa dân tộc không phải là một di sản bất biến được lưu giữ trong quá khứ. Văn hóa chỉ thực sự có sức sống khi được con người trân trọng, thực hành, sáng tạo và trao truyền trong đời sống hôm nay.

Phụ nữ gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc và kết nối các thế hệ - 6

Nghệ nhân Đào Thị Khanh (giữa) hướng dẫn các em thiếu nhi ở thôn Thượng Thôn (Bắc Ninh) học hát ca trù.

Trong hành trình ấy, phụ nữ Việt Nam có vị trí đặc biệt. Từ những người bà, người mẹ gìn giữ nếp nhà đến những nữ trí thức, nghệ nhân, công nhân, nông dân, doanh nhân và người trẻ đang sáng tạo trên các lĩnh vực, mỗi người đều có thể đóng góp vào việc bảo tồn, phát triển văn hóa dân tộc.

Điều cần thiết không phải là yêu cầu các thế hệ tiếp nối nguyên vẹn mọi cách nghĩ, cách làm của quá khứ, mà là giúp họ nhận ra những giá trị cốt lõi cần được giữ gìn: Lòng yêu nước, nhân nghĩa, hiếu học, thủy chung, trách nhiệm, sự khoan dung và tinh thần đoàn kết.

Khi người trẻ hiểu và tự hào về cội nguồn, họ sẽ có thêm bản lĩnh để tiếp nhận những giá trị mới. Khi người lớn biết tôn trọng sự sáng tạo của thế hệ sau, truyền thống sẽ có thêm sức sống. Khi phụ nữ được trao cơ hội phát triển và tham gia đầy đủ vào đời sống xã hội, những giá trị văn hóa sẽ được lan tỏa bằng nhiều hình thức phong phú hơn.

Gìn giữ văn hóa là gìn giữ những giá trị làm nên bản sắc dân tộc; kết nối các thế hệ là bảo đảm cho những giá trị ấy không bị đứt gãy trong dòng chảy thời gian.

Từ lời ru của bà, câu chuyện của mẹ đến những sáng tạo của người phụ nữ trong thời đại số, mạch nguồn văn hóa Việt Nam vẫn đang được tiếp nối mỗi ngày.

Và khi mạch nguồn ấy được bồi đắp bằng tình yêu thương, sự tôn trọng, trách nhiệm và khát vọng vươn lên, văn hóa không chỉ là di sản được trao truyền mà còn trở thành sức mạnh gắn kết con người, củng cố đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho tương lai đất nước.

TS. Nguyễn Minh Chung, Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Tuyên giáo Đảng ủy Dân vận, Mặt trận và các đoàn thể Trung ương

Theo Phụ nữ Việt Nam

Tin liên quan

Tin mới nhất

Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam tổ chức nhiều hoạt động chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11

Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam tổ chức nhiều hoạt động chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11

Nhân kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946 - 24/11/2026), chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11), Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam sẽ tổ chức các hoạt động chào mừng gồm chương trình ca nhạc, lễ tôn vinh các văn nghệ sĩ tiêu biểu và trưng bày tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh.