Giao lộ giữa tư duy số và tâm hồn mỹ thuật trong Triển lãm và ra mắt sách của họa sĩ, dịch giả Nguyễn Đức Dũng

Tham dự sự kiện có Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Bùi Hoài Sơn; Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam Nguyễn Anh Minh; Chủ tịch Hiệp hội Quảng cáo Việt Nam Nguyễn Trường Sơn; Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền Tác giả Việt Nam Bùi Nguyên Hùng; dịch giả Trịnh Lữ; họa sĩ Đinh Quân cùng các nhà sưu tập và đại diện các tổ chức trong nước và quốc tế tại Việt Nam.

Các đại biểu cắt băng khai mạc triển lãm

Sự kiện đánh dấu một cột mốc trong hành trình nghiên cứu, dịch thuật và phổ biến tri thức về thời đại số của Nguyễn Đức Dũng, đồng thời cho thấy sự tiếp nối giữa công việc dịch thuật và hội họa. Nếu 19 cuốn sách là nỗ lực đưa những khái niệm phức tạp của thế giới công nghệ đến gần hơn với người đọc Việt Nam, thì hội họa là hành trình đưa những chuyển động khó gọi tên của nội tâm trở thành hình ảnh.

Một bên sử dụng ngôn từ, dữ liệu, lập luận và hệ thống tri thức; một bên sử dụng màu sắc, khoảng trống, nhịp điệu, hình thể và trực giác. Phía sau hai phương thức ấy vẫn là một chủ thể sáng tạo luôn đặt câu hỏi về thế giới và vị trí của mình trong thế giới ấy.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương phát biểu tại lễ khai mạc triển lãm và giới thiệu sách của tác giả Nguyễn Đức Dũng

Từ chuyển đổi số đến chuyển đổi nhận thức

Trong sáu năm sưu tầm, nghiên cứu và biên dịch, Nguyễn Đức Dũng đã xây dựng một hệ thống sách liên quan đến nhiều phương diện của chuyển đổi số: kinh tế dữ liệu, mô hình kinh tế mới, quản trị doanh nghiệp 4.0, kinh tế số, làm việc tại nhà, chính quyền số, niềm tin số, tội phạm 4.0, tâm lý tội phạm 4.0, tiêu dùng xanh, kinh tế không gian…

Nhìn từ bề mặt, đây là một công việc mang tính khoa học, công nghệ và phổ biến tri thức. Nhưng nhìn sâu hơn, chuyển đổi số không đơn thuần là sự thay đổi công cụ. Nó là sự thay đổi cách con người nhận thức, tổ chức và tương tác với thế giới: "Công nghệ làm thay đổi cách chúng ta đọc thông tin - Dữ liệu làm thay đổi cách chúng ta ra quyết định - Không gian số làm thay đổi cách chúng ta giao tiếp - Trí tuệ nhân tạo làm thay đổi quan niệm về lao động, sáng tạo và tri thức". Và sâu hơn nữa, tất cả những thay đổi ấy cuối cùng đều quay trở lại với một câu hỏi cũ nhưng chưa bao giờ cũ: con người là gì trong một thế giới ngày càng được cấu trúc bởi công nghệ?

Chính vì vậy, hoạt động dịch thuật của Nguyễn Đức Dũng có thể được nhìn như một dạng “phiên dịch văn hóa”. Anh không chỉ chuyển ngữ từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác mà còn đưa một hệ thống tư duy từ những trung tâm tri thức toàn cầu đến với đời sống Việt Nam. Ở nghĩa rộng hơn, “phiên dịch” chính là hành động tạo ra một cây cầu: Cầu nối giữa chuyên môn và công chúng, giữa tri thức quốc tế và bối cảnh Việt Nam, giữa lý thuyết và thực hành, giữa thế giới dữ liệu và con người.

Và khi bước vào hội họa, Nguyễn Đức Dũng dường như tiếp tục xây dựng một cây cầu khác: cầu nối giữa thế giới bên ngoài và thế giới bên trong. Nếu những cuốn sách trả lời câu hỏi “thế giới đang thay đổi như thế nào?”, thì những bức tranh lại đặt ra câu hỏi: “Con người sẽ sống như thế nào trong thế giới ấy?”. Đây là sự chuyển đổi từ chuyển đổi số sang chuyển đổi nhận thức.

Tác giả Nguyễn Đức Dũng (bìa trái) giới thiệu tác phẩm hội họa của anh

Tên gọi “Người Phiên dịch” vì thế có thể được hiểu vượt ra ngoài nghề nghiệp của tác giả. Người phiên dịch không chỉ chuyển đổi từ ngữ. Người phiên dịch chuyển đổi ý nghĩa. Trong hội họa, hành động ấy càng trở nên phức tạp bởi nghệ thuật thị giác không có một hệ thống ngữ pháp cố định như ngôn ngữ. Một mảng màu có thể là bầu trời nhưng cũng có thể là ký ức. Một đường nét có thể là hình thể của núi nhưng cũng có thể là trạng thái tinh thần.Một khoảng trắng có thể là khoảng không vật lý nhưng đồng thời cũng là khoảng lặng của tâm thức.

Bởi vậy, khi Nguyễn Đức Dũng đưa những suy tư của mình vào hội họa, anh không còn phiên dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt, từ tài liệu khoa học sang ngôn ngữ phổ thông. Anh đang thực hiện một hình thức phiên dịch khác: phiên dịch những điều không dễ diễn đạt thành lời. Đó là lý do hội họa với Nguyễn Đức Dũng trở thành một không gian giải phóng.

Ở phương diện này, tên gọi “Người Phiên dịch” có thể được xem như một tuyên ngôn về quá trình sáng tạo của tác giả: đi từ việc phiên dịch thế giới bên ngoài đến việc phiên dịch chính thế giới nội tâm của mình.

Những ký hiệu thị giác trong hội họa Nguyễn Đức Dũng

Một đặc điểm nổi bật trong “Người Phiên dịch” là sự xuất hiện của những hình tượng tự nhiên như trời, biển, cây, núi. Nhưng những hình tượng này không chỉ đóng vai trò mô tả phong cảnh. Chúng được nâng lên thành những ký hiệu thị giác.

Trời xanh - không gian của vô tận. Bầu trời trong hội họa Nguyễn Đức Dũng có thể được nhìn như một biểu tượng về không gian mở. Màu xanh không còn đơn thuần là màu của thiên nhiên. Nó trở thành một trường thị giác để con người đối diện với chính mình. Trong không gian rộng lớn ấy, con người trở nên nhỏ bé. Nhưng sự nhỏ bé ấy không nhất thiết dẫn tới cảm giác bất lực. Ngược lại, mở ra khả năng nhận thức. Một khoảng trời càng lớn thì câu hỏi về sự tồn tại càng rộng. Từ đây, màu sắc trở thành phương tiện triết học.

Một số tác phẩm trưng bày tại triển lãm

Nếu trời là vô tận thì biển là sự ôm chứa, biển có thể dữ dội nhưng cũng có thể yên bình, biển có sóng nhưng cũng có khoảng lặng, biển  không phân biệt những gì đi vào nó. Ở đây, hình tượng biển mang một tầng nghĩa nhân văn rõ rệt: lòng bao dung.

Cây - giữa vật chất và tinh thần. Hình tượng cây gợi liên tưởng đến tư tưởng của Pascal về con người như một “cây sậy biết tư duy”. hình ảnh giàu sức gợi về tự nhiên, mang dáng đứng gần với con người. Cây có rễ nhưng vươn lên, tuổi đời cao vẫn sinh trưởng có khả năng - một ẩn dụ về con người. Con người tồn tại trong tự nhiên nhưng đồng thời có khả năng suy tư về chính sự tồn tại và trở thành "nhân vật triết học”.

Núi - hình thể của nội tâm. Núi đưa người xem đến một trạng thái khác, đứng yên nhưng không bất động, vững chãi nhưng bên trong là những chuyển động địa chất vô cùng lớn, khó tiếp cận, khó chinh phục, giống như nội tâm con người vốn không bao giờ hoàn toàn dễ hiểu.

Những khối hình mạnh, những mảng màu có độ dày và trọng lượng tạo nên cảm giác về sự tồn tại vật chất. Nhưng phía sau cái nặng của hình thể lại là một câu hỏi nhẹ hơn: đâu là phần cốt lõi làm nên một con người?

Trong một số tác phẩm, Nguyễn Đức Dũng không đi theo con đường tái hiện hiện thực một cách trực tiếp. Hình tượng được giản lược, biến đổi, thậm chí tan vào những trường màu và cấu trúc trừu tượng. Điều đáng chú ý là sự tối giản ấy không tạo cảm giác nghèo nàn về hình ảnh. Ngược lại,mở ra khoảng trống cho người thưởng lãm. Đây là một nguyên lý quan trọng của nghệ thuật hiện đại: khi tác phẩm không nói hết, người xem có cơ hội nói phần còn lại bằng kinh nghiệm của chính mình. Một bức tranh không nhất thiết phải kể một câu chuyện hoàn chỉnh, có thể tạo ra một trạng thái.

Ở phương diện tạo hình, màu sắc là một trong những phương tiện quan trọng để Nguyễn Đức Dũng chuyển hóa tư tưởng. Điều đáng chú ý không nằm ở việc màu đẹp hay lạ, mà ở cách màu sắc mang năng lượng tâm lý, mở rộng không gian, nén không gian,  tạo nhịp, có thể gây xung đột và cũng có thể làm dịu cấu trúc vốn mạnh mẽ.

Con người luôn tồn tại giữa những đối cực: hy vọng và hoài nghi, mạnh mẽ và yếu đuối, muốn tiến về phía trước nhưng đôi khi cũng muốn dừng lại. Hội họa cho phép những đối cực ấy tồn tại đồng thời, màu sắc trong “Người Phiên dịch” có thể được hiểu như một dạng “bản nhạc không lời”. Mỗi tác phẩm là một trường năng lượng, mỗi  mảng màu là một nốt nhạc, mỗi khoảng trống là một nhịp nghỉ. Và toàn bộ bức tranh trở thành một bản giao hưởng của tâm thức.

Đặt 19 cuốn sách về chuyển đổi số trong không gian 50 tác phẩm hội họa, chúng ta có thể nhận ra một cấu trúc đối thoại rất đáng chú ý. "Sách đi từ thế giới đến con người. Hội họa đi từ con người trở lại thế giới". Sách cần lý giải, tác phẩm cần cảm nhận, sách tạo lập hệ thống, tác phẩm phá vỡ hệ thống. Sách hướng tới khả năng truyền đạt hội họa hướng tới khả năng cộng hưởng.

Nhưng hai con đường không loại trừ nhau. Trái lại, chúng cùng thuộc về một quá trình nhận thức. Đây là điểm khiến trường hợp Nguyễn Đức Dũng trở nên đáng quan tâm trong nghiên cứu mỹ thuật đương đại. Bởi nghệ sĩ hôm nay không nhất thiết phải sống trong một thế giới chỉ có nghệ thuật.

Có lẽ điều sâu sắc nhất ở triển lãm “Người Phiên dịch” không nằm ở số lượng tác phẩm, ở thời điểm xuất hiện của hội họa. Sau sáu năm dành cho việc sưu tầm, nghiên cứu và biên dịch, Nguyễn Đức Dũng dường như đã đi qua một vùng biển rất lớn của tri thức. Và khi bước ra khỏi vùng biển ấy, anh không tìm thấy một câu trả lời duy nhất - "tìm thấy hội họa". Đó là một câu trả lời không bằng chữ. Sau rất nhiều năm đọc và nghiên cứu, con người nhận ra rằng có những điều càng giải thích càng khó nắm bắt. Khi ấy, nghệ thuật xuất hiện, không phủ nhận tri thức, đưa tri thức trở về với cảm giác sống. Đây chính là nơi hội họa của Nguyễn Đức Dũng có thể tìm thấy giá trị riêng: không phải chạy trốn khỏi tri thức để tìm cảm xúc, mà đưa tri thức đi qua cảm xúc để trở về với con người.

Tranh của Nguyễn Đức Dũng

Giữa thời đại công nghệ, con người cần gì?

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và chuyển đổi số đang ngày càng tác động sâu sắc tới đời sống, câu chuyện của Nguyễn Đức Dũng gợi mở một vấn đề rộng hơn. Công nghệ có thể giúp con người xử lý nhiều dữ liệu hơn nhưng dữ liệu không tự tạo ra ý nghĩa và làm tăng tốc độ không chiều sâu. Máy móc tạo ra hình ảnh nhưng chưa chắc đã trở thành nghệ thuật. Vấn đề căn bản vẫn là con người. Con người nhìn thấy gì?, Con người cảm nhận gì? Con người lựa chọn điều gì để giữ lại? Và cuối cùng, con người muốn gửi lại cho đời sống điều gì?

Nếu phải tìm một khái niệm để đọc toàn bộ hành trình của Nguyễn Đức Dũng, có lẽ không chỉ là “dịch giả” mà còn là người kết nối. Kết nối tri thức với cộng đồng, thế giới số với đời sống, nghiên cứu với thực hành. Và trong hội họa, kết nối vật chất với tinh thần. Đây cũng là lý do triển lãm “Người Phiên dịch” có thể được nhìn như một phần tiếp theo của hành trình tri thức chứ không phải một chương hoàn toàn mới.

Nếu sáu năm dịch thuật là hành trình Nguyễn Đức Dũng đưa tri thức của thế giới đến gần đời sống Việt Nam, thì hội họa là hành trình anh đưa chính đời sống nội tâm của mình trở lại với công chúng.

Tranh của Nguyễn Đức Dũng

Hội họa không phải sự rời bỏ khoa học công nghệ; ngược lại, nó là một phương thức khác để tiếp tục suy tư về những vấn đề mà khoa học và công nghệ đặt ra. Khi thế giới ngày càng được số hóa, con người càng cần khả năng nhận biết chiều sâu của đời sống, thông tin ngày càng nhiều, con người càng cần năng lực lựa chọn điều có ý nghĩa. Nguyễn Đức Dũng đã dành sáu năm để “phiên dịch” tri thức của thế giới cuối cùng lại đứng trước toan để thực hiện một cuộc phiên dịch khó khăn hơn: phiên dịch chính tâm hồn mình bằng ngôn ngữ của nghệ thuật.

Có lẽ đó cũng là nơi tri thức tìm được sự cân bằng với cảm xúc; nơi nghiên cứu gặp sáng tạo; nơi công nghệ gặp nhân văn; và nơi con người, sau tất cả những hành trình đi rất xa vào thế giới, có thể trở về với miền tĩnh lặng sâu nhất của chính mình.

“Người Phiên dịch”, vì thế, không chỉ là câu chuyện về một dịch giả bước vào hội họa. Đó là câu chuyện về một con người dùng nhiều phương thức khác nhau để đi tìm một câu trả lời cho cùng một câu hỏi: chúng ta hiểu thế giới bằng cách nào, và sau khi hiểu thế giới, chúng ta sẽ sống với nó như thế nào? Câu trả lời cuối cùng không nằm trong một cuốn sách hay một bức tranh hay chính hành trình tìm kiếm và nghệ thuật - ở điểm sâu nhất chính là hành trình ấy.