Nhớ về cô - PGS, họa sĩ Vũ Giáng Hương
Phó Giáo sư, nhà giáo ưu tú, họa sĩ Vũ Giáng Hương (1930-2011) quê gốc xã Đông Cao, huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh, là một gương mặt tiêu biểu của nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại - Cô không chỉ nổi tiếng với tài năng nghệ thuật mà còn là một nhà giáo, nhà quản lý văn hóa tận tụy.
Một ngày thu 2011, ngày 19/8 họa sĩ Hà Huy Chương - Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật Hải Dương điện thoại cho tôi báo tin cô Giáng Hương đã mất đêm qua, tôi lặng người như không tin nổi đó là sự thật. Tôi điện thoại cho nhà văn Tùng Điển, nhà văn Đỗ Kim Cuông để hỏi cụ thể như một sự khẳng định chắc chắn. Thì đó là sự thật và các ông cho biết đang chuẩn bị cho việc hậu sự…
Thật đau lòng, vì đúng giờ này hôm trước tôi còn nói chuyện với cô, thấy cô vẫn khỏe, giọng nói rất trong trẻo. Dù qua điện thoại nhưng tôi vẫn hình dung ở cô luôn toát lên sự nhỏ nhẹ, đôn hậu, đức độ và lịch lãm của một trí thức đáng kính. Cô kể, đợt này cô đang vẽ nhiều và đang say vẽ, rất vui dù mấy hôm nay thấy trong người hơi mệt. Rồi cô còn nói về dự định sẽ viết một cuốn sách nữa. Cô cũng không quên hỏi tôi về việc mang tác phẩm đến dự Triển lãm khu vực năm. Cô bảo: "Anh Trần Khánh Chương - Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam có mời nhưng cô không đi được". Cô hỏi thăm về tình hình hoạt động của Hội Văn học nghệ thuật Phú Thọ, thăm hỏi anh em văn nghệ sỹ, cô nhắc đến các nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn, Sao Mai, Ngô Ngọc Bội, Nguyễn Khắc Xương, nói nể phục tài văn và đóng góp của các ông với nền văn học. Về phần mình tôi dự định sẽ đến thăm cô và xem tranh mới sáng tác của cô trong một ngày gần nhất. Vậy mà, chỉ sau đó ít giờ đồng hồ cô đã ra đi mãi mãi.
Chân dung họa sĩ Vũ Giáng Hương.
Sinh ra trong một gia đình văn nghệ - một gia đình trí thức yêu nước nổi tiếng thuộc hàng "danh gia vọng tộc", cha cô là nhà văn Vũ Ngọc Phan, tác giả của bộ sách nổi tiếng Nhà văn hiện đại, mẹ là nhà thơ Hằng Phương, chồng là GS Lê Cao Đài - một nhà khoa học có nhiều đóng góp cho y học quân đội, em trai là GS, viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng - một nhà khoa học hàng đầu của Việt Nam, là Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học kỹ thuật Việt Nam.
Kháng chiến chống Pháp bùng nổ, cô theo gia đình vào vùng tự do của Liên khu IV. Ở tuổi thanh niên cô làm thủ quỹ ở Xưởng giấy Đồng Minh. Do có năng khiếu mỹ thuật, năm 1950 cô theo học tại Phân hiệu trường Mỹ thuật khu IV với những người thầy đầu tiên là Nguyễn Sỹ Ngọc, Nguyễn Văn Tỵ. Năm 1952, cô lên Việt Bắc để thi vào trường Mỹ thuật kháng chiến nhưng do lúc đó trường tạm dừng tuyển sinh, cô Giáng Hương theo học lớp mỹ thuật ngắn hạn của trường lúc đó đóng ở Tuyên Quang với những người thầy Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tư Nghiêm.
Hòa bình lập lại cô Vũ Giáng Hương lại theo học tại trường Mỹ thuật từ 1955 đến 1957 (nay là Đại học Mỹ thuật Việt Nam). Ngay trong thời gian học cô đã có những tác phẩm; Áo mới - bột màu, cùng hai tác phẩm khắc gỗ: Chùa thầy, Lớp mẫu giáo, Đôi chim câu tham dự Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc 1955. Sau đó cô tiếp tục theo học khóa I (1957 – 1962) của trường. Tốt nghiệp ra trường cô đã có những tác phẩm: Hợp tác xã đánh cá, Thuyền về bờ Bắc tham gia Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1960, được giải Ba và hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
Sau khi tốt nghiệp khóa học kháng chiến - khóa I (1957-1962) Đại học Mỹ thuật Hà Nội, cô được giữ lại làm giảng viên và từng đưa nhiều đoàn sinh viên đi thực tế tại ở các địa phương vào Thanh Hóa, Quảng Bình, đường Trường Sơn những năm chiến tranh ác liệt. Sau này lại lên Việt Bắc, gắn bó với đồng bào các dân tộc.
Chính vì vậy mà trong các sáng tác của cô Giáng Hương, các tác phẩm đều có những địa danh, những hình ảnh sống động, nhất là những tác phẩm về đề tài chiến tranh bằng các chất liệu: mực nho, thuốc nước, chì than là những kí họa gây xúc động cho người xem. Nhưng có lẽ mảng tranh lụa chiếm phần nhiều và là thế mạnh trong các sáng tác của cô, và nó còn gây ấn tượng cho đến tận bây giờ bởi sự trong trẻo và tinh tế như: Bếp lửa rừng chiều - giải Ba Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc 1995, Hành quân qua Trường Sơn, Tổ thông tin Trường Sơn - giải A triển lãm nữ tác giả 1974, Nhà trẻ ở Tây Bắc, Em gái người Thái, Cô gái Trường Sơn... ở thể loại đồ họa khắc gỗ: Cầu Hàm Rồng (1970), Chùa Thầy, (1957), Chuyến phà đêm (1965), Chân dung cháu gái (1968).
Là học sinh xuất sắc của các danh họa - những bậc thầy của hội họa Việt Nam. Với những đóng góp cho nền mỹ thuật, cho sự nghiệp đào tạo các thế hệ họa sĩ tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Vũ Giáng Hương được đề bạt Phó Hiệu trưởng, được phong hàm Phó Giáo sư, rồi được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật đợt I (năm 2001), Cô Vũ Giáng Hương từng là Tổng Thư ký Hội Mỹ thuật Việt Nam 1990-1995; rồi Chủ tịch Ủy ban Toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam (2004-2011), được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 2012; Huân chương Lao động hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất.
PGS, họa sĩ Vũ Giáng Hương, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam tặng Bức trướng cho Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Phú Thọ, nhân kỷ niệm 35 năm thành lập Hội 1975 - 2010.
Cô Vũ Giáng Hương được nhớ đến như một hiện tượng của sự kết hợp hài hòa giữa vẻ đẹp của trí thức Hà Thành và tinh thần dấn thân. Nhiều tác phẩm của cô hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, trong nhiều bộ sưu tập quốc tế…
Không chỉ kính trọng cô trong sự nghiệp sáng tác, chúng tôi luôn nể trọng cô về nhân cách, sự giản dị gần gũi. Mặc dù tôi không được trực tiếp học cô, nhưng luôn coi cô như một người thầy, một người thật gần gũi như trong gia đình.
Khi ở cương vị Phó Chủ tịch Thường trực Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam. Cùng với Chủ tịch - nhạc sĩ Trần Hoàn, cô Giáng Hương luôn tâm huyết cho sự nghiệp văn nghệ nước nhà, khi nhạc sĩ Trần Hoàn đột ngột qua đời. Được Trung ương giới thiệu, được bầu làm Chủ tịch Liên hiệp, mặc dù ở tuổi cao nhưng cô vẫn hăm hở với những chuyến công tác đến nhiều địa phương, các vùng miền của đất nước để chỉ đạo, động viên, khích lệ phong trào sáng tác và hoạt động văn nghệ ở các Hội địa phương, gặp gỡ lãnh đạo các địa phương, đề nghị quan tâm phát triển sự nghiệp văn học nghệ thuật của tỉnh nhà. Rồi lắng nghe ý kiến từ các địa phương, nắm bắt tâm tư nguyện vọng của văn nghệ sĩ cả nước. Để cùng với các đồng chí trong Đoàn Chủ tịch Liên hiệp, các bộ, ngành liên quan đề xuất với Trung ương, với Chính phủ có những chủ trương, chính sách nhằm phát triển nền văn học nghệ thuật cách mạng.
PGS, họa sĩ Vũ Giáng Hương tặng hoa chúc mừng triển lãm cá nhân của họa sĩ Đỗ Ngọc Dũng tại 29 Hàng Bài, năm 2005.
Nhà phê bình mỹ thuật Phan Cẩm Thượng từng viết về cô: "Giáng Hương luôn dành nhiều thời gian để chăm lo cho những người khác làm nghệ thuật, còn dành cho mình thì rất ít". Riêng đối với Hội Văn học nghệ thuật Phú Thọ, cô Giáng Hương luôn dành sự quan tâm ưu ái, cô nói: "Phú Thọ là vùng trung du miền núi, là nơi đất Tổ, nơi phát tích của dân tộc Việt, có đền thờ các Vua Hùng, vùng đất có bề dày lịch sử và văn hóa lâu đời, có đội ngũ văn nghệ sĩ khá hùng hậu, lại có nhiều người đang là những tên tuổi của đất nước. Phú Thọ còn là cái nôi của văn nghệ cách mạng - nơi ra đời của Hội Văn nghệ Việt Nam, tiền thân của Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam ngày nay. Chính ở vùng đất Phú Thọ này, một thời bao nhiêu tên tuổi các nhà văn, nghệ sĩ hàng đầu của đất nước đã cùng sống và sáng tác trong điều kiện khó khăn, những năm tháng kháng chiến chống Pháp xâm lược. Vì thế Phú Thọ cần được quan tâm để phát triển sự nghiệp văn nghệ".
Những lần triển lãm Mỹ thuật khu vực, những chuyến công tác lên Phú Thọ. Cô Giáng Hương thường dành thời gian đến xem tranh của tôi. Khi tôi mở triển lãm cá nhân ở 29 Hàng Bài (năm 2005); lúc ấy trên cương vị Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, cô cũng là đại biểu lãnh đạo cao nhất, người đến sớm nhất xem tranh tôi một cách kỹ lưỡng, rồi trao đổi động viên, góp ý thật nhỏ nhẹ, thật chân tình như những người đồng nghiệp như cô cháu trong nhà.
Hình ảnh và những kỷ niệm về cô Giáng Hương rất nhiều với Hội Phú Thọ in đậm trong anh chị em văn nghệ sỹ Phú Thọ. Nhớ hôm nào cô còn lên với Phú Thọ dự lễ kỷ niệm 35 năm thành lập Hội, đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhì và trao Giải thưởng Văn học nghệ thuật Hùng Vương lần thứ VI (năm 2010), cô còn lên phát biểu và tặng cho Hội bức trướng của Liên hiệp. Hình ảnh về cô giờ đây vẫn luôn in đậm trong tôi. Một người phụ nữ đẹp, đẹp trong cả tâm hồn và nhân cách. Nhà thơ Hữu Thỉnh - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam khi ông được bầu là Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam sau khi cô mất, trong lời phát biểu về người tiền nhiệm, ông đã đánh giá rất cao những đóng góp của họa sĩ Vũ Giáng Hương với Liên hiệp, với sự nghiệp văn học nghệ thuật nước nhà, ông nói: "Họa sĩ Vũ Giáng Hương đã là người đồng chí, người chị cả, người thầy, người bạn đồng nghiệp rất đỗi thân thương và kính trọng của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ Việt Nam".
PGS - họa sĩ Vũ Giáng Hương đã đi xa mãi mãi, phiêu du cùng bao tên tuổi các văn nghệ sỹ tài năng nơi miền mây trắng ấy. Nhưng những tác phẩm hội họa, những tình cảm sâu nặng, những kỷ niệm đẹp về cô và cả sự kính trọng đối với cô, sẽ không bao giờ phai mờ trong tâm trí rất nhiều người, trong đó có các văn nghệ sỹ đất Tổ chúng tôi.
Một số tác phẩm của PGS - họa sĩ Vũ Giáng Hương:
Tác phẩm “Chùa Thầy” - giấy dó (1957). Ảnh VNP
Tác phẩm “Cầu Hàm Rồng” - khắc gỗ (1970). Ảnh VNP
Tác phẩm “Đồng Sơn”- màu nước (1957). Ảnh VNP
Tác phẩm “Thuận Châu” - màu nước (1970). Ảnh VNP
Tranh của ông thu hút, hấp dẫn người xem từ ánh nhìn đầu tiên, trong tranh dù vẽ cảnh làng quê hay thành thị, biển đảo…...
Bình luận
